Nguồn: Kim Lương Tường, 金良祥：在伊朗，美国复制不了委内瑞拉模式, Guancha, 15/01/2026.
Biên dịch: Lê Thị Thanh Loan
Kể từ sau vụ Mỹ bắt cóc Maduro, thế giới ngày càng lo ngại về việc liệu Mỹ và Israel có nhân bối cảnh bất ổn leo thang tại Iran để phát động một cuộc tấn công quân sự nhằm vào Iran, hay thậm chí tìm cách lật đổ chính quyền hiện tại của nước này hay không. Bước vào giữa tháng 1, Bộ Ngoại giao Mỹ đã yêu cầu công dân Mỹ nhanh chóng rời khỏi Iran, đồng thời “chỉ số Pizza” tại Bộ Quốc phòng Mỹ một lần nữa tăng vọt, báo hiệu mùi thuốc súng đang trở nên nồng nặc hơn bao giờ hết.
Trên mặt trận ngoại giao, các động thái liên quan cũng không hề dừng lại. Theo tiết lộ từ truyền thông Mỹ, Steve Witkoff – Đặc phái viên về Trung Đông của Tổng thống Mỹ Trump – mới đây đã có cuộc gặp bí mật “Thái tử cuối cùng của Iran” Reza Pahlavi. Ngay sau đó, Đức, Australia cùng một số quốc gia khác tuyên bố không còn công nhận tính hợp pháp của chính quyền Iran hiện tại. Một cuộc đại chiến dường như đang cận kề.
Trước tình hình căng thẳng ngày càng leo thang ở Iran, trang Guancha đã mời ông Kim Lương Tường – Phó Nghiên cứu viên kiêm Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông thuộc Viện Nghiên cứu Các vấn đề Quốc tế Thượng Hải – phân tích tình hình và dự đoán những bước đi tiếp theo có thể xảy ra của tất cả các bên.
Guancha: Kể từ tháng 12 năm ngoái, Iran liên tục xảy ra các cuộc bạo loạn. Hiện nay, trước mắt chúng ta là rất nhiều thông tin phức tạp và mâu thuẫn. Một mặt, chính phủ Iran đã tổ chức các cuộc tuần hành ủng hộ chính phủ và liên tục đưa ra thông tin rằng tình hình trong nước đã được ổn định. Mặt khác, phe đối lập Iran thỉnh thoảng lại truyền ra thông tin rằng họ đã kiểm soát được một số khu vực nhất định của Iran. Theo những gì ông nắm được hiện nay, căn nguyên của đợt bạo loạn lần này là gì? Chính phủ Cộng hòa Hồi giáo Iran hiện có đủ năng lực kiểm soát tình hình hay không?
Kim Lương Tường: Căn nguyên của đợt bạo loạn lần này bắt nguồn từ sự tương tác qua lại giữa các yếu tố trong nước và quốc tế của Iran. Một mặt, ở Iran thực sự đang tồn tại những vấn đề nghiêm trọng cả về kinh tế và dân sinh. Do các lệnh trừng phạt kéo dài của Mỹ, Iran luôn gặp khó khăn trong việc giải quyết bài toán phát triển và nền kinh tế của nước này đã phải vận hành trong điều kiện khắc nghiệt suốt một thời gian dài. Đồng thời, để đối phó với những khó khăn do các lệnh trừng phạt gây ra, Iran đã áp dụng một số biện pháp kinh tế đặc biệt. Các biện pháp này tuy giúp giảm bớt khó khăn, nhưng đồng thời cũng tạo ra những căn bệnh cố hữu kìm hãm sự phát triển kinh tế, chẳng hạn như các chế độ trợ cấp kinh tế khác nhau. Hệ thống trợ cấp này không chỉ làm nảy sinh tham nhũng trên diện rộng, gây phân bổ sai nguồn lực, mà còn tiêu tốn một lượng lớn tài nguyên quốc gia.
Mặt khác, Mỹ và Israel đang tìm cách lật đổ chính quyền Iran thông qua phương thức thâm nhập và kích động. Iran sở hữu một lực lượng chống chế độ rất lớn ở nước ngoài, đây là một đặc điểm quan trọng khiến nước này khác biệt với các quốc gia khác.
Các thế lực chống chế độ ở Iran gồm ba nhóm chính: Thứ nhất là phe cánh của vương triều Pahlavi vốn đã bị lật đổ trong cuộc Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979, với đại diện là cựu Thái tử Reza Pahlavi; thứ hai là một số lực lượng chính trị cánh tả từng tham gia cuộc cách mạng năm 1979 nhưng sau đó đã rời bỏ Iran do những bất đồng quan điểm chính trị, chẳng hạn như tổ chức Mojahedin-e-Khalq (MEK); thứ ba là những người đã rời Iran bằng nhiều con đường khác nhau sau khi bước sang thế kỷ mới, với số lượng lên tới 8 triệu người, tức gần 10% dân số Iran; họ hoặc bất mãn với hiện trạng, hoặc không hài lòng với thể chế Hồi giáo hiện nay.
Ba lực lượng chống chế độ ở nước ngoài nêu trên đều có sức ảnh hưởng đáng kể, họ chủ yếu sinh sống tại các nước phương Tây và đóng vai trò là công cụ quan trọng để Mỹ và Israel gây ảnh hưởng đến sự ổn định chính trị trong nước của Iran. Hơn nữa, họ đều có người thân, bạn bè và bạn học ở Iran, nên tầm ảnh hưởng đối với nội bộ Iran là rất lớn. Nói cách khác, thế lực của Mỹ và Israel có thể hiện diện ở khắp mọi nơi tại Iran.
Trên thực tế, theo thông tin từ phía chính quyền Iran, nhiều người tham gia bạo loạn đã trực tiếp nhận tiền từ Mỹ và Israel. Một số khu vực xa xôi, hẻo lánh trải qua tình trạng bạo loạn nghiêm trọng hơn, nguyên nhân chủ yếu là do chính quyền ở những khu vực này có nền tảng tương đối mỏng yếu, dễ bị Mỹ và Israel thâm nhập hơn.
Vào ngày 13/1, chính quyền Iran đã tổ chức các cuộc tuần hành quy mô lớn với sự tham gia của đông đảo người dân để lên án sự thâm nhập và can thiệp của Mỹ và Israel vào Iran, điều này cho thấy Iran về cơ bản đã ổn định được tình hình chính trị trong nước. Tất nhiên, việc làm thế nào để ngăn chặn sự thâm nhập từ bên ngoài, cũng như làm thế nào để đảm bảo được sự ổn định của thị trường thông qua các biện pháp cưỡng chế của nhà nước trong hoàn cảnh khó khăn, vẫn là những thách thức to lớn mà chính phủ Iran phải đối mặt, trong đó vấn đề thứ hai có lẽ có tầm quan trọng hơn cả.
Guancha: Nhìn lại đợt bạo loạn lần này, có thể nói sự sụp đổ của tỷ giá hối đoái cùng quy định “giá trị nhập khẩu phải tương ứng giá trị xuất khẩu” mà Iran ban hành chính là những tác nhân trực tiếp. Tương tự, tình trạng lạm phát cao kéo dài cũng liên quan mật thiết đến chính sách trợ cấp của chính phủ Iran đối với người dân. Theo quan điểm của ông, nguyên nhân căn bản nhất khiến nền kinh tế Iran rơi vào khủng hoảng là gì? Liệu có giải pháp nào không?
Kim Lương Tường: Hệ thống trợ cấp của chính phủ Iran chủ yếu tập trung vào các mặt hàng nhu yếu phẩm cơ bản như thực phẩm, xăng dầu, điện năng, đồng thời còn bao gồm cơ chế trợ cấp tỷ giá đối với việc nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu. Những chính sách này vừa phù hợp với truyền thống Hồi giáo, vừa là một phương tiện quan trọng để đáp ứng nhu cầu dân sinh trong bối cảnh bị trừng phạt, do đó mang lại giá trị tích cực nhất định. Tuy nhiên, các khoản trợ cấp khổng lồ cũng tạo ra gánh nặng cho ngân sách quốc gia và khó lòng duy trì lâu dài, đây là một trong những nguyên nhân nội tại dẫn đến tình trạng khó khăn của nền kinh tế Iran.
Tất nhiên, ở cấp độ trong nước, Iran còn phải đối mặt với nhiều thách thức khác. Chẳng hạn, việc quân đội chiếm dụng một lượng lớn nguồn lực kinh tế dẫn đến hiệu quả kinh tế thấp, thế nhưng do quân đội là yếu tố then chốt để duy trì sự ổn định quốc gia, nên “miếng bánh” này không thể tùy tiện cắt giảm. Ngoài ra, ở Iran còn tồn tại các thủ tục quan liêu gây cản trở dòng vốn đầu tư nước ngoài.
Các biện pháp trừng phạt từ bên ngoài tất nhiên cũng là nguyên nhân quan trọng khiến Iran rơi vào tình cảnh khó khăn. Do bị trừng phạt, Iran khó có thể thúc đẩy phát triển kinh tế thông qua thu hút đầu tư nước ngoài, khó giải quyết tận gốc vấn đề phát triển và theo đó là bài toán tài chính. Thêm vào đó, trong bối cảnh bị trừng phạt, Iran cũng gặp khó khăn trong việc thu hút đầu tư nước ngoài vào các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng như nước, điện và giao thông vận tải, dẫn đến cơ sở hạ tầng trong nước lạc hậu nghiêm trọng, và các vấn đề dân sinh như điện, nước trở nên ngày một nhức nhối.
Tuy những thách thức do các lệnh trừng phạt gây ra là vô cùng nghiêm trọng, vẫn có những lối thoát để giảm bớt khó khăn. Hiện nay, điều quan trọng nhất đối với Iran có lẽ là làm thế nào để duy trì sự ổn định trong sản xuất, vận tải và thị trường, đặc biệt là tỷ giá hối đoái, thông qua các biện pháp kinh tế kết hợp với sự cưỡng chế của nhà nước. Sau khi cục diện lắng dịu, nếu Iran có thể thông qua việc cải thiện thể chế trong nước, xóa bỏ các rào cản quan liêu đối với vốn đầu tư nước ngoài, chống tham nhũng, đồng thời từng bước xóa bỏ các khoản trợ cấp, thì họ hoàn toàn có khả năng đạt được sự phát triển kinh tế lành mạnh ngay cả trong điều kiện bị trừng phạt.
Iran là một quốc gia có nguồn tài nguyên cực kỳ phong phú, không thiếu lương thực hay năng lượng, đồng thời cũng sở hữu nguồn nhân lực chất lượng cao. Nếu thúc đẩy tuần hoàn kinh tế nội tại kết hợp với một mức độ liên kết trong và ngoài nước nhất định, việc ổn định kinh tế là hoàn toàn khả thi.
Guancha: Nhiều ý kiến cho rằng Iran sẽ trở thành “Venezuela tiếp theo”. Gần đây, nhiều nguồn tin chỉ ra rằng, kế hoạch tấn công quân sự nhằm vào Iran của Mỹ và Israel đang bước vào giai đoạn cuối. Vào ngày 13, Mỹ đã yêu cầu công dân của mình nhanh chóng rời khỏi Iran. Ông có cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy một chiến sắp nổ ra hay không? Liệu Iran có trở thành mục tiêu tấn công tiếp theo của Mỹ không?
Kim Lương Tường: Israel không thể chấp nhận sự tồn tại của bất kỳ thế lực khu vực nào mạnh hơn mình, và Iran lại chính là một thế lực như vậy. Dù đã phải hứng chịu nhiều tổn thất và đối mặt với nhiều khó khăn trong những năm gần đây, nhưng Iran vẫn là một cường quốc khu vực, và số lượng cùng chất lượng tên lửa của nước này vẫn đủ để tạo ra mối đe dọa đối với Israel. Khả năng Israel nhân lúc Iran gặp khó khăn để phát động một cuộc tấn công quân sự nhằm vào nước này là rất lớn.
Tổng thống Mỹ Trump có mối quan hệ tốt với Netanyahu, khá cởi mở trong việc tiếp nhận quan điểm của Netanyahu và dễ bị thuyết phục bởi ông này. Bản thân Trump lại là một người có khuynh hướng phiêu lưu quân sự, thường xuyên áp dụng các chiến thuật đột kích và không theo quy tắc, đồng thời cũng thiếu sự nhạy bén chính trị cần thiết đối với các hậu quả quân sự, hoặc có lẽ cũng chẳng mấy bận tâm. Tất cả những yếu tố này cho thấy khả năng Mỹ và Israel một lần nữa tiến hành can thiệp quân sự vào Iran là có tồn tại.
Mặt khác, tôi không hoàn toàn đồng tình với cách so sánh Iran với Venezuela, vì tình hình của hai quốc gia này rất khác nhau. Hành động quân sự của Mỹ nhằm vào Venezuela vào ngày 3/1 rất khó lặp lại ở Iran. Thủ đô của Venezuela nằm gần bờ biển, Mỹ có thể dễ dàng sử dụng các biện pháp kỹ thuật, chẳng hạn như gây nhiễu điện tử để mở ra một đường từ biển tới thẳng dinh Tổng thống và thực hiện kế hoạch bắt cóc Tổng thống Venezuela. Trong khi đó, thủ đô Tehran của Iran cách bờ biển hàng nghìn km, khiến Mỹ rất khó thiết lập một hành lang gây nhiễu điện tử trên khoảng cách dài như vậy.
Trên thực tế, vào ngày 24/4/1980, Tổng thống Mỹ Carter từng tiến hành một chiến dịch tương tự để giải cứu con tin, với mật danh là “Chiến dịch Móng Vuốt Đại Bàng” (Eagle Claw). Tuy nhiên, chiến dịch này đã thất bại và khiến 8 binh sĩ Mỹ thiệt mạng, do nhiều trực thăng tham gia bị mất khả năng hoạt động vì trục trặc kỹ thuật hoặc do bão cát. Một trong những nguyên nhân quan trọng là do Tehran nằm quá xa bờ biển. Đơn vị thực hiện chiến dịch khi đó chính là lực lượng đặc nhiệm Delta của Mỹ.
Cần đặc biệt nhấn mạnh rằng, trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày vào tháng 6/2025, tuy Iran đã phải gánh chịu nhiều tổn thất, nhưng màn đáp trả của họ vẫn khiến Mỹ và Israel phải kiêng dè phần nào trước năng lực tên lửa của nước này. Đặc biệt là trong bối cảnh an ninh nội địa Iran hiện đang ở trạng thái cực kỳ nhạy cảm, nếu lại phải đối mặt với một cuộc tấn công quân sự khác, rất có thể nước này sẽ áp dụng những biện pháp trả đũa quyết liệt hơn. Khi đó, mức độ bất định mà Mỹ và Israel phải đối mặt cũng sẽ gia tăng.
Guancha: Có không ít người phản đối chế độ thần quyền, thậm chí tin rằng “Thái tử lưu vong” Reza Pahlavi có thể trở thành niềm hy vọng cho quá trình “thế tục hóa” của Iran và dẫn dắt nước này trên con đường phát triển tự do. Tuy nhiên, đa số mọi người đều không thực sự hiểu rõ về vị “Thái tử lưu vong” này, cũng như cha của ông – “vị Hoàng đế cuối cùng” Mohammad Reza Pahlavi. Ông có thể giới thiệu đôi nét về quan điểm chính trị của nhân vật này và lý do dẫn đến sự sụp đổ của vương triều Pahlavi không? Nếu các cuộc tấn công của Mỹ và Israel khiến Cộng hòa Hồi giáo Iran sụp đổ, liệu Mỹ và Israel có dốc toàn lực để đưa vị “Thái tử lưu vong” này lên làm Quốc vương Iran không?
Kim Lương Tường: Trong cuộc bạo loạn lần này, một bộ phận người dân Iran đã hô vang khẩu hiệu chào đón cựu Thái tử của vương triều Pahlavi là Reza Pahlavi trở về, nhưng điều này không đại diện cho việc Reza Pahlavi có uy tín cao. Việc xuất hiện những khẩu hiệu như vậy chủ yếu là do những người biểu tình vẫn đang ở vào trạng thái phân tán, thiếu tổ chức và không có một lực lượng chính trị bản địa cụ thể nào đứng sau. Trong bối cảnh đó, Mỹ, Israel cùng các thế lực chống chế độ bên ngoài Iran đã cố gắng áp đặt lên họ một biểu tượng chính trị, và Reza Pahlavi đã trở thành biểu tượng này. Trên thực tế, rất nhiều người dân Iran không thực sự hiểu rõ về vương triều Pahlavi.
Vương triều Pahlavi trước đây theo đuổi chính sách Tây hóa toàn diện. Tuy đã đạt được một số thành tựu nhất định trong quá trình công nghiệp hóa Iran, nhưng họ đã mắc phải những sai lầm nghiêm trọng ở các khía cạnh sau: Thứ nhất, họ đã từ bỏ các giá trị Hồi giáo truyền thống của Iran, điều này gây ra sự bất mãn sâu rộng trong giới giáo sĩ và các lực lượng truyền thống của Iran; thứ hai, họ không giải quyết đúng đắn vấn đề nông dân mất đất và phải di cư vào đô thị trong quá trình công nghiệp hóa, khiến bộ phận này vì nghèo đói mà tìm đến sự cứu trợ và an ủi về tôn giáo, cuối cùng trở thành một lực lượng nòng cốt của cuộc Cách mạng Hồi giáo; thứ ba, họ lạm dụng các cỗ máy nhà nước như Cục Tình báo và An ninh Nhà nước (SAVAK) để kiểm soát xã hội trong thời gian dài, và các phương pháp bạo lực quá mức đã gây ra sự bất mãn rộng rãi trong xã hội.
Thời thế đã đổi thay và một bộ phận người dân Iran hiện nay cảm thấy hoài niệm về vương triều cũ, nhưng rõ ràng họ đã quên mất hoàn cảnh thực tế năm xưa. Nếu sự cai trị của vương triều cũ thực sự dễ chịu như vậy, liệu nó có bị lật đổ hay không?
Reza Pahlavi là Thái tử của vương triều Pahlavi cũ, sinh năm 1960. Sau thành công của cuộc Cách mạng Iran, ông cùng cha là Quốc vương Pahlavi lưu vong sang Mỹ. Năm 2013, ông thành lập “Hội đồng Quốc gia Iran” tại Mỹ và lấy đó làm nền tảng để tập hợp các lực lượng chống chế độ ở nước ngoài, đồng thời tích cực vận động chính phủ Mỹ can thiệp vào công việc nội bộ của Iran nhằm lật đổ chế độ Hồi giáo.
Để đạt được mục tiêu này, Reza Pahlavi cũng tìm cách dựa vào sức mạnh của Israel. Năm 2023, ông đến thăm Israel và được Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tiếp đón. Trong đợt bạo loạn lần này, Pahlavi đã thông qua nhiều cách thức khác nhau để kêu gọi người dân Iran đứng lên lật đổ chính quyền hiện tại. Dù nhận được một số sự hưởng ứng, nhưng xét cho cùng, Reza Pahlavi đã xa cách Iran 47 năm, nên nền tảng quần chúng thực tế trong nước là rất hạn chế.
Mỹ và Israel tất nhiên mong muốn tìm được một nhân vật đại diện phù hợp hơn ở Iran, nhưng trong nội bộ Iran hiện không có nhân vật chống chế độ nào có ảnh hưởng thực sự. Trong bối cảnh đó, việc Reza Pahlavi lọt vào tầm ngắm của Mỹ và Israel là điều dễ hiểu.
Guancha: Trong trường hợp Mỹ và Israel tiến hành một cuộc tấn công quân sự, tình hình nội bộ Iran sẽ biến chuyển ra sao? Điều này sẽ tạo ra những tác động địa chính trị quan trọng nào?
Kim Lương Tường: Mỹ và Israel đã liên tục đưa ra các đe dọa quân sự đối với Iran, thật giả lẫn lộn và mọi kịch bản đều có khả năng xảy ra. Cá nhân tôi cho rằng, khả năng lặp lại “mô hình Venezuela” là không cao, nhưng phương thức cụ thể mà họ áp dụng có thể sẽ vượt xa trí tưởng tượng của nhiều người.
Hệ quả cuối cùng có thể rất phức tạp. Một mặt, sự can thiệp từ bên ngoài hoàn toàn có thể làm trầm trọng thêm những khó khăn hiện tại của Iran, đồng thời đặt ra những thách thức mang tính hệ thống đối với chính trị và an ninh của nước này. Mặt khác, cũng không thể loại trừ khả năng Iran sẽ biến khủng hoảng thành cơ hội. Nếu Iran có sự chuẩn bị đầy đủ và tiến hành phản kích thành công, thì kịch bản “lật ngược thế cờ” là hoàn toàn có thể xảy ra.
Xét từ thực tiễn gần đây trong cách Iran xử lý các cuộc bạo loạn trong nước, dường như Iran đã chuẩn bị kỹ lưỡng hơn để đối phó với các mối đe dọa từ cả bên trong lẫn bên ngoài, và nhiều khả năng cũng đã có những chuẩn bị nhất định cho một vòng đối đầu quân sự mới.
Iran không chỉ là một quốc gia Trung Đông mà còn là một quốc gia trọng yếu ở lục địa Á-Âu. Trong cuốn sách Bàn cờ lớn, cố chiến lược gia người Mỹ Zbigniew Brzezinski từng coi liên minh ba bên giữa Trung Quốc, Nga và Iran là một “cơn ác mộng” đối với chiến lược kiểm soát Á-Âu của Mỹ thời hậu Chiến tranh Lạnh. Tuy quan điểm về liên minh ba bên này của ông không được giới học giả Trung Quốc thừa nhận, đặc biệt là trong bối cảnh Trung Quốc theo đuổi chính sách không liên minh, nhưng nhận định của ông về vị trí chiến lược của Iran vẫn có cơ sở nhất định.
Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Mỹ vẫn chưa thể thực sự thâm nhập vào vùng lõi của lục địa Á-Âu để trở thành một đế chế toàn cầu đúng nghĩa. Điều này có mối liên hệ mật thiết với vai trò của Iran trong việc án ngữ lối vào lục địa Á-Âu của Mỹ từ phía Tây Nam. Nếu một cuộc khủng hoảng chính trị nghiêm trọng xảy ra ở Iran, thì trong giai đoạn sắp tới, một khoảng trống địa chính trị nghiêm trọng, hoặc thậm chí là một thảm họa địa chính trị tồi tệ, sẽ xuất hiện ở các khu vực rộng lớn của Tây Á và Trung Á.
Trung Á là vùng đệm an ninh quan trọng đối với khu vực phía Tây của Trung Quốc, đồng thời là nơi tập trung các quốc gia thành viên chủ chốt của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO). Nếu Iran rơi vào bất ổn nghiêm trọng, Trung Á chắc chắn sẽ chịu tác động nặng nề, và an ninh phía Tây của Trung Quốc cũng khó tránh khỏi bị ảnh hưởng. Về lâu dài, những biến động địa chính trị nêu trên cũng có thể gây ra tác động bất lợi đối với sự phát triển của SCO.
Tây Á, hay nói cách khác là Trung Đông, là nguồn cung năng lượng chủ yếu của Trung Quốc. Trong năm 2024 và 2025, khoảng 40%-50% lượng dầu mỏ nhập khẩu của Trung Quốc đi qua eo biển Hormuz. Khu vực này cũng là thị trường xuất khẩu quan trọng đối với xe năng lượng mới và các sản phẩm công nghệ cao của Trung Quốc, đồng thời cũng là đối tác quan trọng của Trung Quốc trong lĩnh vực tài chính. Nếu xung đột quân sự giữa Mỹ và Iran leo thang, sự ổn định của khu vực này sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, từ đó sẽ tạo ra tác động lan tỏa đến an ninh nguồn cung năng lượng, thị trường xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao, cũng như đầu tư và hợp tác tài chính đối ngoại tại khu vực này của Trung Quốc.
