Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Xi Jinping in a bind after Trump’s Venezuela raid,” Nikkei Asia, 08/01/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Nhà lãnh đạo Trung Quốc dù mất mặt nhưng vẫn cần sự hỗ trợ của Mỹ để vực dậy nền kinh tế đang suy yếu kéo dài.
Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vừa phải chịu thất bại ngoại giao nhục nhã trước người đồng cấp Mỹ Donald Trump lần thứ hai trong vòng chín năm, phủ bóng đen lên “thỏa thuận đình chiến tạm thời” trong cuộc thương chiến giữa hai cường quốc.
Hôm thứ Sáu ngày 20/01, tại Cung điện Miraflores – tức Văn phòng Tổng thống Venezuela, Tổng thống Nicolas Maduro trông vẫn rất vui vẻ trong lúc tiếp đón một phái đoàn Trung Quốc do chính quyền Tập cử đến.
Maduro lần lượt bắt tay các vị khách Trung Quốc. Vì sinh năm 1962 nên ông nói thêm “Chúc mừng năm mới! Năm nay là năm Ngựa theo lịch Trung Quốc phải không? Tôi sinh năm Hổ.”
Cảnh tượng đó tượng trưng cho sự tuyệt vọng của vị tổng thống cánh tả chống Mỹ trong việc kháng cự áp lực ngày càng tăng từ chính quyền Trump bằng cách hợp tác nhiều hơn với Bắc Kinh và các đồng minh khác.
Theo các thông báo và báo chí của Trung Quốc, phái đoàn Trung Quốc – do Khâu Tiểu Kỳ, đặc phái viên của Bắc Kinh tại khu vực Mỹ Latinh, dẫn đầu – đã có cuộc hội đàm không chính thức kéo dài khoảng hai tiếng rưỡi với Maduro.
Khâu là một nhà ngoại giao kỳ cựu, từng giữ chức đại sứ tại Tây Ban Nha, Brazil, và Mexico.
Một trong những nội dung quan trọng hàng đầu là hợp tác giữa Trung Quốc và Venezuela nhằm đối phó với các lệnh trừng phạt và phong tỏa hải quân do Mỹ áp đặt lên Venezuela.
Nhưng chỉ vài giờ sau cuộc gặp, tình hình đã thay đổi đột ngột. Lực lượng Mỹ tiến hành một cuộc đột kích bất ngờ vào Caracas, bắt giữ nhà độc tài Venezuela thân Trung Quốc cùng vợ ông, Cilia Flores.
Sau khi được đưa đến New York vào thứ Bảy ngày 03/01, Maduro và Flores ra trước tòa lần đầu tiên vào thứ Hai ngày 05/01, tuyên bố không nhận tội buôn bán ma túy và các tội danh khác.
Các tình tiết cho thấy Trung Quốc không thể biết trước được chiến dịch bất ngờ của quân đội Mỹ tại thủ đô Venezuela.
Rạng sáng thứ Bảy, khoảng sáu tiếng rưỡi sau cuộc gặp với Maduro, phái đoàn Trung Quốc vô cùng kinh ngạc khi biết rằng quân đội Mỹ vừa phát động một cuộc tấn công vào Venezuela trong đêm, theo trang tin trực tuyến của tờ Washington Post.
Hãy tưởng tượng sự nhục nhã của Tập, đặc biệt khi đây là lần thứ hai chính quyền Trump sử dụng chiến dịch quân sự để khiến Tập mất mặt.
Quay trở lại tháng 04/2017, Tập đã đến thăm Mỹ và có cuộc gặp đầu tiên với Trump tại khu nghỉ dưỡng sang trọng Mar-a-Lago ở Palm Beach, Florida. Khi đó, nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của Trump chỉ mới bắt đầu được 3 tháng.
Tập và phu nhân, Bành Lệ Viện, đã được gia đình Trump đón tiếp trọng thể. Và mãi đến gần cuối bữa tối, Trump mới thông báo cho Tập về các cuộc không kích của Mỹ ở Syria.
Tập, người trước đó từng kêu gọi giải quyết hòa bình vấn đề Syria, đã bất ngờ trước quyết định của Trump về việc tiến hành các cuộc không kích nhắm vào quốc gia Trung Đông. Theo nguồn tin từ Mỹ, Tập thậm chí đã yêu cầu người phiên dịch nhắc lại những gì Trump nói để xác nhận thông tin.
Cũng theo lời người Mỹ, Chủ tịch Trung Quốc sau đó đáp lại rằng hành động quân sự của Mỹ là không thể tránh khỏi, xét đến những hành vi vô nhân đạo của chế độ Assad đối với trẻ em và những nhóm người khác.
Đối với Tập, trải nghiệm đó – trùng hợp với món bánh chocolate tráng miệng vừa được dọn lên bàn – đã để lại một vị đắng khó chịu.
Ngay trước khi bữa tiệc chiêu đãi với Tập bắt đầu, Trump đã âm thầm tổ chức một cuộc họp bí mật với sự tham dự của một số ít quan chức cấp cao và đưa ra quyết định cuối cùng về Syria.
Mỹ đã phóng tới 59 tên lửa hành trình Tomahawk từ Địa Trung Hải, nhắm mục tiêu vào một căn cứ không quân do chính phủ Syria của Tổng thống Bashar al-Assad khi đó kiểm soát.
Mỹ tuyên bố phát động không kích để đáp trả cáo buộc chế độ Assad sử dụng vũ khí hóa học trong cuộc nội chiến Syria.
Chế độ Assad sụp đổ vào tháng 12/2024, khoảng 15 tháng sau khi Tổng thống Syria có chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên kể từ khi nội chiến nổ ra, và đó cũng là khi ông nhất trí với Tập về việc nâng cấp quan hệ song phương lên “quan hệ đối tác chiến lược.”
Tương tự, chính quyền Tập cũng không phát hiện bất kỳ dấu hiệu nào của cuộc xâm lược toàn diện mà Nga phát động chống lại Ukraine vào ngày 24/02/2022, dù Tập đã gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin chỉ 20 ngày trước đó khi Putin đến Bắc Kinh để dự lễ khai mạc Thế vận hội Mùa Đông.
Chiến dịch tại Venezuela diễn ra gần bốn năm sau đó. Trung Quốc từ lâu đã xem Venezuela là đối tác chính trị, kinh tế, và an ninh quan trọng ở khu vực Mỹ Latinh và Caribbe. Nước này đã được Trung Quốc chọn để biến thành bàn đạp nhằm mở rộng ảnh hưởng trong khu vực đôi khi được gọi là “sân sau của Mỹ.”
Về phần mình, chính quyền Maduro đang tìm kiếm vũ khí và các hỗ trợ khác từ Trung Quốc, cũng như Nga và Iran, trong bối cảnh áp lực quân sự ngày càng gia tăng từ chính quyền Trump.
Venezuela sở hữu trữ lượng dầu mỏ đã được chứng minh là lớn nhất thế giới, và nguồn dầu mỏ này rất quan trọng đối với an ninh năng lượng của Trung Quốc. Trung Quốc là nước mua dầu lớn nhất của Venezuela, nhập khẩu hơn 70% lượng dầu thô do quốc gia Nam Mỹ này sản xuất, tương đương khoảng 4% tổng lượng dầu thô nhập khẩu của nước này.
Cho đến nay, tỷ lệ dầu mỏ của Venezuela trong tổng lượng dầu thô nhập khẩu của Trung Quốc vẫn được dự đoán sẽ tăng lên.
Vào tháng 09/2023, khi Maduro đến thăm Trung Quốc trên cương vị quốc khách và có cuộc hội đàm với Tập, hai nhà lãnh đạo đã nhất trí nâng tầm quan hệ song phương lên “quan hệ đối tác chiến lược toàn diện.”
Ngay trước khi quân đội Mỹ tấn công Venezuela và bắt giữ Maduro, Trung Quốc và Venezuela cũng thảo luận về việc nâng cấp quan hệ đối tác. Các cuộc thảo luận đã xem xét hơn 600 thỏa thuận song phương hiện có về năng lượng, phát triển cơ sở hạ tầng, tài chính, và nhiều vấn đề khác.
Nội dung thảo luận cũng bao gồm kế hoạch thúc đẩy các dự án liên quan đến Sáng kiến Vành đai và Con đường do Trung Quốc dẫn đầu, và cách thức để triển khai suôn sẻ thỏa thuận cung cấp dầu hiện có. Việc đảm bảo an ninh cho các khoản đầu tư của Trung Quốc tại Venezuela cũng được thảo luận.
Tối thứ Sáu, ngay sau cuộc gặp với phái đoàn Trung Quốc, Maduro đã nói trong một bài đăng trên mạng xã hội rằng ông “tái khẳng định tình hữu nghị bền chặt” giữa đất nước ông và Trung Quốc.
Nhưng việc tăng cường hợp tác với Trung Quốc không thể ngăn cản được số phận bi thảm của Maduro. Tổng thống Venezuela cũng có thể đã lơ là cảnh giác, tin rằng Mỹ sẽ không phát động một chiến dịch quân sự quy mô lớn chống lại Venezuela trong khi phái đoàn Trung Quốc đang lưu trú qua đêm tại Caracas.
Hôm thứ Bảy, Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã ra tuyên bố mạnh mẽ lên án hành động quân sự của Mỹ nhắm vào Venezuela, cho rằng hành động này vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế và chủ quyền của Venezuela. Ngày hôm sau, Bộ này tiếp tục đưa ra một tuyên bố riêng kêu gọi trả tự do ngay lập tức cho Maduro và vợ ông.
Vấn đề này thậm chí đã được đề cập vào Chủ nhật, khi Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị gặp gỡ người đồng cấp Pakistan Mohammad Ishaq Dar tại Bắc Kinh. Vương khẳng định “Trung Quốc chưa bao giờ cho rằng bất kỳ quốc gia nào nên đóng vai trò cảnh sát thế giới, và chúng tôi cũng không đồng ý việc bất cứ nước nào tự cho mình là thẩm phán quốc tế.”
Dù vậy, thông cáo do Bộ Ngoại giao Trung Quốc đưa ra về cuộc gặp này đã tránh chỉ trích chính quyền Trump một cách trực tiếp.
Trump sau đó đã phát biểu tại một cuộc họp báo hôm thứ Bảy và không ngần ngại thảo luận về kế hoạch của mình đối với các nguồn dầu mỏ của Venezuela.
“Chúng ta sẽ để các công ty dầu mỏ lớn của Mỹ – các công ty lớn nhất trên thế giới – bước vào, chi hàng tỷ đô la, sửa chữa cơ sở hạ tầng dầu mỏ bị hư hỏng nặng, và bắt đầu kiếm tiền cho đất nước,” Trump nói.
Và với tuyên bố đó, địa chính trị lại có một bước ngoặt mới so với tình hình cách đây hơn hai tháng, khi Tập gặp Trump tại một căn cứ không quân ở Busan, Hàn Quốc. Tại đó, hai đối thủ về cơ bản đã nhất trí thực hiện các chuyến thăm cấp nhà nước lẫn nhau trong năm 2026, với chuyến thăm Trung Quốc của Trump dự kiến diễn ra vào tháng 4, còn Tập đáp lễ vào cuối năm.
Các chuyến thăm song phương này đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với Trung Quốc, quốc gia có nền kinh tế vẫn đang trong tình trạng khó khăn. Bắc Kinh đang tích cực chuẩn bị cho chuyến thăm dự kiến của Trump, vốn chỉ còn khoảng ba tháng nữa.
Tuy nhiên, Trung Quốc không thể phớt lờ cuộc tấn công quân sự của Mỹ vào Venezuela và hành động bắt giữ Maduro, vì điều đó làm tổn hại đến uy tín của Tập.
“Đây là tình huống khẩn cấp,” một chuyên gia am hiểu ngoại giao Trung Quốc nhận định. “Nếu điều này xảy ra trong quá khứ, sẽ không có gì đáng ngạc nhiên khi Trung Quốc hủy bỏ chuyến thăm dự kiến của Trump.”
Nhưng giờ đây, sau khi Trump đồng ý giảm bớt thuế quan và thực hiện các bước đi khác mà phía Bắc Kinh hiểu là nhằm điều chỉnh lại quan hệ giữa hai siêu cường, đã quá muộn để chính quyền Tập lật đổ khuôn khổ đã được xác lập cho các chuyến thăm lẫn nhau – đặc biệt là nếu xét đến nền kinh tế trì trệ kéo dài của Trung Quốc.
Không thể phủ nhận rằng nỗ lực của chính quyền Trump nhằm thay đổi hiện trạng ở Venezuela bằng vũ lực là một vấn đề nguy hiểm, có thể gây bất ổn đáng kể cho trật tự quốc tế. Nhưng với động thái này, Mỹ dường như đã giành được một lợi thế nhỏ so với Trung Quốc.
Sau khi bị bẽ mặt, Tập sẽ đối phó như thế nào với chuyến thăm dự kiến của Trump vào tháng 4, và kẻ chuyên làm nhục đối phương có thể duy trì ưu thế của mình trong cuộc giằng co giữa các siêu cường thêm bao lâu nữa? Hãy dõi theo các động thái dàn xếp trong những tháng tới.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.
