Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Donald Trump steps into Xi Jinping’s Taiwan trap,” Nikkei Asia, 01/10/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Phát ngôn của Tổng thống Mỹ về “đồng minh Thế chiến II” đã trao tính chính danh lịch sử cho Trung Quốc ngày nay.
Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hẳn đã thầm mỉm cười sau khi kết thúc chuyến thăm cấp nhà nước kéo dài ba ngày tới Mỹ, dù chuyến đi này không mang lại nhiều tiến triển rõ rệt về các vấn đề kinh tế và thương mại.
Thành tựu lớn nhất của Tập thực ra lại là một câu nói của Donald Trump. Tổng thống Mỹ đã gọi Trung Quốc là một đồng minh trong Thế chiến II. Phía Mỹ sau đó còn phát hành một tài liệu chính thức lặp lại những lời này.
Trong bài phát biểu tại lễ đón Tập ở Nhà Trắng vào ngày 24/09, Trump đã đưa ra một nhận xét khiến Nhật Bản – một đồng minh quan trọng của Mỹ ở châu Á – phải nhướng mày ngạc nhiên.
“Xuyên suốt chiều dài lịch sử,” Trump nói, “việc theo đuổi những lợi ích chung đã kết nối người dân hai nước chúng ta vượt qua những đại dương bao la, những khoảng cách mênh mông, cùng vô vàn khác biệt, và thậm chí còn đưa chúng ta trở thành đồng minh trong Thế chiến II.”
Tại quốc yến ở Nhà Trắng vào cuối ngày hôm đó, Tập phát biểu: “Hơn 80 năm trước, nhân dân Trung Quốc và nhân dân Mỹ đã kề vai sát cánh trong cuộc chiến chống lại quân xâm lược quân phiệt Nhật Bản.”
Trước buổi quốc yến, Trump và Tập đã tổ chức kỳ thượng đỉnh đầu tiên sau bốn tháng. Cuộc gặp gần nhất của họ diễn ra ở Bắc Kinh vào tháng 5, khi Trump có chuyến thăm đầu tiên tới Trung Quốc kể từ khi trở lại Nhà Trắng trong nhiệm kỳ thứ hai.
Sang ngày 25/09, Nhà Trắng đã công bố tờ thông tin về chuyến thăm cấp nhà nước của Tập, trong đó viết: “Hai nhà lãnh đạo nhắc lại rằng Mỹ và Trung Quốc từng là đồng minh trong Thế chiến II và đã kề vai sát cánh chiến đấu để giành chiến thắng trong cuộc chiến này.”
Vấn đề là nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ngày nay không hề tồn tại trong Thế chiến II; quốc gia này được Đảng Cộng sản Trung Quốc thành lập vào năm 1949. Đồng minh của Mỹ khi đó là Trung Hoa Dân Quốc, do Tưởng Giới Thạch của Quốc Dân Đảng (hay còn gọi là KMT) lãnh đạo.
Quốc Dân Đảng đã rút về Đài Loan vào năm 1949, sau khi thất bại trong cuộc nội chiến với Đảng Cộng sản – đảng mà Tập hiện đang giữ chức Tổng Bí thư.
Hơn nữa, vào đầu những năm 1950, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa còn cử Chí nguyện Quân sang chiến đấu cùng phe với Triều Tiên trong Chiến tranh Triều Tiên. Những người lính tình nguyện Trung Quốc khi ấy đã giao tranh ác liệt với quân đội Hàn Quốc và lực lượng Liên Hiệp Quốc do Mỹ dẫn đầu.
Hội nghị thượng đỉnh Tập-Trump diễn ra trong bối cảnh căng thẳng ngoại giao leo thang giữa Tokyo và Bắc Kinh, xoay quanh phát ngôn gây tranh cãi của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi về một tình huống khẩn cấp có thể xảy ra ở Đài Loan.
Tháng 11 năm ngoái, Takaichi đã phát biểu trước Quốc hội Nhật Bản rằng một cuộc tấn công tiềm tàng của Trung Quốc nhắm vào Đài Loan sẽ tạo ra mối đe dọa sống còn đối với Nhật Bản, cho phép nước này thực hiện quyền tự vệ tập thể.
Trung Quốc xem Đài Loan là một phần lãnh thổ của mình, và chính quyền của Tập không loại trừ khả năng sử dụng vũ lực nếu cần thiết để thống nhất hòn đảo dân chủ tự trị này với đại lục.
Giữa bối cảnh Trung Quốc tăng cường phát triển năng lực quân sự, chính quyền Takaichi đã tìm cách củng cố lực lượng phòng vệ Nhật Bản, nhưng chính quyền Tập lại liên tục lên án hành động này là “chủ nghĩa quân phiệt mới” hoặc “tái quân sự hóa.”
Việc Trump gọi Trung Quốc là đồng minh trong Thế chiến II đã làm dấy lên quan ngại ở Nhật Bản, nơi nhiều người nghi ngờ rằng chiến dịch bài Nhật của Trung Quốc là nguyên nhân đằng sau phát ngôn này.
Tuy nhiên, mục tiêu thực sự trong “cuộc chiến lịch sử” mới nhất của Trung Quốc lại là Mỹ. Tập đã giăng ra một cái bẫy ngoại giao khéo léo và Trump cứ thế bước vào, theo đó nhượng bộ Tập một điểm trong vấn đề thống nhất Đài Loan.
Tuyên bố của Bắc Kinh rằng “chỉ có một nước Trung Quốc và Đài Loan là một phần của Trung Quốc” bắt nguồn từ niềm tin rằng khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập, nó đã kế thừa toàn bộ lịch sử Trung Quốc.
Điều này giải thích tại sao Tập lại muốn Trump nói rằng Mỹ và Trung Quốc từng là đồng minh trong Thế chiến II. Trung Quốc đang diễn giải từ “đồng minh” của Trump như một sự thừa nhận rõ ràng rằng Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, đã kế thừa toàn bộ lịch sử Trung Quốc.
Chính quyền Tập tin rằng việc có được sự công nhận như vậy từ Tổng thống Mỹ đóng vai trò như một nước cờ chiến lược hợp lý, hướng tới việc hiện thực hóa giấc mộng thống nhất với Đài Loan.
Bắc Kinh hiện cho rằng Trump đã tái khẳng định tính liên tục của lịch sử “một Trung Quốc,” và do đó, việc ông phản đối nền độc lập của Đài Loan là một lẽ tự nhiên, vì hòn đảo là một phần của Trung Quốc.
Bằng cách sử dụng lập luận này, Trung Quốc có thể cảnh báo chính quyền Trump về việc bán vũ khí cho Đài Loan một cách mạnh mẽ hơn. Một gói vũ khí mới cho Đài Loan, trị giá khoảng 14 tỷ USD, đã bị đình trệ trong nhiều tháng qua.
Các đời chính quyền Mỹ trước đây luôn kêu gọi duy trì nguyên trạng vì hòa bình và ổn định ở Eo biển Đài Loan. Dưới chính sách này, họ từng tuyên bố không “ủng hộ” Đài Loan độc lập.
Giờ đây, Tập muốn giành được cam kết từ Mỹ về việc sẽ “phản đối” Đài Loan độc lập. Ông có thể sẽ có được một cam kết như vậy từ Trump – người đôi khi vẫn xem các vấn đề liên quan đến Đài Loan như quân bài thương lượng khi làm việc với Trung Quốc.
Vậy nên phát ngôn về đồng minh của Trump có thể được xem là bước đầu tiên hướng tới việc giành lấy cam kết “phản đối” Đài Loan độc lập từ vị tổng thống Mỹ này.
Quay trở lại ngày 24/09, Tập đã nói với Trump rằng Trung Quốc hy vọng “phía Mỹ sẽ bám sát lập trường đúng đắn là phản đối Đài Loan độc lập và xử lý vấn đề Đài Loan một cách thận trọng.”
Tập có thể chủ động tấn công trong vấn đề Đài Loan, bởi cả hai bên đã thống nhất trước về một kịch bản trong đó Trump sẽ tuyên bố rằng Mỹ và Trung Quốc từng là đồng minh trong Thế chiến II.
Không rõ liệu Trump – người đã đọc những lời này từ một văn bản chuẩn bị sẵn – có hiểu rằng mình đang bước vào một cái bẫy ngoại giao hay không. Hôm thứ Bảy ngày 26/09, Trump nói với các phóng viên tại Nhà Trắng: “Chúng tôi không dành nhiều thời gian để nói về Đài Loan. Ông ấy rất hiểu cảm nhận của tôi.”
Sau khi giành được một điểm chiến lược từ Trump, Tập đang hướng tới hai kỳ thượng đỉnh Mỹ-Trung nữa, dự kiến sẽ diễn ra vào cuối năm nay.
Trump dự kiến sẽ tham dự thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á-Thái Bình Dương APEC tại Thâm Quyến, Trung Quốc vào tháng 11, trong khi Tập dự kiến sẽ tới Miami, Mỹ, để tham dự hội nghị thượng đỉnh G20 vào tháng 12.
Cũng cần lưu ý rằng chuyến thăm cấp nhà nước của Trump tới Trung Quốc hồi tháng 5 ngắn hơn dự kiến; ông chỉ lưu lại Bắc Kinh ba ngày hai đêm. Để thể hiện sự bình đẳng giữa Trung Quốc và Mỹ, đồng thời giữ thể diện cho Tập, chuyến thăm cấp nhà nước của Tập tới Mỹ cũng bị giới hạn trong ba ngày hai đêm, và Washington là điểm dừng chân duy nhất của ông.
Trong chuyến thăm Trung Quốc hồi tháng 5, tháp tùng Trump là một đội ngũ hùng hậu các nhà lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ, trong đó có Elon Musk của Tesla, Tim Cook của Apple, và Jensen Huang của Nvidia – những người cũng đã tham dự quốc yến do Tập chủ trì để chiêu đãi Trump.
Thế nhưng, không có một lãnh đạo cấp cao nào từ các công ty lớn của Trung Quốc có mặt tại bữa tối ở Nhà Trắng hồi tuần trước.
Theo những nguồn thạo tin, một nhóm khoảng 20 đến 30 giám đốc điều hành cấp cao đã chuẩn bị đến Mỹ cùng Tập. Nhưng khi chuyến đi này đến gần, kế hoạch cử phái đoàn doanh nghiệp của Trung Quốc đã tan thành mây khói.
Nguyên nhân chính là sự lo ngại từ phía chính quyền Trump, những người đang phải đối mặt với một thách thức bầu cử lớn vào tháng 11. Trên thực tế, Mỹ đã từ chối chuyến đi dự kiến của các lãnh đạo doanh nghiệp Trung Quốc tới Washington.
Trump lo sợ về ấn tượng mà họ có thể để lại. Nếu người Mỹ tin rằng các giám đốc điều hành hàng đầu của các công ty Trung Quốc đang phát triển nhanh chóng này thực sự có sức ảnh hưởng tại Washington, Đảng Cộng hòa của Trump có thể sẽ chịu tổn thất trong các cuộc bỏ phiếu.
Quyết định từ chối này có thể đã gây tổn hại đến các kế hoạch của Tập. Trong bài phát biểu tại lễ đón ở Nhà Trắng vào ngày 24/09, ông kêu gọi mở cửa thị trường Mỹ cho các công ty Trung Quốc.
Tuy nhiên, Chủ tịch Trung Quốc vẫn nhận được những hình ảnh ngoại giao rất đẹp. Ông không chỉ khiến Trump gọi Trung Quốc là đồng minh trong Thế chiến II, mà Tổng thống Mỹ và Đệ nhất phu nhân Melania Trump còn đích thân đón chào Tập và phu nhân Bành Lệ Viện khi hai người đến Căn cứ Liên hợp Andrews ở Maryland vào ngày 23/09.
Đáng nói là, vào tháng 5, Phó Chủ tịch Trung Quốc Hàn Chính mới là người ra đón Trump tại sân bay Bắc Kinh.
Các nhà phê bình trên Wall Street Journal và nhiều tờ báo khác cho rằng hội nghị thượng đỉnh lần này nặng về hình thức, phô trương nhưng lại thiếu đi thực chất. Nhưng có lẽ Tập vẫn giành được điểm, khi vừa tạo được bước tiến trong vấn đề Đài Loan, lại vừa giữ được thể diện về mặt chính trị.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.