Nguồn: James Palmer, “The Year of the Fire Horse Finds Xi on Edge”, Foreign Policy, 10/12/2025
Biên dịch: Tạ Kiều Trang
Chủ tịch Trung Quốc có vẻ vững vàng trên trường quốc tế, nhưng rắc rối đang âm ỉ ở hậu phương.
Tiêu điểm tuần này: Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cân bằng thắng lợi ngoài nước với thách thức trong nước; Doanh nhân Hồng Kông Jimmy Lai bị kết án 20 năm tù; Một tòa án Panama hủy bỏ các thỏa thuận cảng liên quan đến Trung Quốc.
Thế cân bằng của Chủ tịch Tập
Tuần này là tuần cuối cùng trước Tết Nguyên Đán. Theo truyền thống, đây là dịp mọi người nhìn lại năm cũ, doanh nghiệp chốt sổ sách và gia đình chuẩn bị đoàn tụ. Nhưng với Chủ tịch Tập Cận Bình, thời điểm này có ý nghĩa như thế nào?
Sau nhiều năm với giọng điệu “chiến lang”, việc Trung Quốc khá yên ắng trên trường quốc tế trong năm qua đang phát huy hiệu quả. Hàng loạt các nhà lãnh đạo, trong đó có Thủ tướng Anh Keir Starmer và Thủ tướng Canada Mark Carney, gần đây đã đến thăm Bắc Kinh. Điều này phản ánh không hẳn kỹ năng ngoại giao của Trung Quốc, mà đúng hơn là sự rối ren của nước Mỹ: Ngay cả các đồng minh thân cận của Mỹ dường như cũng thấy sự dễ đoán của Trung Quốc tốt hơn tính thất thường của Tổng thống Donald Trump.
Ông Tập có thể cũng hướng tới một mối quan hệ Mỹ – Trung mà trong đó Mỹ dường như ở thế “cầu cạnh”. Trước sự thất vọng của những người theo chủ nghĩa diều hâu trong chính quyền, ông Trump dường như rất muốn đạt một thỏa thuận thương mại mở rộng hơn với Bắc Kinh, và thái độ gây hấn đã nhường chỗ cho những lời tâng bốc công khai. Trong bản tóm tắt cuộc điện đàm giữa Trump và Tập tuần trước, ông Trump tỏ ra rất nồng nhiệt, trong khi phía Trung Quốc lạc quan một cách thận trọng.
Trong nước, tình hình của ông Tập ảm đạm hơn nhiều. Tình trạng trì trệ kinh tế và xã hội hậu đại dịch vẫn tiếp diễn ở Trung Quốc, nhưng mối nguy cấp bách nhất lại đến từ chính trị, nhất là từ quân đội. Đợt thanh trừng sâu rộng được thực hiện dưới quyền ông Tập, đỉnh điểm là đợt cách chức tướng Trương Hựu Hiệp hồi tháng trước, đã phủ bóng nghi ngờ lên toàn bộ giới sĩ quan Trung Quốc.
Ông Tập đang tăng cường tuyên truyền và siết chặt kiểm soát để cố gắng đảm bảo lòng trung thành của quân đội, nhưng cách tiếp cận đó nhiều khả năng dẫn đến việc bị phản bội hơn là sự ổn định. Trong kịch bản xấu nhất, cách tiếp cận đó có thể khiến những vị tướng vốn tin rằng mình “không còn đường lui” tìm cách tranh đoạt vị trí cao nhất. (Một bài học lịch sử nổi tiếng của Trung Quốc nhấn mạnh rằng kỷ luật thái quá tạo ra động cơ xấu cho nổi loạn).
Ngoài nỗi lo về sự bất trung, cuộc thanh trừng của ông Tập còn gây ra một vấn đề về quản trị. Như Đặng Duật Văn chỉ ra, ông Tập dường như không còn tin các “đầu mối trung gian” quân sự, điều buộc ông phải tự mình đưa ra nhiều quyết định hơn. Tham nhũng trong hệ thống nhân sự là nguyên nhân chính dẫn đến thanh trừng; giờ đây, việc thăng chức có thể lấp lửng cho đến khi ông Tập đích thân ký duyệt, khiến cho nhiều vị trí quân sự quan trọng bị bỏ ngỏ.
Những nút thắt tương tự có khả năng sẽ ảnh hưởng đến các lĩnh vực khác của chính phủ. Ví dụ, không có ngoại trưởng mới nào kể từ khi Tần Cương bị hạ bệ gần ba năm trước. Vương Nghị, người đứng đầu Ban Đối ngoại Trung ương Đảng, tiếp tục giữ chức vụ này. Một số vị trí có thể vẫn chưa được lấp đầy cho đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 21 của Đảng vào cuối năm 2027.
Không một lực lượng kỹ trị trong mơ nào đang chờ thời thay thế – chỉ có một nhà lãnh đạo già nua, đa nghi và rất nhiều người sợ hãi bên dưới ông ta. Con giáp của năm Bính Ngọ sắp tới được cho là mang đến nguồn năng lượng mới, dẫu rất ít dấu hiệu cho thấy điều đó trong giới lãnh đạo Trung Quốc.
Tin tức được quan tâm
Bà Takaichi thắng lớn. Hôm Chủ nhật, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã thắng trong cuộc bầu cử sớm, giúp đảng của bà đạt thế siêu đa số tại Hạ viện. Kết quả này là một lời phản bác mạnh mẽ đến Trung Quốc: Sau khi bà Takaichi liên tục ám chỉ rằng Nhật Bản có thể can thiệp vào cuộc tấn công của Trung Quốc vào Đài Loan, Bắc Kinh đã phát động một chiến dịch gay gắt bất thường chống lại bà – điều này chỉ khiến bà càng được lòng dân.
Phe đối lập yếu kém đã góp phần vào chiến thắng của bà Takaichi, nhưng việc bà sẵn sàng đối đầu với Trung Quốc rõ ràng cũng là một yếu tố có lợi. Kể từ sau cuộc bầu cử, Bắc Kinh liên tục đưa ra những cảnh báo về “chủ nghĩa quân phiệt” của bà Takaichi và từ chối chúc mừng chiến thắng bầu cử của bà.
Jimmy Lai bị kết án. Cựu trùm truyền thông Hồng Kông Jimmy Lai bị kết án 20 năm tù – thực chất là án tù chung thân đối với một người 78 tuổi – trong một vụ án biểu trưng cho sự sụp đổ của tự do ngôn luận tại thành phố này.
Là một người phản đối Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) lâu nay, Lai bị kết án vào tháng 12 năm ngoái với tội danh âm mưu thông đồng với thế lực nước ngoài và phát hành tài liệu kích động. Vụ án của Lai đánh dấu bản án dài nhất được tuyên cho đến nay theo luật an ninh quốc gia gây tranh cãi được áp dụng tại Hồng Kông hồi năm 2020.
Lai là công dân Anh, và vụ án của ông đã tiếp thêm lý lẽ cho những tiếng nói chỉ trích ở Quốc hội Anh – những người phản đối nỗ lực gần đây của London nhằm xích lại gần Bắc Kinh. Đáng chú ý, Lai là một ngoại lệ trong giới tỷ phú Hồng Kông, tầng lớp mà sau năm 1997 nhìn chung đã chấp nhận sự cai trị của ĐCSTQ, vì các gia tộc quyền lực nhất thành phố được giữ lại quyền kiểm soát nền kinh tế.
Công nghệ và Kinh doanh
Thị trường kim loại quý. Khi nền kinh tế Trung Quốc vẫn trì trệ, các nhà đầu tư đã tìm nơi trú ẩn an toàn với kim loại quý. Một làn sóng đầu cơ đẩy giá lên mức kỷ lục vào tháng 1 trước khi tâm lý thị trường đột ngột đảo chiều. Bạc có lúc chạm mốc 120 USD/lượng và vàng lên tới 5.600 USD, sau đó lần lượt giảm về khoảng 80 USD và 5.000 USD.
Bất ổn toàn cầu bắt nguồn từ Mỹ đã thúc đẩy cả đợt tăng giá lẫn giảm giá, mặc dù các động thái điều tiết của Trung Quốc cũng góp phần. Vào ngày 1 tháng 1, Bắc Kinh đã hạn chế xuất khẩu bạc sang các nền tảng được nhà nước ủy quyền, chủ yếu nhằm kiểm soát nguồn cung cho sản xuất quang điện, lĩnh vực chiếm khoảng 30% tổng giao dịch bạc toàn cầu.
Trong khi đó, các kênh đầu tư khác cũng chịu tác động từ những khó khăn kinh tế của Trung Quốc, đặc biệt là thị trường nghệ thuật châu Á, vốn đã suy giảm mạnh từ năm 2020. Giá tranh Trung Quốc vẫn bị thổi phồng sau khi đã tăng gấp 15 lần trong giai đoạn 2000 – 2020. Giá tranh được duy trì phần nào bởi đây là phương tiện ưa chuộng cho rửa tiền và hối lộ hạng sang.
Các cảng ở Panama. Trung Quốc nhiều khả năng sẽ gia tăng sức ép lên Panama sau khi Tòa án Tối cao nước này hủy bỏ các thoả thuận cảng của một công ty có liên kết với Trung Quốc vào cuối tháng 1, với phán quyết rằng các thoả thuận này vi hiến. Chính quyền Trump thúc giục Panama giảm bớt quan hệ với các công ty Trung Quốc, và Trung Quốc có thể xem Panama đang nhượng bộ trước áp lực này [từ Mỹ]. (Bắc Kinh thường từ chối thừa nhận rằng các quốc gia khác có hệ thống tòa án thực sự độc lập).
Để trả đũa, Trung Quốc có thể sẽ sử dụng các công cụ kinh tế cưỡng chế tương tự như đã từng áp dụng với Na Uy khi giải Nobel Hòa bình năm 2010 được trao cho nhà bất đồng chính kiến Trung Quốc Lưu Hiểu Ba (Liu Xiaobo), hoặc với Litva năm 2021 vì cho phép Đài Loan mở một đại sứ quán thực quyền.
Mỹ trước đây từng lên án những phương sách như vậy là hành vi bắt nạt, nhưng chính quyền Trump lại ngày càng sử dụng nhiều công cụ tương tự, từ đó làm suy yếu tuyên bố của mình về thẩm quyền đạo đức.
