Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Repercussions mount from China’s Japan strategy,” Nikkei Asia, 22/01/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Trong lúc các cuộc bầu cử tại Nhật Bản đang cận kề, một đảng trung dung mới cam kết sẽ giữ vững lập trường cứng rắn trước Trung Quốc.
Tính toán sai lầm của Trung Quốc trong chính sách đối với Nhật Bản, cụ thể là hành động trả đũa Thủ tướng Sanae Takaichi vì một bình luận của bà về Đài Loan, lại một lần nữa lộ rõ hậu quả, khiến các phương tiện truyền thông nhà nước chủ chốt của Trung Quốc ngần ngại đưa tin về một đảng đối lập mới được thành lập ở quốc gia láng giềng.
Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) do nhà nước điều hành đã không đưa bất kỳ tin tức nào liên quan đến Liên minh Cải cách Trung dung (CRA) trong chương trình thời sự tối chính vào thứ Hai ngày 19/01, dù vẫn tỏ ra quan tâm đến tình hình chính trị đang biến động của Nhật Bản.
CCTV đã phớt lờ tin tức về CRA bất chấp hai diễn biến quan trọng trên chính trường Nhật Bản diễn ra vào ngày hôm đó.
Cụ thể, Takaichi đã tổ chức một cuộc họp báo vào tối hôm đó để chính thức thông báo quyết định giải tán hạ viện vào cuối tuần và tổ chức một cuộc bầu cử sớm vào ngày 08/02.
Trước đó cùng ngày, CRA – được thành lập vào ngày 16/01 bởi Đảng Dân chủ Lập hiến Nhật Bản (CDP), đảng đối lập lớn nhất cả nước, và Đảng Công Minh (Komeito), đảng lớn thứ ba – đã công bố các chính sách cơ bản của mình. Một trong số đó dường như là phản ứng trước việc Trung Quốc chỉ trích Takaichi, điều vốn đã giúp thúc đẩy mức ủng hộ cao ngất ngưởng dành cho nữ thủ tướng.
CRA được thành lập để đóng vai trò đối trọng với liên minh bảo thủ cầm quyền do Đảng Dân chủ Tự do (LDP) của Takaichi lãnh đạo, trước thềm cuộc bầu cử Hạ viện đầy quyền lực trong Quốc hội lưỡng viện Nhật Bản.
LDP và đối tác liên minh của mình, Đảng Duy tân Nhật Bản (Nippon Ishin no Kai), hiện nắm giữ đa số rất mong manh tại Hạ viện. Họ cũng thiếu đa số tại Thượng viện ít quyền lực hơn.
Cuộc bầu cử diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc đang gia tăng căng thẳng chống lại Nhật Bản, khiến chính sách ngoại giao của Tokyo đối với Bắc Kinh trở thành vấn đề vận động tranh cử chính.
Takaichi, người nhậm chức vào ngày 21/10, đã nói với Quốc hội Nhật Bản vào ngày 07/11 rằng một cuộc tấn công của Trung Quốc nhắm vào Đài Loan có thể cấu thành một “tình huống đe dọa sự sống còn” đối với Nhật Bản, cho phép nước này thực hiện quyền tự vệ tập thể.
Chính quyền Tập Cận Bình sau đó đã phản ứng gay gắt, mô tả nhận xét này là “sự can thiệp trắng trợn vào công việc nội bộ của Trung Quốc” và đã phát động một chiến dịch gây sức ép không ngừng nghỉ chống lại chính quyền Takaichi.
Giữa lúc tranh cãi ngoại giao leo thang, sự xuất hiện của CRA như một đối trọng với liên minh bảo thủ cầm quyền của Takaichi lẽ ra phải được chính quyền Tập hoan nghênh nhiệt liệt. Nhưng vấn đề là các chính sách đối ngoại và an ninh của CRA đi ngược lại kỳ vọng của Trung Quốc.
Trong các chính sách cơ bản được công bố hôm thứ Hai, CRA cam kết “phản ứng cứng rắn trước các lo ngại về Trung Quốc.” Với việc cả các đảng cầm quyền và đối lập tại Nhật Bản đều đang có lập trường cứng rắn với Trung Quốc, chính quyền Tập không thể không cảm thấy cay đắng.
Xét về chính trị Nhật Bản, “công tác mặt trận thống nhất” được ca tụng nhiều của Đảng Cộng sản Trung Quốc – một chiến lược lôi kéo thêm đồng minh, trong khi chia rẽ các liên minh đối thủ bằng cách thao túng dư luận và nhiều phương tiện khác – đã không mang lại kết quả.
Là một trong năm trụ cột trong các chính sách cơ bản của mình, CRA đang kêu gọi “các chính sách đối ngoại và quốc phòng thực tế và thảo luận sâu hơn về sửa đổi hiến pháp.”
Đối với người hàng xóm khổng lồ của Nhật Bản, họ đang kêu gọi “cân bằng giữa phản ứng cứng rắn trước các lo ngại về Trung Quốc và việc đảm bảo lợi ích quốc gia.”
CRA đã đi theo hướng hiện thực khi vận động tranh cử dựa trên việc đảm bảo tính liên tục trong chính sách đối ngoại và an ninh của Nhật Bản. “Đảm bảo lợi ích quốc gia” có nghĩa là đảm bảo lợi ích từ các quan hệ kinh tế và thương mại song phương, nhưng điều quan trọng ở đây là CRA đã đề cập đến “phản ứng cứng rắn trước các lo ngại về Trung Quốc” trước khi nói đến “đảm bảo lợi ích quốc gia.”
Một trong những chiến thuật gây sức ép của Trung Quốc đối với Nhật Bản là thắt chặt kiểm soát xuất khẩu đối với các mặt hàng dân sự cũng có thể được sử dụng cho mục đích quân sự. Chiến thuật này về cơ bản hạn chế nguồn cung đất hiếm đi từ Trung Quốc sang Nhật Bản. Khoáng sản đất hiếm rất cần thiết cho việc sản xuất hàng loạt sản phẩm công nghệ cao, bao gồm điện thoại thông minh và xe điện.
“Cây gậy” ngoại giao này khiến CRA không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tránh sử dụng các cách diễn đạt có thể bị cho là “quá mềm mỏng với Trung Quốc” hoặc bị xem như một “sự nhượng bộ trước Trung Quốc” trong các chính sách cơ bản của mình trước thềm cuộc bầu cử sớm.
Đáng chú ý, đồng lãnh đạo CRA Yoshihiko Noda chính là người đã giữ chức Thủ tướng khi Nhật Bản quyết định đặt Quần đảo Senkaku ở tỉnh Okinawa dưới sự kiểm soát của nhà nước vào tháng 09/2012, kích động làn sóng lên án mạnh mẽ từ Trung Quốc.
Nhóm các đảo nhỏ không người ở tại Biển Hoa Đông này là nguồn gốc gây căng thẳng kéo dài giữa hai nước. Trung Quốc gọi chúng là Quần đảo Điếu Ngư, tuyên bố chúng là một phần lãnh thổ của mình.
Các cuộc biểu tình chống Nhật xuất hiện trên khắp Trung Quốc ngày sau khi các hòn đảo này được quốc hữu hóa, và các cửa hàng và nhà máy của một số công ty Nhật Bản đã trở thành mục tiêu đập phá.
Noda hẳn phải nhớ rõ phản ứng này và hiểu tầm quan trọng của việc đối phó với sự cưỡng ép kinh tế của Trung Quốc.
Trong các chính sách cơ bản của mình, CRA cũng thừa nhận rằng việc Nhật Bản thực hiện quyền tự vệ là hợp hiến nếu một “tình huống đe dọa sự sống còn” – như được định nghĩa trong Luật An ninh và Hòa bình – xảy ra.
Động thái này phản ánh sự thay đổi đáng kể so với lập trường trước đó của CDP, những người từng yêu cầu bãi bỏ những gì họ cho là “các phần vi hiến” của luật an ninh quốc gia.
Luật An ninh và Hòa bình được ban hành vào năm 2015 dưới thời chính quyền của cố Thủ tướng Shinzo Abe. Vào thời điểm đó, Komeito là đối tác yếu hơn trong liên minh với LDP. Nhưng vào tháng 10 năm ngoái, Komeito đã chấm dứt quan hệ đối tác 26 năm với LDP.
Giờ đây khi chuyển sang hợp tác với Komeito – và giữa bối cảnh chiến dịch gây sức ép của Trung Quốc chống lại Nhật Bản – chính sách an ninh của lực lượng đối lập không đi chệch hướng đáng kể so với lập trường cơ bản của chính quyền Abe. Đây là một cơn đau đầu lớn đối với chính quyền Tập.
Trung Quốc đặc biệt xem trọng danh tiếng của nhà lãnh đạo tối cao Tập Cận Bình. Theo mệnh lệnh của ông, nước này đã tiếp tục các cuộc tấn công cá nhân nhắm vào Takaichi, người đã thề sẽ kế thừa và phát triển các chính sách của Abe, cố vấn chính trị của bà.
Nhưng ngay cả CRA, vốn được thành lập để làm đối trọng với liên minh cầm quyền của bà, cũng đã thề sẽ có phản ứng cứng rắn với Trung Quốc và giữ lập trường thực tế hơn về Luật An ninh và Hòa bình.
Dưới thời chính quyền Tập, các phương tiện truyền thông nhà nước chủ chốt của Trung Quốc không thể đưa tin về CRA một cách rầm rộ. Về cơ bản, họ cũng không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phớt lờ các chính sách đối ngoại và an ninh của CRA, đặc biệt là những chính sách liên quan đến Trung Quốc.
Dù phớt lờ tin tức về CRA, nhưng chương trình thời sự tối chính của CCTV hôm thứ Hai vẫn không quên phát sóng những bình luận chỉ trích nhận xét Đài Loan của Takaichi, bao gồm cả bình luận của các thành viên thuộc hai đảng đối lập nhỏ của Nhật Bản là Đảng Dân chủ Xã hội và Đảng Cộng sản. Tiếp theo đó là cuộc phỏng vấn với một chuyên gia người Nigeria chỉ trích Takaichi.
Để đáp trả nhận xét về Đài Loan của Takaichi, chính quyền Tập đã tung ra một loạt các biện pháp đối phó không ngừng nghỉ dựa trên niềm tin rằng cơ sở quyền lực của chính quyền Takaichi rất yếu và nữ thủ tướng cuối cùng sẽ phải nhượng bộ Bắc Kinh.
Nhưng chiến lược của Trung Quốc lại phản tác dụng, giúp nội các của Takaichi duy trì tỷ lệ ủng hộ cao và khuyến khích bà kêu gọi một cuộc bầu cử sớm để củng cố cơ sở quyền lực của mình.
Trong lúc làn sóng thay đổi chính trị quét qua Nhật Bản, các chính sách đối ngoại và an ninh mà CRA công bố khác xa với những gì Trung Quốc mong đợi; chúng cũng là kết quả của việc Trung Quốc gia tăng sức ép mà dân thường Nhật Bản cho là vô lý lên đất nước họ.
Chỉ còn hai tuần rưỡi nữa là cuộc bầu cử Hạ viện Nhật Bản sẽ diễn ra, phe cầm quyền và phe đối lập dường như đồng ý về ít nhất một chiến lược kiếm phiếu: Giữ vững lập trường cứng rắn chống lại Trung Quốc.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.
