Nguồn: James Palmer, “The Myth of ‘996’ Work Culture”, Foreign Policy, 17/02/2026
Biên dịch: Tạ Kiều Trang
Tại hầu hết các sở làm ở Trung Quốc, hình mẫu này thật xa vời với thực tế.
Thứ Ba đánh dấu sự mở màn của Tết Nguyên Đán. Hàng trăm triệu người Trung Quốc đang quây quần bên gia đình, nhiều người trong số họ phải nghe than phiền về việc tại sao vẫn chưa kết hôn bên cạnh chương trình truyền hình Gala Tết kéo dài hàng giờ.
Phần lớn mọi người đều được nghỉ làm vào thời điểm này. Nhân dịp lễ, tuần này chúng ta sẽ bàn về văn hóa làm việc của Trung Quốc cùng những lầm tưởng của phương Tây.
Văn hóa làm việc của Trung Quốc
Trong vài tháng gần đây, một số nơi ở Thung lũng Silicon trở nên cuồng “996”: làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, sáu ngày một tuần. Dẫu bắt nguồn từ ngành công nghệ Trung Quốc, nhưng thuật ngữ này vốn được đặt ra như một lời phê phán về văn hóa làm việc không lành mạnh và trái luật, chứ không phải một lý tưởng để noi theo. Xu hướng 996 không phải là lối làm việc thông thường, mà gần giống như một dạng văn hóa khởi nghiệp của Trung Quốc.
Trên lý thuyết, luật pháp Trung Quốc giới hạn tuần làm việc tối đa năm ngày và 40 giờ, mọi thời gian vượt quá phải được trả lương làm thêm giờ theo thoả thuận với công đoàn. Nhưng trên thực tế, luật lao động nghe tưởng như hay hoá ra lại là cay đắng. Các quy định hiếm khi được thực thi, nhất là với người lao động ở địa vị thấp, còn đoàn thể pháp lý duy nhất lại do nhà nước quản lý và không có thực quyền.
Trung Quốc có một lịch sử dài với những hành vi lạm dụng sức lao động. Chủ nghĩa Mao đã mượn từ phong trào thi đua năng suất cao của Liên Xô (Soviet Stakhanovism), vốn lý tưởng hoá lao động khổ sai, và đã đưa ra mô hình “đơn vị công tác” (danwei单位) có quyền chi phối xã hội. Trung Quốc chỉ chính thức hóa chế độ nghỉ hai ngày cuối tuần vào năm 1995. Ngày nay, người lao động tự do và công nhân xây dựng di cư phải chịu lịch làm việc đày đoạ với rất ít phúc lợi hoặc bảo vệ.
Dù vậy, lý tưởng 996 đã trở nên phổ biến ở phương Tây, một phần vì 996 khớp với hình mẫu cho rằng người Trung Quốc vốn cần cù và chú tâm đến công việc, và vì 996 khơi dậy nỗi lo thường trực về việc Trung Quốc đang vượt mặt phương Tây. (Trong khi năng suất lao động của Mỹ vẫn cao gấp khoảng bốn lần Trung Quốc). Xu hướng này nghe hãnh diện hơn những định kiến phân biệt chủng tộc trước đây, nhưng vẫn vô nhân tính khi đã quy 1,4 tỷ con người thành những cỗ máy làm việc không biết mệt.
Trong 15 năm làm việc tại các văn phòng ở Trung Quốc, từ các công ty tư nhân đến cơ quan truyền thông nhà nước, tôi nhận thấy thực tế muôn màu hơn nhiều – và công việc thường là thứ mà các đồng nghiệp của tôi ít bận tâm nhất. Cũng như mọi quốc gia khác, văn hóa làm việc của Trung Quốc khác nhau tùy theo từng lĩnh vực.
Ngoài 996 khét tiếng còn có một vài tuyến văn hóa dễ nhận thấy khác. Điển hình như ở khu vực công, nơi đang sử dụng khoảng 23% lực lượng lao động. Chúng ta có thể gọi văn hóa ở đây là “323”: ba giờ làm việc, hai giờ nghỉ trưa, rồi ba giờ làm việc tiếp.
Giờ nghỉ trưa hai tiếng (thậm chí ba tiếng) là bất khả xâm phạm. Bao nhiêu nỗ lực thay đổi giờ nghỉ phần lớn đều thất bại. Trong giờ nghỉ này, một số văn phòng tổ chức tập thể dục nhóm, nhưng hầu hết mọi người dùng giờ này để ngủ trưa. Đây là cú sốc văn hóa lớn nhất mà tôi trải nghiệm khi làm việc ở Trung Quốc. Ở khu vực tư nhân, các công ty thậm chí còn hạ sáng đèn văn phòng hoặc bố trí phòng ngủ riêng giúp dễ ngủ hơn.
Một điểm kỳ lạ khác ở khu vực công là sự phổ biến của công việc “ma” – những vị trí được ban phát như một dạng ưu đãi cho bạn bè, người thân và đối tác làm ăn của quan chức. Tùy mức độ bị soi xét, đó có thể là những việc “ngồi chơi” mà nhân viên xơi nước ở bàn và thường làm thêm những việc khác trên mạng; hoặc là những việc “không cần đến cơ quan”. Trong một số trường hợp, những việc làm này còn nhằm để lách các yêu cầu pháp lý, chẳng hạn như chỉ tiêu tuyển dụng người khuyết tật.
Cường độ công việc lên xuống theo bầu không khí chính trị. Trong những thời điểm yên ổn, phần lớn nhân viên nhà nước đều bằng lòng với việc trình lên những sản phẩm kém chất lượng và dồn tâm huyết vào việc tay trái hoặc thú vui riêng. Thành ra việc tương tác với họ vừa gây bực bội vừa linh động: Lúc bạn cần đóng dấu một tờ đơn thì văn phòng đóng cửa nghỉ trưa lâu; nhưng nếu nộp muộn tờ đơn đó, viên chức ấy nhiều khi sẽ châm chước.
Những yêu cầu do chỉ tiêu của nhà nước đặt ra tạo ra các chu kỳ dễ đoán. Công việc thường chậm rãi vào đầu năm, rồi bỗng nhiên cuống cuồng vào cuối năm với hy vọng chạm chỉ tiêu – đôi khi đi kèm với những thuật kế toán sáng tạo.
Khi gió chính trị đổi chiều, kỳ vọng cũng xoay theo, và nhiều đặc quyền biến mất. Giới lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc đôi khi coi công chức như một công cụ vạn năng, nên giao cho họ những yêu cầu tùy hứng và khó nhằn. Ví dụ, vào năm 2022, giáo viên ở Quảng Đông được yêu cầu phải đăng ký cho một số lượng nhất định người cao tuổi đi tiêm vắc-xin COVID-19; nếu không, kết quả đánh giá của họ sẽ bị ảnh hưởng.
Còn phải kể đến chuyện xã giao. Đời sống công chức gắn liền với triền miên những buổi tụ họp tập thể bắt buộc – một trong số ít những hoạt động mà công đoàn viên chức tổ chức – đồng thời cũng là chất “bôi trơn” cho những mạng lưới tham nhũng ngầm. Những buổi tối có thể biến thành lễ nghi của rượu bia, của sự cung kính và sa đoạ đến mức kiệt quệ, mà ở đó quan hệ quyền lực chi phối mọi tương tác xã hội.
Khi chiến dịch chống tham nhũng đầu tiên của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình được triển khai vào năm 2013, kiểu xã giao này tạm thời không còn được chấp nhận. Nhiều quan chức khoan khoái trước sự thay đổi đó, vì được giảm tải công việc, cho họ thêm thời gian bên gia đình và tránh khỏi những nguy cơ sức khỏe đi kèm. Tuy nhiên, kỷ cương đã chùng xuống, và những thói cũ chóng quay trở lại.
Khởi đầu năm Bính Ngọ, giới công chức Trung Quốc lại một lần nữa oằn mình để chứng tỏ giá trị trước một nhà lãnh đạo ngày càng khắt khe, người đang quyết tâm kiềm chế tham nhũng. Nếu lấy lịch sử làm tham chiếu, thì những nỗ lực cải cách lần này cũng khó lòng bền lâu hơn những lần trước.
