Nguồn: “China’s leadership is about to be shaken up”, The Economist, 29/03/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Những sự thay đổi này sẽ tác động đến mọi cấp lãnh đạo. Trừ một người.
Sau đợt thanh trừng quân đội đầy kịch tính, nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình đang phải đối mặt với một nhiệm vụ đầy căng thẳng khác. Mỗi năm năm, sẽ có sự thay đổi lãnh đạo từ cấp thấp lên cấp cao, đồng nghĩa với việc hàng trăm nghìn vị trí trong Đảng Cộng sản và bộ máy nhà nước sẽ đổi chủ. Cuộc sắp xếp lại nhân sự quy mô lớn, được dự kiến đạt đỉnh tại Đại hội Đảng lần thứ 21 vào cuối năm sau, tạo ra sự lo lắng trong giới quân sự và giới tinh hoa chính trị vốn đã bất ổn của Trung Quốc.
Tuy nhiên, vị trí của một người sẽ không thay đổi. Chức Tổng Bí thư Đảng Cộng sản và Chủ tịch Quân ủy Trung ương của Tập Cận Bình gần như chắc chắn sẽ được giữ nguyên sau đại hội. (Tương tự chức vụ ít quan trọng nhất của ông là Chủ tịch nước khi Kỳ họp Quốc hội diễn ra vào tháng 3 năm 2028.) Nhưng những câu hỏi khác sẽ ngày càng trở nên khó giải đáp hơn. Tập sẽ bước sang tuổi 79 khi Đại hội lần thứ 22 của Đảng diễn ra vào năm 2032. Liệu Đại hội lần thứ 21 có hé lộ bất cứ sự sắp xếp nào về người kế nhiệm ông, hay sẽ khiến việc ông có ý định nắm quyền suốt đời trở nên rõ ràng hơn?
Sự thay đổi sẽ bắt đầu từ cấp cơ sở. Từ cuối năm ngoái, các thôn và khu phố trên khắp Trung Quốc đã tiến hành một trong những cuộc bầu cử lớn nhất thế giới: hàng trăm triệu người tham gia vào các cuộc bầu cử, phần lớn đã được sắp xếp từ trước nhằm chọn ra những lãnh đạo cấp thấp nhất của đất nước (như thường lệ, người đắc cử là các lãnh đạo Đảng cấp địa phương).
Trong hai năm tới, các lãnh đạo cấp cao hơn trong Đảng cũng như các vị trí nắm giữ ít quyền lực hơn trong bộ máy chính phủ sẽ được bầu lại, bao gồm các chức vụ thị trưởng, tỉnh trưởng và bộ trưởng. Công chúng sẽ không tham gia vào khâu này: việc lựa chọn được quyết định trong bí mật bởi các nhà lãnh đạo hiện tại và được thông qua một cách hình thức bởi các cấp ủy và cơ quan lập pháp do Đảng kiểm soát. Cuối năm nay và đầu năm sau, các vị trí cấp tỉnh sẽ được sắp xếp lại. Những người nắm giữ các chức vụ cao ở các địa phương quan trọng có khả năng trở thành ứng cử viên cho các vị trí trong Bộ Chính trị, cơ quan hiện gồm 23 thành viên giữ vai trò lãnh đạo chủ chốt. Trong năm trước khi Đại hội Đảng diễn ra, vào khoảng thời gian này, Tập Cận Bình sẽ bí mật thành lập một nhóm các nhà lãnh đạo để xem xét các ứng cử viên cho các vị trí này và các vị trí cao khác trong Đảng để bổ nhiệm trong năm nay và năm sau. Chỉ những người trung thành tuyệt đối với Tập mới có tên trong danh sách.
Nhưng sự ủng hộ nhiệt tình dành cho Tập cũng không đảm bảo chức vụ cho bất cứ ai. Trong các cuộc thanh trừng trong lĩnh vực quân sự và dân sự kể từ Đại hội Đảng lần thứ 20 năm 2022, điều đáng chú ý là những người được ông bảo trợ lại bị nhắm vào. Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, một viện nghiên cứu ở Washington, trong số 44 người được bổ nhiệm vào Ban chấp hành Trung ương Đảng (gồm 376 người) tại Đại hội này, có 37 người đã bị khai trừ, mất tích hoặc đang bị điều tra. Điều này càng khiến việc quyết định ai trong giới lãnh đạo cấp cao nên được trao ghế trong Ban chấp hành Trung ương tại Đại hội lần thứ 21 trở nên khó khăn hơn, bởi không còn nhiều viên ngọc sáng để lựa chọn.
Tập có vẻ không mấy lo lắng về việc đào tạo ra một ai khác để thay ông kế nhiệm vị trí hiện tại. Có thể nhận thấy điều này từ thực tế của Quân ủy Trung ương, cơ quan ra quyết định quân sự cao nhất. Thông thường, mọi thành viên ngoại trừ Tổng tư lệnh đều là quân nhân. Khi có một thành viên dân sự thứ hai được đưa vào, người này rõ ràng đang được chuẩn bị để trở thành lãnh đạo tối cao trong tương lai: Tập tham gia vào cơ quan này với tư cách là phó chủ tịch vào năm 2010, hai năm trước khi trở thành nhà lãnh đạo Trung Quốc và thành viên dân sự duy nhất ở Quân ủy Trung ương. Việc Tập vẫn đang là thành viên không phải quân nhân duy nhất thể hiện rõ rằng ông chưa có ý định từ chức vào Đại hội tới. Kể cả nếu ông có quyết định trao lại một hay hai chức vụ của mình cho ai khác, cũng ít ai nghĩ rằng ông sẽ từ bỏ quyền lực vào năm 2032.
Tất nhiên ông không cần phải làm vậy. Tập đã phá vỡ quy luật bất thành văn của Đảng về việc kế nhiệm vào năm 2018, bãi bỏ giới hạn hai nhiệm kỳ đối với chức Chủ tịch nước. Điều này cho phép ông tiếp tục giữ chức Tổng Bí thư bao lâu tùy ý–vì thông thường, hai vị trí này được nắm giữ đồng thời. Điều đáng chú ý hơn cả là ông không chào đón bất kỳ người kế nhiệm trẻ tuổi tiềm năng nào vào nhóm thân cận của mình. Trước thời Tập, người được quy hoạch để làm Tổng Bí thư thường sẽ gia nhập Bộ Chính trị vào cuối độ tuổi 50 và nắm giữ vị trí lãnh đạo Đảng vào năm 62 tuổi (chưa từng có phụ nữ nào lọt vào cơ quan quyền lực cao nhất là Ban thường vụ Bộ Chính trị). Hiện tại, người trẻ nhất trong số bảy thành viên của Ban thường vụ Bộ Chính trị là 63 tuổi. Độ tuổi trung bình của Bộ Chính trị là 66, cao nhất trong thế kỷ này. Nếu những người ở độ tuổi đầu 50 được bổ nhiệm vào Bộ Chính trị tại Đại hội năm tới, một trong số họ có thể trở thành Tổng Bí thư vào năm 2032. Nhưng đó là một lộ trình thăng tiến quá nhanh chóng.
Nhóm nghiên cứu Gavekal Dragonomics đã chỉ ra rằng không chỉ vị trí của Tập thiếu người kế nhiệm. Giới lãnh đạo nói chung đang ngày càng già đi. Trước đây, Ban chấp hành Trung ương có nhiều ủy viên chính thức ở độ tuổi 40 và đầu 50. Giờ đây, người trẻ nhất khoảng 56 tuổi (Vi Thao, được bầu hồi tháng 10 năm ngoái). Theo dữ liệu do Gavekal tổng hợp, các ủy viên tỉnh ủy cũng đang già đi. Thông thường, không có nhiều ủy viên ở độ tuổi 30; độ tuổi hiện nay tập trung từ giữa đến cuối 50.
Ông Tập có thể đưa thêm những người trẻ vào Bộ Chính trị. Nhưng điều đó có nghĩa là quanh ông sẽ dần thưa thớt những người thân tín và xuất hiện nhiều hơn những người được họ bảo trợ mà ông ít quen biết. Điều này cũng có thể làm suy yếu quyền lực của Tập nếu như có một người trẻ tuổi được xác định là người kế nhiệm ông (căng thẳng liên quan đến người kế nhiệm đã từng gây ra nhiều rắc rối trong quá khứ, ví dụ như Phong trào Dân chủ năm 1989). Có lẽ Tập Cận Bình cho rằng tốt hơn hết là nên giữ lại những người lớn tuổi trung thành. (Bộ Chính trị được thành lập sau Đại hội Đảng lần thứ 20 là Bộ Chính trị đầu tiên trong 25 năm không có thành viên nữ nào.)
Nhưng chính trường Trung Quốc đôi khi vẫn đầy biến động, ngay cả khi Bộ Chính trị chỉ toàn những người biết nghe lời. Có tới một phần năm số ủy viên chính thức của Ban chấp hành Trung ương đã bị thanh trừng kể từ Đại hội Đảng lần thứ 20. Trong hầu hết các trường hợp đã được xác nhận, nguyên nhân bề nổi là tham nhũng, nhưng việc loại trừ các đối thủ tiềm năng cũng có thể là một lý do. Trên ấn phẩm trực tuyến China Leadership Monitor, cựu chuyên gia phân tích của CIA Jonathan Czin lập luận rằng nhiệm kỳ 5 năm tiếp theo của Tập Cận Bình có thể sẽ liên quan đến “các cuộc đấu đá chính trị nội bộ ngày càng hỗn loạn”. Trong giai đoạn cuối cùng, nhiệm kỳ này còn lâu mới yên bình.
