Nguồn: William Sposato, “Can Sanae Takaichi Make Japan Great Again?”, Foreign Policy, 09/02/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Canh bạc của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi khi tổ chức bầu cử sớm ngay sau khi nhậm chức đã mang lại kết quả mỹ mãn. Nó mang về cho Đảng Dân chủ Tự do (LDP) một chiến thắng áp đảo lịch sử, giúp bà Takaichi thực sự rảnh tay trong việc đối trọng với Trung Quốc, xoa dịu Tổng thống Mỹ Donald Trump và tung ra các gói cứu trợ cho cử tri đang khốn đốn vì lạm phát tăng cao.
Cuộc bầu cử cũng mang lại sức sống mới cho LDP, đảng đã cầm quyền lâu đời nhưng từng rơi vào tình cảnh bi đát sau kết quả thảm hại trong cuộc bầu cử tháng 10 năm 2024, khi LDP cùng đối tác liên minh đã mất thế đa số tại Hạ viện, cơ quan quyền lực nhất trong Quốc hội Nhật Bản. Với sự trỗi dậy của các đảng phái mới thiên hữu và có hình ảnh truyền thông thu hút hơn, đã từng có những lời bàn tán rằng triều đại của LDP (vốn lãnh đạo đất nước suốt 64 năm trong 70 năm qua) có thể sẽ đi đến hồi kết.
Tuy nhiên, tương tự như Đảng Cộng hòa tại Mỹ, LDP mới trên thực tế là đảng của một người, ít nhất là vào lúc này. Bước vào cuộc bầu cử Chủ nhật vừa qua, bà Takaichi sở hữu tỷ lệ ủng hộ cao ngất ngưỡng từ 57-68%, so với mức chỉ 30% của toàn đảng nói chung.
Sức hút cá nhân của bà đã đưa LDP giành được 316 trên tổng số 465 ghế tại Hạ viện. Quan trọng nhất, kết quả này giúp đảng đạt được đa số tuyệt đối hai phần ba ghế lần đầu tiên trong lịch sử hậu Thế chiến II. Kết quả này đồng nghĩa với việc LDP có thể bác bỏ các phủ quyết từ Thượng viện. Thượng viện Nhật Bản có lịch trình bầu cử riêng và hiện vẫn do phe đối lập kiểm soát, vốn có thể là lực cản đối với bà Takaichi.
Theo truyền thống, LDP vận hành theo hệ thống lãnh đạo tập thể, nơi các nhân vật lão làng và các phe phái tranh giành quyền lực trong khi vẫn giữ bộ mặt thống nhất trước công chúng. Nhưng kết quả này mang lại cho bà Takaichi cơ hội hiếm có để biến chính trường thành sân khấu của riêng mình. Dù vậy, quyền lãnh đạo của bà không phải là tuyệt đối. Vẫn còn đó những câu hỏi về việc liệu sự bùng nổ mức độ ủng hộ dành cho bà có kéo dài hay không, và thị trường tài chính sẽ phản ứng thế nào với các kế hoạch tăng chi tiêu công vốn gây thêm áp lực lên ngân sách Nhật Bản.
Kết quả bầu cử cũng cho thấy giới trẻ Nhật Bản đang ngày càng bất an giữa những biến động kinh tế và chính trị, từ đó đón nhận những quan điểm dân túy, cực hữu của các đảng mới vốn luôn tìm kiếm những kẻ giơ đầu chịu báng dễ dàng. Trong số các đối tượng bị nhắm đến có người nước ngoài, dù họ chỉ chiếm 3% dân số và được các doanh nghiệp xem là thành phần ngày càng quan trọng của nền kinh tế khi Nhật Bản tiếp tục đà suy giảm dân số kéo dài. Để khắc sâu quan điểm này, các bài đăng trên mạng xã hội liên tục xoáy sâu vào những hành vi khiếm nhã của du khách nước ngoài, đặc biệt là du khách Trung Quốc, trong khi lờ đi những hành vi say xỉn không mấy đẹp mắt thường thấy của các nhân viên văn phòng Nhật Bản.
Trong nỗ lực lôi kéo khối cử tri này về với LDP, bà Takaichi đã áp dụng phương châm “Nhật Bản trên hết”. Trong chiến dịch tranh cử ghế lãnh đạo đảng và chức Thủ tướng vào mùa thu năm ngoái, bà từng gây chú ý khi kịch liệt lên án việc du khách nước ngoài ngược đãi những con hươu hiền lành tại công viên Nara. Hiện vẫn chưa rõ liệu những sự cố đó có thực sự xảy ra hay không — hoặc hành vi của một vài du khách thì có liên quan gì đến một chính sách nhập cư hợp lý.
Bà Takaichi cũng gây ra sự giận dữ đối với Bắc Kinh với các phát biểu tại Quốc hội về mối đe dọa từ bất kỳ hành động nào của Trung Quốc đối với Đài Loan, và việc điều đó có thể cho phép Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản can thiệp vào xung đột như thế nào. Dù những bình luận này tương đồng với các nhà lãnh đạo tiền nhiệm như Shinzo Abe và Taro Aso, nhưng việc phát biểu trong khuôn khổ chính thức tại Quốc hội dường như là quá giới hạn đối với Trung Quốc. Điều này cũng mang lại cho Bắc Kinh cơ hội để thăm dò xem Nhật Bản sẵn sàng đi xa đến đâu khi đặt lên bàn cân với các lợi ích kinh tế. Trung Quốc là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Nhật Bản và có tiềm năng còn quan trọng hơn nữa trước vô số đe dọa thương mại từ ông Trump.
Tuy nhiên, phong cách bộc trực của bà lại chính là một phần sức hút, đặc biệt là đối với những cử tri trẻ vốn thường thờ ơ với chính trị. Đây là yếu tố then chốt trong cuộc bầu cử Chủ nhật vừa qua, với các cuộc thăm dò ngay trước bỏ phiếu cho thấy mức độ ủng hộ bà Takaichi đạt gần 90% trong nhóm tuổi 18-29, đặc biệt là phụ nữ trẻ.
Bà đã xây dựng hình ảnh người chống lại các quy tắc cũ, xuất hiện tại phủ Thủ tướng lần đầu tiên trong bộ đồ thể thao, tham gia màn đánh trống K-pop cùng Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae-myung, và nhận được sự ủng hộ từ ông Trump. Bà đã gửi lời cảm ơn tới vị Tổng thống Mỹ vì sự ủng hộ của ông, nhưng khéo léo lờ đi thực tế rằng chính ông Trump năm ngoái đã khoe khoang về việc ép Nhật Bản chi 550 tỷ USD dưới danh nghĩa đầu tư bắt buộc để đổi lấy việc ông không đánh sập ngành xuất khẩu ô tô của xứ sở hoa anh đào.
Tất cả những sự phô trương này đã phát huy tác dụng tốt trên mạng xã hội và tương phản rõ rệt với nhóm đối lập chính, một liên minh được thành lập vội vã với cái tên thiếu cảm hứng là Liên minh Cải cách Trung dung (CRA), cùng một chương trình nghị sự cũng tẻ nhạt không kém khi hứa hẹn bình mới rượu cũ—chính xác là những gì người dân không muốn.
CRA đã không thể hưởng lợi từ sự tham gia của đảng Komeito, đảng từng liên minh với LDP suốt 26 năm trước khi nhận thấy không thể làm việc với bà Takaichi và rút khỏi liên minh. Đại diện cho hơn 8 triệu thành viên của tổ chức tôn giáo Soka Gakkai, đảng này từng là tổ chức vận động cử tri đáng tin cậy nhất Nhật Bản. Nhưng trước sức mạnh của bà Takaichi, Komeito và Đảng Dân chủ Lập hiến Nhật Bản (thành viên khác của CRA), bỗng thấy mình trở nên lỗi thời. Hai đảng này đã mất hơn hai phần ba số ghế, chỉ còn lại tổng cộng 49 ghế.
Yếu tố nhân khẩu học rõ ràng đóng vai trò then chốt. Theo khảo sát sau bỏ phiếu của tờ báo Asahi, liên minh đối lập chỉ giành được chưa đầy 10% số phiếu của nhóm cử tri dưới 40 tuổi.
Nhưng sự ủng hộ dành cho bà Takaichi không chỉ dừng lại ở đó, khi LDP chiến thắng ở mọi nhóm tuổi, kể cả những người không dùng mạng xã hội. “Chúng ta đã trải qua 30 năm không thay đổi và không tiến bộ. Takaichi có vẻ sẵn sàng thử những điều mới. Nếu chúng không hiệu quả, chúng ta có thể thử cách khác. Nhưng chúng ta buộc phải thử một điều gì đó mới mẻ”, một giám đốc cấp cao tại một tập đoàn đa quốc gia hàng đầu Nhật Bản chia sẻ.
Rủi ro lớn nhất phía trước đối với nữ Thủ tướng nằm ở chương trình kinh tế của bà. Những lời hứa về hàng loạt kết quả mỹ mãn đã khiến bà bị so sánh một cách không mấy hay ho với cựu Thủ tướng Anh Liz Truss, người đã mất chức chỉ sau 45 ngày, là một trong những màn đào thải nhanh nhất bởi thị trường trong lịch sử.
Vấn đề là làm thế nào để đối phó với tình trạng giá cả leo thang nhanh hơn tốc độ tăng lương. Giải pháp của bà là đình chỉ thuế tiêu thụ 8% đối với thực phẩm và hàng tạp hóa trong thời gian hai năm, nhằm giảm bớt tác động của lạm phát, thay vì các biện pháp truyền thống đau đớn hơn để hạ nhiệt áp lực lạm phát.
Điều này đi ngược lại các nguyên lý kinh tế thông thường, vì kích thích tài khóa thường làm nền kinh tế nóng lên và đẩy vòng xoáy tăng giá đi xa hơn, và nhiều nhà kinh tế đã phản ứng tương ứng.
“Những mặt trái của việc cắt giảm thuế tiêu thụ như một biện pháp chống lạm phát là rất nhiều: Hiệu quả hạn chế, làm trầm trọng thêm sức khỏe tài khóa, có khả năng khiến đồng yên mất giá và lãi suất dài hạn tăng cao, và làm xói mòn niềm tin vào hệ thống an sinh xã hội vốn được tài trợ bởi loại thuế này”, Takahide Kiuchi, nhà kinh tế tại Viện nghiên cứu Nomura và cựu thành viên hội đồng quản trị Ngân hàng Trung ương Nhật Bản, nhận định.
Một vấn đề cấp bách khác mà ông Kiuchi và các chuyên gia kinh tế chỉ ra là việc gia tăng khoản nợ vốn đã khổng lồ của Nhật Bản (khoảng 240% GDP hàng năm) sẽ càng làm thị trường trái phiếu khủng hoảng và làm suy yếu đồng yên, từ đó lại đẩy lạm phát lên cao. Nếu Ngân hàng Trung ương sau đó tăng lãi suất để bảo vệ đồng yên và hạ nhiệt giá cả, Chính phủ sẽ phải đối mặt với mức tăng chi phí vay nợ có thể gây thảm họa. Một đợt bán tháo trên thị trường sẽ có tác động lan rộng ra ngoài biên giới Nhật Bản.
Nhận thấy những hạn chế này, gần đây bà Takaichi đã hạ thấp quy mô kế hoạch của mình, nói rằng sự lành mạnh tài chính vẫn là một mối quan tâm và tuyên bố bà có thể bù đắp khoản doanh thu thất thoát khoảng 32 tỷ USD từ việc giảm thuế mà không cần phát hành thêm trái phiếu. Cách thức thực hiện điều này vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng và sẽ cần rất nhiều nỗ lực để thuyết phục thị trường.
“Quan trọng là, các nhà đầu tư nên tập trung ít hơn vào kết quả bầu cử tức thì mà hãy chú ý nhiều hơn đến các hoạt động chính trị theo sau đó. Chính những diễn biến tiếp theo này sẽ quyết định hướng đi cuối cùng của chính sách tài khóa và tiền tệ của Nhật Bản”, Kentaro Koyama, nhà kinh tế trưởng về Nhật Bản của Deutsche Bank, cho biết trong một ghi chú gửi khách hàng.
Một phương diện bất định lớn khác là độ bền vững từ nền tảng ủng hộ của bà Takaichi. “Động lực chính dẫn đến kết quả này dường như là sự ủng hộ mạnh mẽ từ các cử tri trẻ. Sự ủng hộ của họ dường như được huy động bởi những ấn tượng từ truyền thông và mạng xã hội nhiều hơn là dựa trên các phân tích chính sách thực chất”, Masahiro Mogaki, một chuyên gia về các vấn đề chính trị tại Đài quan sát Kinh tế Keio ở Tokyo, nhận định.
Tuy nhiên, vào lúc này, bà Takaichi rõ ràng đang là người dẫn dắt cuộc chơi — và bà đang tận hưởng điều đó.
William Sposato là nhà báo đang làm việc tại Tokyo.
