Nguồn: Paul Hockenos, “Ukraine’s Answer Might Be Kosovo”, Foreign Policy, 26/01/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Sau gần một năm thực hiện các nỗ lực đầy hỗn loạn và ngắt quãng nhằm làm trung gian cho một lệnh ngừng bắn tại Ukraine, chính quyền Trump vẫn đang can dự sâu sắc vào các cuộc đàm phán để chấm dứt chiến tranh. Không ngạc nhiên khi chủ đề gây tranh cãi nhất vẫn là vấn đề nhượng bộ lãnh thổ — mà theo cách gọi của Trump là “trao đổi đất đai”. Và cho đến nay, các nhà ngoại giao vẫn chưa đưa ra được giải pháp nào khả dĩ để giải quyết vấn đề này.
Sự khác biệt rõ rệt giữa bản kế hoạch 28 điểm có lợi cho Nga xuất hiện hồi tháng 11 năm 2025 và phiên bản sửa đổi của liên minh Ukraine – Mỹ – Châu Âu đã phơi bày khoảng cách mênh mông vẫn đang tồn tại giữa hai phía. Bản kế hoạch 28 điểm sự công nhận quốc tế đối với mọi vùng đất Nga đang chiếm đóng, đồng thời mặc định toàn bộ hai tỉnh Luhansk và Donetsk thuộc về Nga. Đề xuất này không khác gì một tối hậu thư buộc quân đội Ukraine phải đầu hàng, đồng thời tạo bàn đạp lý tưởng để Nga có thể tái khởi động chiến dịch quân sự trong một vị thế thuận lợi hơn về sau.
Bản phản đề 20 điểm kêu gọi đình chỉ giao tranh ngay tại tiền tuyến hiện tại, và lấy đó làm ranh giới tiếp giáp giữa hai bên. Đề xuất này kiên quyết bác bỏ tính hợp pháp của mọi vùng lãnh thổ mà Nga đã chiếm giữ ở miền Đông Ukraine hay Crimea. Phía Ukraine cho biết họ có thể chấp nhận các khu phi quân sự và đặc khu kinh tế tự do tại phần lãnh thổ Donetsk mà họ đang kiểm soát theo đề xuất của Washington, nhưng với điều kiện các vùng đất có diện tích tương đương do Nga nắm giữ cũng phải được áp dụng quy chế tương tự.
Chính khoảng cách lớn giữa hai đề xuất này là nơi Edward P. Joseph, chuyên gia phân tích chính sách đối ngoại Mỹ kiêm cựu đàm phán viên tại Balkan, đưa ra ý tưởng của mình. Trong một bài báo gần đây, Joseph đề xuất áp dụng khuôn mẫu từ Nghị quyết 1244 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc (UNSC), văn bản được thông qua vào tháng 6 năm 1999 nhằm khẳng định chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Liên bang Cộng hòa Yugoslavia (Serbia và Montenegro), nhưng đồng thời kêu gọi thiết lập một quy chế “sâu rộng và cơ chế tự quản thực chất cho Kosovo”. Sau cuộc bỏ phiếu nhất trí tại Hội đồng Bảo an, mọi lực lượng quân sự của cả Serbia và người gốc Albania tại Kosovo đều phải rút đi, nhường chỗ cho một chính quyền quản trị lâm thời của Liên Hợp Quốc cùng lực lượng an ninh quốc tế giám sát.
Gần 27 năm trôi qua, Kosovo vẫn duy trì vị thế là một vùng bảo hộ của Liên Hợp Quốc — dù trên thực tế, các quan chức Kosovo do dân bầu đang nắm quyền điều hành trên diện rộng và tự quản lý lực lượng cảnh sát của mình. Joseph lập luận rằng logic của Nghị quyết 1244 nằm ở việc trì hoãn câu hỏi pháp lý về chủ quyền — cụ thể là Kosovo thuộc về ai — và đây chính là chìa khóa cho nền hòa bình tương đối tại đây kéo dài kể từ năm 1999. Người Kosovo gốc Albania tự quản lý trong một hệ thống mà họ tuyên bố là một quốc gia độc lập, dù cả Serbia, Nga (cùng 5 thành viên EU và nhiều quốc gia khác) đều không công nhận điều đó. Về phần mình, Serbia vẫn coi Kosovo là một phần thuộc liên bang của mình theo đúng quy định của Nghị quyết 1244. Đáng chú ý, Nga với tư cách là thành viên thường trực Hội đồng Bảo an luôn ủng hộ Nghị quyết 1244 và kiên quyết yêu cầu văn bản này phải được tôn trọng một cách tuyệt đối.
Khi áp dụng vào Ukraine, thỏa thuận này có thể bao gồm việc một lực lượng gìn giữ hòa bình quốc tế do Liên Hợp Quốc hoặc Tổ chức An ninh và Hợp tác Châu Âu dẫn đầu sẽ thay thế Quân đội Ukraine tại các khu vực thuộc phía Tây Donbas vốn nằm trong tỉnh Donetsk nhưng hiện không bị Nga chiếm đóng. Trong khi đó, quân đội Nga vẫn sẽ đồn trú tại những vị trí mà họ đang chiếm giữ. Mọi tranh chấp về chủ quyền sẽ được gác lại cho đến khi các cuộc trưng cầu dân ý tại toàn bộ miền Đông Ukraine và Crimea cuối cùng định đoạt được chủ quyền của các vùng đất này.
Chắc chắn, đây sẽ là một viên thuốc đắng đối với Ukraine. Kyiv thậm chí sẽ đánh mất cả chủ quyền mang tính biểu tượng đối với vùng Donbas và các khu vực phụ cận. Tuy nhiên, bước ngoặt này sẽ cho phép Tổng thống Ukraine chấm dứt một cuộc chiến vốn đã gây ra những hệ lụy thảm khốc cho người dân — và mọi chuyện có thể còn tồi tệ hơn nếu Mỹ rút lui. Bất chấp những điều kiện hiện đang rất khó chấp nhận đối với đa số người dân Ukraine, Tổng thống Volodymyr Zelensky vẫn có thể thuyết phục được công chúng, bởi lẽ toàn bộ Donbas — hay thực tế là toàn bộ Ukraine trong đường biên giới năm 1991 — sẽ không ngay lập tức rơi vào tay Nga. Sau cùng, chính người dân tại cả năm tỉnh miền Đông Ukraine mà Nga đang cố chiếm lấy sẽ là những người đưa ra phán quyết cuối cùng về việc quốc gia nào có quyền cai trị họ. Nhờ đó, các cuộc trưng cầu dân ý giả tạo của Nga vào các năm 2014 và 2022 sẽ trở nên vô giá trị.
Về mặt có lợi cho Ukraine, sự hiện diện của lực lượng gìn giữ hòa bình quốc tế dọc theo các đường tiếp giáp sẽ hiện thực hóa một phần những cam kết đảm bảo an ninh mà ông Zelensky hằng tìm kiếm và mở đường cho những bước tiến xa hơn. Ukraine sẽ có một vùng đệm được hình thành bởi các lực lượng quốc tế án ngữ giữa mình và Nga. Ngoài ra, một thỏa thuận như vậy sẽ cho phép người dân Ukraine hiện đang sống ở phía Tây Donbas — khoảng 200.000 người sinh sống tại khu vực còn bám trụ bao gồm các thành phố Kostiantynivka, Slovyansk và Kramatorsk — được tiếp tục ở lại, đồng thời tạo điều kiện cho những người đã sơ tán có thể trở về trong một môi trường an toàn. Có thể sẽ có thêm các lực lượng quân sự khác — dù không phải của NATO — đóng vai trò là bên bảo đảm an ninh tại các vùng khác trên cả nước. Phương án này không quá khác biệt so với các đặc khu kinh tế tự do phi quân sự mà ông Zelensky từng tuyên bố Ukraine sẽ cân nhắc.
Bên khó thuyết phục hơn trong kế hoạch này chính là Nga, mặc dù họ cũng sẽ được hưởng lợi theo nhiều cách. Trước hết, thỏa thuận này sẽ chấm dứt một cuộc chiến đang bào mòn cả xương máu lẫn ngân khố quốc gia. Thêm vào đó, quân đội và các biểu tượng quốc gia của Ukraine sẽ không còn hiện diện tại những khu vực mà Nga đang khao khát. Dù kết quả này khiêm tốn hơn nhiều so với tham vọng thôn tính toàn bộ Ukraine, nhưng đây lại là một lối thoát giữ thể diện để Tổng thống Vladimir Putin thuyết phục người dân nước mình rằng những tổn thất khổng lồ của đất nước là không hề uổng phí. Ngoài ra, nếu việc nới lỏng trừng phạt được đưa vào gói thỏa thuận, Nga thực sự có thể sẽ cắn câu. Joseph lập luận rằng việc Nga từng tham gia vào Nghị quyết 1244 tại Kosovo sẽ làm tăng khả năng họ chấp nhận một kịch bản tương tự tại Ukraine, bởi Moscow đã quá hiểu cách thức vận hành của một quy trình chính trị như vậy.
Về phần mình, nhiều người Ukraine có lẽ sẽ phản ứng giống như cách nhà văn Oksana Zabuzhko trả lời câu hỏi của tờ Foreign Policy về đề xuất của Joseph: “Tôi không nghĩ rằng ‘kế hoạch hòa bình’ này — cũng như bất kỳ kế hoạch nào khác nhằm duy trì nhà nước Nga trong trạng thái hiện tại, thay vì làm nó sụp đổ vì lợi ích an ninh toàn cầu — là đáng để đưa ra thảo luận một cách nghiêm túc.”
Hơn nữa, người Ukraine có xu hướng bác bỏ ngay lập tức mọi sự so sánh với kịch bản Balkan.
“Tiền lệ Kosovo,” ông Volodymyr Horbach, Giám đốc Viện Chuyển đổi Bắc Á-Âu, một thinktank của Ukraine, đã viết trong email gửi tới tờ Foreign Policy, “không thể giải quyết được bài toán về sự xâm lược và chiếm đóng của Nga đối với Ukraine. Cuộc xung đột ở Kosovo là một cuộc xung đột sắc tộc, chứ không phải là một cuộc xâm lược từ thế lực bên ngoài với mưu đồ sáp nhập lãnh thổ”.
Hơn nữa, ông Horbach tiếp tục lập luận: “Những nỗ lực được gọi là kiến tạo hòa bình của Trump cũng không khả thi, bởi ông ta xuất phát từ việc đánh giá sai lệch các mục tiêu của người Nga trong cuộc chiến này. Chính những nỗ lực sai lầm đó đã khiến các quan sát viên lầm tưởng rằng trở ngại chính để chấm dứt chiến tranh nằm ở vấn đề lãnh thổ”.
Tất nhiên, Horbach hoàn toàn có lý khi cho rằng ý đồ của Putin không chỉ đơn thuần là xẻ từng mảnh đất ở miền Đông Ukraine, mà là nhằm khuất phục hoàn toàn quốc gia này và xóa sổ tư cách dân tộc của nó. Dẫu vậy, việc tham gia vào tiến trình đàm phán hiện nay vẫn mang lại những giá trị nhất định, nhất là khi các cuộc thảo luận đang diễn ra và Ukraine cũng đang chủ động dự phần.
Có lẽ sự phối hợp giữa Mỹ và Châu Âu có thể giúp đạt được một lệnh ngừng bắn, mang lại cho người dân Ukraine một quãng nghỉ quý giá — hy vọng là dài hơn thay vì ngắn ngủi — khỏi cuộc chiến tàn bạo này. Đây rõ ràng là điều ông Zelensky mong đợi. Và có lẽ chính Putin cũng đang dần phải chấp nhận thực tế rằng Nga sẽ không thể khuất phục hoàn toàn Ukraine, cũng như không thể chiếm thêm được phần lãnh thổ nào đáng kể so với những gì họ đang nắm giữ.
Ulf Brunnbauer, Giám đốc Viện Nghiên cứu Đông và Đông Nam Âu Leibniz tại Regensburg, Đức, chia sẻ với Foreign Policy qua email rằng những tư duy đột phá luôn được hoan nghênh và việc thiết lập các lối thoát danh dự cho cả hai bên là điều hoàn toàn hợp lý: “Vì vậy, một giải pháp thỏa hiệp có phần mập mờ ở thời điểm hiện tại dường như vẫn tốt hơn là một cuộc chiến không hồi kết. Ngay cả khi các khó khăn kinh tế của Nga đang chồng chất, họ có vẻ vẫn chưa cạn kiệt đạn pháo, tên lửa và quân lực — ít nhất là không nhanh bằng Ukraine. Sự thỏa hiệp [theo đề xuất của Joseph] ít nhất sẽ ngăn Nga chiếm thêm những vùng lãnh thổ mà sớm muộn gì Ukraine cũng buộc phải rời bỏ. Do đó, phương án này có lẽ vẫn có khả năng thuyết phục được phía Ukraine”.
Tuy nhiên, Brunnbauer cũng chỉ ra rằng Serbia từng bị buộc phải chấp nhận Nghị quyết 1244. Ông lập luận: “Họ đã không còn đủ nguồn lực quân sự để chống lại việc mất quyền kiểm soát thực tế đối với Kosovo”. Ngược lại, Nga hiện không chịu bất kỳ áp lực tương đương nào như vậy. “Sở dĩ UNMIK [Phái đoàn Hành chính Lâm thời của Liên Hợp Quốc tại Kosovo] được người Kosovo chấp nhận”, ông nói, “là bởi họ cảm thấy rằng, sớm muộn gì, chính họ cũng sẽ là người nắm quyền điều hành cuộc chơi”.
Và Nga, ông nhấn mạnh — cũng giống như bất kỳ người Ukraine nào — cho đến nay chưa bao giờ đàm phán một cách thiện chí, liên tục phá đổ hết thỏa thuận này đến thỏa thuận khác. “Do đó, tính khả thi của đề xuất này sẽ phụ thuộc vào sự hiện diện của một lực lượng quân sự đáng tin cậy để răn đe Nga”, Brunnbauer nói. “Tôi thực sự không thấy điều đó”.
Giống như nhiều người ủng hộ chính nghĩa của Ukraine, Brunnbauer đề xuất việc gia tăng áp lực lên Nga và chuyển giao thêm vũ khí để phía Ukraine cố gắng đóng băng tiền tuyến tại vị trí hiện tại — qua đó không buộc phải từ bỏ miền Tây Donbas hay các vùng lãnh thổ khác.
Peter Harris, một chuyên gia khoa học chính trị tại Đại học Colorado, lập luận rằng các cuộc trưng cầu dân ý được đề xuất chính là điểm bất khả thi. Ông cho rằng không bên nào muốn vấn đề lãnh thổ được định đoạt bằng một cuộc trưng cầu dân ý: “Đối với Ukraine, đó sẽ là một sự nhượng bộ khi thừa nhận rằng đây là những vùng lãnh thổ đang tranh chấp — và Nga có yêu sách [chính đáng] đối với chúng.” Về cơ bản, nếu Ukraine đồng ý với điều này, họ sẽ chấp thuận một quy trình pháp lý mà qua đó, những hành vi đánh chiếm bất hợp pháp tại các lãnh thổ miền Đông có thể trở thành hợp pháp. Ông nói thêm, theo quan điểm của Ukraine, không có bất kỳ nghi vấn nào về chủ quyền cả: “Một câu hỏi bị trì hoãn vẫn là một câu hỏi — và Ukraine không muốn thừa nhận rằng ở đây tồn tại một câu hỏi cần phải trả lời.”
Thêm vào đó, Peter Harris lập luận rằng những điều kiện thực tế tại hiện trường sẽ khiến bất kỳ hình thức trưng cầu dân ý nào cũng trở nên vô giá trị. “Ukraine sẽ không tin tưởng vào một quy trình như vậy bởi vì quá nhiều công dân của họ đã phải chạy nạn hoặc bị trục xuất, vậy thì làm sao họ có thể bỏ phiếu?” Nga đã đưa những người định cư thân Moscow vào, càng làm xói mòn tính chính danh của một cuộc bỏ phiếu phổ thông về chủ quyền, ông Harris viết. Ông cũng lưu ý một điểm quan trọng: Nga là thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, vì vậy bất kỳ quy trình nào được thực hiện dưới sự bảo trợ của Liên Hợp Quốc cũng sẽ mang lại lợi thế cho Nga.
John Feffer thuộc Viện Nghiên cứu Chính sách, một thinktank của Mỹ, trong thư trao đổi với Foreign Policy, cũng nhận thấy một kế hoạch hòa bình như vậy có sức hấp dẫn lớn hơn đối với Ukraine vì nước này đang ở thế yếu. “Ông Zelensky từng đề cập đến việc tái sáp nhập Donbas thông qua các biện pháp phi quân sự. Nhưng tôi không thấy mô hình Kosovo có gì hấp dẫn đối với Putin vào lúc này”, ông viết. “Nga đã sáp nhập bốn khu vực vào lãnh thổ của mình — bao gồm Donbas cùng với Kherson và Zaporizhzhia. Nói cách khác, về phía Nga, họ coi như đã định đoạt xong xuôi vấn đề chủ quyền rồi”.
Bất kỳ quan sát viên tỉnh táo nào cũng sẽ phải thừa nhận rằng một thỏa thuận như vậy sẽ mang lại cho Nga một sự chính danh làm xói mòn luật pháp quốc tế và những khái niệm cơ bản về công lý. Tuy nhiên, đối với Ukraine, sau cuộc chiến đầy dũng cảm chống lại nước Nga của Putin, họ chỉ có cơ hội sống sót nếu Mỹ tiếp tục đứng về phía mình, hỗ trợ tình báo, cung cấp vũ khí và duy trì các lệnh trừng phạt.
Lựa chọn tốt nhất của Ukraine có lẽ là theo đuổi chính xác một thỏa thuận như vậy — để rồi sau đó chứng kiến nó sụp đổ dưới bàn tay của Nga. Ít nhất, điều đó sẽ chứng minh cho chính quyền Trump thấy một sự thật mà hầu hết các quan sát viên khác đều đã biết: Nga tham gia cuộc chiến này là để thôn tính toàn bộ Ukraine, bởi Moscow không thể chấp nhận một hệ thống chính trị hấp dẫn hơn chính mình tồn tại ngay sát biên giới. Có được một sự khẳng định chắc chắn như vậy có thể là một lựa chọn mà Ukraine không thể phép loại trừ.
Paul Hockenos là một nhà báo đang làm việc tại Berlin.
