Tại sao nền dân chủ cần các chuyên gia uy tín?

Print Friendly, PDF & Email

science

Nguồn: Jean Pisani-Ferry, “Why Democracy Requires Trusted Experts”, Project Syndicate, 01/08/2016.

Biên dịch: Nguyễn Thùy Dương | Biên tập: Lê Hồng Hiệp

Tháng trước, tôi đã viết một bài bình luận về vấn đề tại sao các cử tri ở Anh Quốc ủng hộ việc rời khỏi Liên minh Châu Âu, bất chấp sức mạnh áp đảo của ý kiến chuyên gia cảnh báo về các chi phí kinh tế lớn gây ra bởi Brexit. Tôi đã quan sát thấy rất nhiều cử tri ở Anh và nhiều nơi khác tức giận với các chuyên gia kinh tế. Họ cho rằng các chuyên gia đã không lường trước được khủng hoảng tài chính năm 2008, đặt hiệu quả lên hàng đầu trong việc tư vấn chính sách của họ, và mù quáng cho rằng những người chịu thua thiệt từ các kiến nghị chính sách của họ có thể được đền bù bằng cách này hay cách khác. Tôi cho rằng các nhà chuyên gia nên khiêm tốn và lưu tâm hơn đối với các vấn đề phân phối thu nhập.

Bài viết ngắn thu hút nhiều lời bình luận từ phía độc giả hơn bất cứ các bài viết nào khác của tôi. Phản ứng của độc giả hầu hết thừa nhận sự tức giận tôi đã từng nhắc tới. Họ cho rằng các nhà kinh tế học cũng như các học giả của các lĩnh vực khác là những người sống trong tháp ngà và thờ ơ với những vấn đề người thường quan tâm; có mục đích khác với dân chúng; thường sai rành rành và bị coi là không có năng lực; hay thiên vị hoặc cơ bản là bị chi phối bởi những doanh nghiệp lớn và thị trường tài chính; và khá ngây thơ – không nhận ra rằng nhà chức trách thường chỉ chọn nghe theo các nghiên cứu phù hợp với nhu cầu của họ chứ không quan tâm tới những yếu tố khác. Một số người cho rằng các chuyên gia cũng gây ra rạn nứt xã hội bằng việc phân mảnh cuộc tranh luận này thành vô số các cuộc thảo luận chuyên ngành nhỏ hẹp.

Đáng chú ý, tôi cũng nhận được các phản hồi từ các chuyên gia trong lĩnh vực khoa học tự nhiên nói rằng việc mất lòng tin vào chuyên gia của người dân ngày càng tăng cũng tràn lan trong lĩnh vực của họ. Những quan điểm khoa học trong các lĩnh vực như năng lượng, khí hậu, di truyền học và y học đối mặt với việc bị số đông chối bỏ. Ví dụ, tại Mỹ một khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew phát hiện ra 67% người trưởng thành nghĩ rằng các nhà khoa học thiếu một sự nhận thức rõ ràng về những ảnh hưởng tới sức khỏe của sản phẩm sinh học biến đổi gen (GMO). Sự nghi ngờ về GMO thậm chí còn cao hơn ở châu Âu. Cho dù xu hướng ủng hộ vẫn còn mạnh mẽ, rất nhiều người dân tin rằng khoa học bị điều khiển bởi những nhóm lợi ích đặc biệt và đối với một số vấn đề, quan điểm chung (của dân chúng) khác hẳn với chứng cứ đã được xác lập chắc chắn.

Sự chia rẽ giữa chuyên gia và dân chúng này là điều đáng lo ngại sâu sắc. Nền dân chủ đại diện không chỉ dựa trên phổ thông đầu phiếu mà còn dựa trên lý trí. Một cách lý tưởng thì các thảo luận và việc bỏ phiếu sẽ dẫn đến quyết định vận dụng tri thức hiện thời để tiến hành các chính sách thúc đẩy phúc lợi của người dân. Điều này đòi hỏi một quy trình mà trong đó các chuyên gia – những người được tín nhiệm về năng lực và độ trung thực – thông báo cho những người ra quyết định về những lựa chọn có sẵn để đáp ứng mong muốn của cử tri. Người dân sẽ khó mà hài lòng nếu họ tin rằng các chuyên gia đang áp đặt nghị trình của riêng họ, hay bị chi phối bởi các nhóm lợi ích đặc biệt. Mất niềm tin đối với các chuyên gia gây ra việc mất lòng tin vào chính phủ được bầu một cách dân chủ, nếu như không nói là bản thân nền dân chủ.

Tại sao lại có sự chia rẽ giữa chuyên gia và xã hội như vậy? Mọi quốc gia đều có hàng loạt vụ bê bối về y tế hoặc sự an toàn công cộng gây chú ý. Các chuyên gia vẫn thường mang tiếng tuỳ tiện và có xung đột lợi ích. Danh tiếng khó khăn lắm mới giành được nhưng nhanh chóng bị mất đi.

Thế nhưng các nhà phê bình thường không nhận ra rằng nghiên cứu khoa học chịu sự giám sát kỹ lưỡng hơn – và nghiêm ngặt hơn –  việc kinh doanh hay điều hành nhà nước. Khoa học thực sự là người xác lập tiêu chuẩn cho các thực tiễn tốt liên quan đến việc kiểm định các phân tích và thảo luận về các đề xuất chính sách. Các lỗi sai thường xuyên xảy ra ở giới học thuật, nhưng chúng được sửa lại nhanh chóng hơn và có hệ thống hơn so với các lĩnh vực khác. Tính chất chung của việc kiểm định khoa học là nhằm đảm bảo chống lại các nhóm lợi ích đặc biệt.

Trên thực tế, vấn đề có thể sâu sắc hơn so với những gì mà các lời phàn nàn thông thường chống lại các chuyên gia có thể cho thấy. Một vài thập niên trước,một giả định rộng rãi cho rằng tiến bộ trong giáo dục đại chúng sẽ dần dần thu hẹp khoảng cách giữa kiến thức khoa học và niềm tin của dân chúng, qua đó đóng góp cho một nền dân chủ sáng lạn hơn và lý trí hơn.

Bằng chứng cho thấy không phải như vậy. Gerald Bronner, một nhà xã hội học người Pháp, đã chỉ ra một cách thuyết phục rằng giáo dục không làm tăng niềm tin vào khoa học cũng không làm giảm sức hấp dẫn của những niềm tin hay học thuyết mà các nhà khoa học coi là vô lý. Ngược lại, càng được giáo dục thì công dân càng thường xuyên phẫn nộ khi nghe các chuyên gia nói về những gì khoa học coi là sự thật. Được tiếp cận với tri thức, họ cảm thấy đủ khả năng để chỉ trích các chuyên gia và phát triển quan điểm của riêng mình.

Biến đổi khí hậu – điều mà cộng đồng khoa học phần lớn coi là một mối đe dọa lớn – là một trường hợp điển hình. Theo một khảo sát của Pew năm 2015, ba quốc gia nơi mối lo ngại ít được quan tâm nhất là Mỹ, Úc, và Canada, trong khi ba nước quan tâm nhiều nhất là Brazil, Peru, và Burkina Faso. Tuy nhiên, số năm đi học bình quân cho nhóm các nước đầu tiên là 12,5 năm và 6 năm cho nhóm nước thứ hai. Rõ ràng, chỉ riêng giáo dục thôi thì không phải là lý do cho sự khác biệt về nhận thức này.

Nếu vấn đề còn tồn tại, chúng ta nên nỗ lực hơn để giải quyết nó. Đầu tiên, chúng ta cần phải nghiêm khắc hơn đối với một phần cộng đồng các chuyên gia. Những nguyên tắc kỷ luật khoa học liên quan chặt chẽ tới nghiên cứu lại thường xuyên vắng bóng trong các cuộc thảo luận chính sách. Sự khiêm tốn, quy trình nghiêm ngặt, ngăn ngừa xung đột lợi ích, khả năng thừa nhận sai lầm và, vâng, trừng phạt hành vi gian lận, là cần thiết để lấy lại lòng tin của người dân.

Thứ hai, cần sửa đổi chương trình giảng dạy để trang bị cho công dân tương lai các công cụ tri thức cần thiết để phân biệt giữa thực tế và giả tưởng. Xã hội sẽ rất có lợi khi người dân vừa ít ngờ vực hơn và có tư duy phản biện hơn.

Cuối cùng, chúng ta cần những môi trường  thuận lợi hơn để đối thoại và thảo luận nghiêm túc. Các tạp chí nghiêm túc, tạp chí phổ thông và báo chí trước nay giúp lấp đầy khoảng trống giữa các tạp chí hàn lâm và những tin tức lá cải; nhưng tất cả đều đang vật lộn để tồn tại trước cuộc cách mạng kỹ thuật số. Cần có những phương tiện khác, có thể là các tổ chức mới, để lấp đầy khoảng trống đó. Rõ ràng là nền dân chủ không thể phát triển mạnh nếu khoảng trống này vẫn còn đó.

Jean Pisani-Ferry là giáo sư tại Trường Quản trị Hertie tại Berlin, và hiện đang là Tổng Giám đốc của France Stratégie, một cơ quan tư vấn chính sách tại Paris.

Copyright: Project Syndicate 2016 – Why Democracy Requires Trusted Experts


This entry was posted in Bình luận, Chính sách công, Chính trị quốc tế and tagged , , . Bookmark the permalink.