Nguồn: “What Xi Jinping’s purge of China’s most senior general reveals,” The Economist, 24/01/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Chủ tịch Trung Quốc đã loại bỏ các lãnh đạo quân đội ở quy mô chưa từng có kể từ thời Mao Trạch Đông – làm dấy lên những nghi ngại về khả năng sẵn sàng chiến đấu của quốc gia này.
Trong số các tướng lĩnh Trung Quốc, có một nhân vật từ lâu dường như “miễn nhiễm” với những cuộc thanh trừng quy mô lớn trong giới lãnh đạo cấp cao suốt hai năm qua. Trương Hựu Hiệp, sĩ quan tại ngũ cấp cao nhất (ảnh dưới), không chỉ là bạn thân của nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình. Ông còn là một trong số ít chỉ huy quân sự dày dạn kinh nghiệm thực chiến, từng tham gia chiến đấu trong chiến tranh biên giới với Việt Nam năm 1979. Điều đó đã củng cố uy quyền của ông với tư cách là Phó Chủ tịch thứ nhất của Quân ủy Trung ương, cơ quan chỉ huy các lực lượng vũ trang (do Tập đứng đầu). Một số nhà phân tích từng cho rằng Trương là người đứng sau một số vụ thanh trừng gần đây. Giờ đây, ngay cả ông cũng đã bị lật đổ trong một đòn giáng vô cùng kịch tính.
Vào ngày 24/01 vừa qua, Bộ Quốc phòng Trung Quốc thông báo rằng Tướng Trương, 75 tuổi, và một thành viên khác của Quân ủy Trung ương, Tướng Lưu Chấn Lập, đã bị điều tra vì “nghi ngờ vi phạm kỷ luật và pháp luật nghiêm trọng.” Thông báo không đưa ra thêm chi tiết nào. Tướng Lưu, 61 tuổi, là người đứng đầu Bộ Tham mưu Liên hợp, cơ quan giám sát các hoạt động tác chiến, tình báo, và huấn luyện. Có lẽ đáng chú ý hơn cả là việc ông được cho là có quan hệ cá nhân mật thiết với Tướng Trương, khi cũng là một cựu binh trong chiến tranh biên giới với Việt Nam.
Các cuộc điều tra này đồng nghĩa là Tập, trên thực tế, đã làm loại bỏ toàn bộ ban lãnh đạo quân đội trong một cuộc thanh trừng chưa từng có kể từ khi Mao Trạch Đông qua đời năm 1976. Dù Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập vẫn chưa chính thức bị loại khỏi Quân ủy Trung ương, nhưng những cuộc điều tra như thế này thường đi kèm với việc bị giam giữ và theo sau là quyết định cách chức chính thức. Bốn sĩ quan cấp cao khác của Quân ủy Trung ương cũng đã bị bãi nhiệm khỏi các chức vụ trong đảng và quân đội. Kết quả là, cơ quan giám sát lực lượng Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc hùng hậu với khoảng 2 triệu quân hiện chỉ còn đúng hai thành viên còn hoạt động – Tập Cận Bình, với tư cách là Chủ tịch và người đứng đầu ủy ban kiểm tra kỷ luật của Quân Giải phóng Nhân dân, và Tướng Trương Thăng Dân, người vừa được thăng chức thành Phó Chủ tịch vào tháng 10.
Các cuộc điều tra mới nhất này là bằng chứng rõ ràng nhất về quy mô của những vấn đề mà Tập đang phải đối mặt trong nỗ lực biến Quân Giải phóng Nhân dân thành một lực lượng chiến đấu hiện đại toàn diện. Không lâu sau khi lên nắm quyền, ông đã bắt đầu giải quyết nạn tham nhũng tràn lan và tình trạng lơ là nhiệm vụ thực chiến bằng cách sa thải hàng chục tướng lĩnh, đồng thời tiến hành một cuộc cải tổ lớn đối với cơ cấu của Quân Giải phóng Nhân dân. Một làn sóng thanh trừng mới bắt đầu vào khoảng năm 2023 với Quân chủng Tên lửa, đơn vị quản lý kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc, và sau đó lan sang các quân chủng khác cũng như các bộ phận phát triển trang bị và chính trị của Quân Giải phóng Nhân dân. Tuy nhiên, tham nhũng vẫn tồn tại và các cải cách cơ cấu của Tập vẫn chưa hoàn tất. Giờ đây ông có lẽ đang thể hiện sự thất vọng trước việc Tướng Trương không đạt được kết quả tốt hơn trước thời hạn năm 2027 – do Tập đặt ra – để Quân Giải phóng Nhân dân có đủ khả năng thu hồi Đài Loan.
Một khả năng khác là Trương hoặc người thân trong gia đình ông đã dính líu đến tham nhũng trong quá khứ, có lẽ là trong giai đoạn 2012-2017, khi ông đứng đầu bộ phận chịu trách nhiệm phát triển và mua sắm vũ khí vốn dễ nảy sinh tham nhũng. Những cáo buộc cũ có thể đã bị khơi lại hoặc những cáo buộc mới xuất hiện khi các điều tra viên của Tập mở rộng phạm vi hoạt động hoặc được cung cấp thông tin bởi các đối thủ của Trương. Một số sĩ quan bị nhắm đến trước đó được cho là những người được ông bảo trợ.
Nhưng làn sóng thanh trừng mới nhất này cũng có thể bắt nguồn một phần từ sự lo ngại của Tập về quyền lực ngày càng mở rộng của Trương. “Đây là diễn biến gây chấn động nhất trên chính trường Trung Quốc kể từ những ngày đầu Tập lên nắm quyền,” Dennis Wilder thuộc Đại học Georgetown ở Washington, cựu chuyên gia phân tích về Trung Quốc tại CIA, nhận định. Ông tin rằng nhiều vụ thanh trừng gần đây là do sự kình địch giữa một phe do Tướng Trương dẫn đầu và một nhóm khác chủ yếu gây dựng sự nghiệp ở miền đông Trung Quốc, những người đã làm việc khi Tập còn là quan chức tại khu vực này. Phe của Trương, bao gồm một số con trai của các nhà cách mạng nổi tiếng, đã chiếm ưu thế, theo đó mang lại cho ông quyền lực chưa từng có tiền lệ. Nhưng nó cũng biến ông thành một mối đe dọa tiềm tàng đối với Tập. Wilder nhận xét về Tướng Trương rằng: “Ông ấy là một lão tướng cứng rắn, ngang tàng, và dù là đồng minh của Tập, nhưng ông ấy chưa bao giờ thực sự là cấp dưới của Tập.”
Quan hệ giữa Trương và Tập bắt nguồn từ thời cha của họ cùng chiến đấu trong cuộc nội chiến. Cha của Trương sau này trở thành thượng tướng, còn cha của Tập trở thành lãnh đạo dân sự. Tập đã thể hiện sự tin tưởng đối với Trương vào năm 2017 khi bổ nhiệm ông vào Bộ Chính trị, cơ quan gồm khoảng 20 nhà lãnh đạo hàng đầu của Đảng Cộng sản, và trao cho ông chức Phó Chủ tịch thứ hai của Quân ủy Trung ương, đưa ông trở thành vị tướng quyền lực thứ hai Trung Quốc. Sau đó, vào năm 2022, khi Tập giành được nhiệm kỳ thứ ba với tư cách là người đứng đầu đảng, Trương cũng trở thành Phó Chủ tịch cấp cao nhất của Quân ủy Trung ương dù đã 72 tuổi, độ tuổi lẽ ra phải nghỉ hưu theo các quy định trước đó.
Nếu Tướng Trương chính thức bị cách chức, ông sẽ là sĩ quan quân đội tại ngũ cấp cao nhất bị Tập loại bỏ. Và nếu ông cũng mất ghế trong Bộ Chính trị, đây sẽ là lần đầu tiên hai thành viên của cơ quan này bị thanh trừng trong cùng một nhiệm kỳ 5 năm kể từ khi Quân Giải phóng Nhân dân trấn áp các cuộc biểu tình ở Quảng trường Thiên An Môn năm 1989. Điều đó sẽ gửi đi một thông điệp mạnh mẽ đến các thành viên khác trong lực lượng vũ trang và giới tinh hoa dân sự, đặc biệt là những người xuất thân từ các gia đình cách mạng danh giá: quan hệ với Tập không phải là tấm kim bài miễn tử. Nhưng điều này cũng đặt ra cho Tập một bài toán khó: ông nên chọn ai để thay thế tất cả những vị tướng mà ông đã thanh trừng?
Kể từ khi lên nắm quyền vào năm 2012, Tập đã cố gắng thăng chức cho những vị tướng vừa trung thành về mặt chính trị vừa đủ năng lực để lãnh đạo quá trình chuyển đổi Quân Giải phóng Nhân dân thành một lực lượng tinh nhuệ hơn, có khả năng kết hợp các hoạt động trên không, trên bộ, trên biển, không gian mạng, và vũ trụ. Ông bắt đầu bằng việc thay thế các tướng lĩnh do những người tiền nhiệm bổ nhiệm, nhưng gần đây đã chuyển sang nhắm vào chính những người do mình bổ nhiệm. Trong số các vị tướng còn lại, phần lớn hoặc là quá thiếu kinh nghiệm hoặc đã bị “vấy bẩn” do có liên hệ với một hoặc nhiều chỉ huy quân sự bị thất sủng. Theo một số đánh giá của phương Tây, cuộc biến động này cũng đang bắt đầu ảnh hưởng đến khả năng chiến đấu của Quân Giải phóng Nhân dân.
Báo cáo thường niên gần đây nhất của Lầu Năm Góc về các lực lượng vũ trang Trung Quốc, công bố vào tháng 12 vừa qua, ghi nhận rằng việc loại bỏ các sĩ quan cấp cao của Quân Giải phóng Nhân dân đã “gây ra sự bất ổn về các ưu tiên tổ chức” và “gây chấn động trong toàn quân Quân Giải phóng Nhân dân.” Báo cáo cho biết tham nhũng trong mua sắm quốc phòng đã dẫn đến những thiếu hụt năng lực có thể “quan sát được,” chẳng hạn như các nắp hầm chứa tên lửa bị trục trặc. “Những cuộc điều tra này rất có thể gây ra rủi ro gián đoạn ngắn hạn trong hiệu quả tác chiến của Quân Giải phóng Nhân dân,” báo cáo nhận định. “Mặt khác, Quân Giải phóng Nhân dân có thể trỗi dậy như một lực lượng chiến đấu tinh nhuệ hơn trong tương lai nếu họ tận dụng chiến dịch hiện tại để loại bỏ các vấn đề mang tính hệ thống đang dung túng cho tham nhũng.” Chí ít thì ở điểm này, Tập hẳn sẽ hy vọng rằng Lầu Năm Góc nói đúng.
