Tác giả: PGS. TS. Phạm Quý Thọ
Trong nhiều thập kỷ qua, Ali Khamenei không chỉ là lãnh tụ tối cao của Iran mà còn là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất tới cấu trúc quyền lực tại Trung Đông. Vai trò của ông gắn liền với sự phát triển của mô hình nhà nước thần quyền ở Iran và với chiến lược mở rộng ảnh hưởng khu vực của Tehran.
Sau cuộc cách mạng năm 1979 do Ruhollah Khomeini lãnh đạo, Iran thiết lập mô hình Cộng hòa Hồi giáo, trong đó vị trí lãnh tụ tối cao nắm quyền lực cao nhất về chính trị, quân sự và tôn giáo. Khi Khomeini qua đời năm 1989, Khamenei kế nhiệm vị trí này và dần củng cố quyền lực thông qua các thiết chế nhà nước, hệ thống tôn giáo và lực lượng an ninh, đặc biệt là bộ máy an ninh – quân sự có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống chính trị Iran.
Trong thời kỳ lãnh đạo của mình, Iran cũng phát triển một chiến lược khu vực dựa trên các mạng lưới liên minh và lực lượng đồng minh. Các tổ chức như Hezbollah tại Li-băng, các nhóm dân quân người Shia tại Iraq, lực lượng thân Iran ở Syria và nhóm Houthi tại Yemen đã trở thành những thành tố quan trọng trong cấu trúc ảnh hưởng của Tehran. Mạng lưới này thường được gọi là “trục kháng chiến”, một chiến lược nhằm gia tăng chiều sâu chiến lược và tạo đòn bẩy trong các cuộc cạnh tranh quyền lực tại Trung Đông.
Từ góc độ địa chính trị, sự tồn tại của hệ thống này đã góp phần định hình quan hệ giữa Iran với các cường quốc, đặc biệt là với Hoa Kỳ và các đồng minh phương Tây. Đồng thời, Iran cũng trở thành một yếu tố quan trọng trong các tính toán chiến lược rộng lớn hơn liên quan tới Trung Quốc và Nga, hai quốc gia có quan hệ hợp tác ngày càng chặt chẽ với Tehran trong nhiều lĩnh vực.
Chính vì vậy, câu hỏi về tương lai của Iran sau thời Khamenei không chỉ là vấn đề nội bộ của một quốc gia, mà còn liên quan trực tiếp tới cân bằng quyền lực trong toàn khu vực. Nếu trung tâm quyền lực của hệ thống hiện tại suy yếu hoặc thay đổi, Trung Đông có thể bước vào một giai đoạn điều chỉnh mới, với những tác động lan rộng tới chính sách của các cường quốc và tới cấu trúc trật tự quốc tế.
Từ góc nhìn phân tích, một câu hỏi lớn được đặt ra: liệu sự thay đổi lãnh đạo hoặc sự chuyển dịch trong hệ tư tưởng chính trị tại Iran có thể tạo ra một bước ngoặt trong địa chính trị Trung Đông, hay hệ thống quyền lực được xây dựng suốt nhiều thập kỷ sẽ tiếp tục duy trì quỹ đạo hiện tại của nó?
Đó cũng chính là vấn đề mà nhiều nhà quan sát quốc tế đang theo dõi: sau một thời kỳ dài ổn định dưới một trung tâm quyền lực mạnh, Iran và khu vực Trung Đông có thể đang đứng trước một giai đoạn chuyển tiếp mới – với những hệ quả không chỉ giới hạn trong khu vực mà còn ảnh hưởng tới trật tự thế giới rộng lớn hơn.
Một suy nghĩ từ Việt Nam
Đối với nhiều người sống tại Việt Nam, những câu chuyện địa chính trị ở Trung Đông có thể dường như rất xa xôi. Tuy nhiên, trong một thế giới ngày càng liên kết chặt chẽ, những biến động ở một khu vực thường nhanh chóng tạo ra những tác động lan tỏa tới các khu vực khác.
Trung Đông là một trong những trung tâm năng lượng quan trọng của thế giới. Mọi thay đổi trong cân bằng quyền lực tại đây đều có thể ảnh hưởng tới thị trường dầu mỏ, các tuyến hàng hải và chuỗi cung ứng toàn cầu – những yếu tố trực tiếp tác động đến nền kinh tế của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Dầu đang trở nên khan hiếm do đứt gãy chuỗi cung ứng và tăng “đột biến” theo giá thế giới, đe doạ an ninh năng lượng và đời sống người dân.
Không chỉ vậy, cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày nay cũng mang tính toàn cầu. Quan hệ giữa các nước lớn như Hoa Kỳ, Trung Quốc và Nga không chỉ diễn ra ở một khu vực riêng lẻ mà lan rộng trên nhiều không gian địa chính trị khác nhau. Những chuyển động ở Trung Đông vì thế cũng có thể ảnh hưởng đến cách các cường quốc phân bổ nguồn lực, xây dựng liên minh và định hình trật tự quốc tế.
Đối với một quốc gia đang phát triển và hội nhập sâu vào kinh tế toàn cầu như Việt Nam, việc theo dõi những biến động này không chỉ là vấn đề học thuật. Nó giúp hiểu rõ hơn về môi trường quốc tế mà đất nước đang tồn tại – một môi trường luôn biến động và đôi khi khó dự đoán.
Nhìn từ góc độ đó, câu chuyện về Iran hay Trung Đông không chỉ là câu chuyện của một khu vực xa xôi. Nó cũng là lời nhắc nhở rằng trật tự thế giới luôn vận động, và mỗi quốc gia – dù lớn hay nhỏ – đều phải tìm cách thích ứng với những thay đổi ấy.
Có lẽ vì vậy, khi theo dõi những chuyển động lớn của thế giới, nhiều người cũng tự đặt ra một câu hỏi rất giản dị nhưng quan trọng: trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng, chúng ta – những người đang sống trong một đất nước như Việt Nam – sẽ hiểu và chuẩn bị cho tương lai của mình như thế nào.
