Nguồn: Sam Bresnick, Emelia S. Probasco, và Cole McFaul, “China’s AI Arsenal”, Foreign Affairs, 02/03/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Tại lễ duyệt binh Ngày Chiến thắng vào tháng 9 năm 2025, tâm điểm chú ý của dư luận không nằm ở những đoàn quân hay những hàng xe tăng rầm rập, mà chính là các hệ thống vũ khí thế hệ mới được phô diễn. Các phương tiện mặt đất không người lái, thiết bị bay và tàu lặn không người lái, cùng phi đội tác chiến hiệp đồng—những máy bay phản lực tự hành bay cùng máy bay có người lái để hỗ trợ nhiệm vụ—đã được giới thiệu như những thành phần cốt lõi trong lực lượng chiến đấu tương lai của Trung Quốc. Việc trưng bày các hệ thống này đã gửi đi một thông điệp về cách Quân đội Trung Quốc (PLA) dự định tận dụng các công nghệ mới nổi để giành lợi thế trên chiến trường. Đứng từ phía Washington, cuộc duyệt binh đã nhấn mạnh tham vọng của Bắc Kinh trong việc xói mòn ưu thế công nghệ của Mỹ.
Trung Quốc đã tuyên bố rằng kế hoạch hiện đại hóa quân sự dài hạn của mình sẽ triển khai qua ba giai đoạn riêng biệt nhưng chồng lấn lên nhau: cơ giới hóa, hay là việc áp dụng máy móc và thiết bị hiện đại; thông tin hóa, là việc tích hợp các công nghệ thông tin tiên tiến và mạng lưới không gian mạng để liên kết các nền tảng quân sự và cho phép chia sẻ thông tin theo thời gian thực; và thông minh hóa, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tự động hóa các chiến dịch và hỗ trợ ra quyết định. Cho đến nay, Trung Quốc đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc hiện thực hóa hai mục tiêu đầu tiên. Động lực cơ giới hóa đã cung cấp cho quân đội Trung Quốc tàu chiến, xe tăng và máy bay mà họ từng thiếu hụt. Quá trình thông tin hóa đã kết nối các nền tảng và cảm biến đó thông qua các liên kết dữ liệu và mạng lưới liên lạc kỹ thuật số.
Nằm trong khuôn khổ nghiên cứu của chúng tôi tại Trung tâm An ninh và Công nghệ mới nổi thuộc Đại học Georgetown, chúng tôi đã xem xét hàng ngàn yêu cầu mua sắm công khai của PLA được công bố trong ba năm qua. Những tài liệu này tiết lộ rằng Trung Quốc đang khẩn trương thúc đẩy giai đoạn thứ ba của quá trình hiện đại hóa. Quy mô của những nỗ lực tích hợp trí tuệ nhân tạo vào quân đội và tốc độ thử nghiệm của họ thật sự đáng kinh ngạc. PLA đang chế tạo các nguyên mẫu năng lực AI có thể điều khiển các phương tiện chiến đấu không người lái, phát hiện và phản ứng với các cuộc tấn công mạng, theo dõi tàu biển, cũng như xác định và tấn công các mục tiêu trên đất liền, trên biển và trong không gian. Quân đội Trung Quốc cũng đang phát triển các hệ thống tiếp nhận, phân tích và mở rộng khối lượng dữ liệu khổng lồ để tăng cường việc ra quyết định chiến thuật và chiến lược, cũng như các công cụ tạo hình ảnh và video deepfake cho các chiến dịch tung tin giả.
Nói ngắn gọn, PLA đang nuôi dưỡng một hệ sinh thái để phát triển AI thần tốc, kết nối các nghiên cứu mới lạ với các chiến dịch tiền tuyến. Trong khi đó, Mỹ đã tuyên bố công ty AI Anthropic là một rủi ro đối với chuỗi cung ứng, coi như một tên tuổi AI tiên phong đã ngăn cản cơ hội hỗ trợ chính phủ Mỹ. Quân đội Mỹ vẫn nắm giữ những lợi thế then chốt về sức mạnh điện toán, tài năng kỹ thuật và kinh nghiệm tác chiến. Nhưng để duy trì vị thế dẫn trước Bắc Kinh, Washington sẽ cần phải quản lý cẩn thận các lợi thế của mình, thử nghiệm nguyên mẫu với sự khẩn trương lớn hơn, và có lẽ quan trọng nhất là mở rộng quy mô các hệ thống AI mang lại lợi thế trên chiến trường.
Tư duy thông minh
Giống như cơ giới hóa đã làm thay đổi chiến tranh trong Thế chiến II, các nhà chiến lược Trung Quốc lập luận rằng AI sẽ dẫn đến một cuộc cách mạng mới trong các vấn đề quân sự. Họ tin rằng các cuộc chiến tương lai sẽ trở thành những cuộc đối đầu giữa “hệ thống của các hệ thống”, trong đó các quân đội nhắm vào các nút thắt trọng yếu trong hệ thống liên kết của đối phương. Chiến thắng sẽ phụ thuộc vào khả năng của PLA trong việc làm suy yếu hoặc làm tê liệt các trung tâm chỉ huy và kiểm soát, các đầu mối hậu cần và năng lực tấn công của kẻ thù. AI sẽ giúp hiện thực hóa tầm nhìn này về xung đột tương lai vì nó có thể giúp người vận hành xác định và nhắm mục tiêu vào các lỗ hổng ở cấp độ hệ thống, đồng thời cải thiện tốc độ và hiệu quả của việc ra quyết định quân sự. Theo đó, Bắc Kinh tin rằng quân đội nào phát triển và áp dụng AI cùng các công nghệ mới nổi tốt hơn sẽ giành được lợi thế lớn trong các cuộc chiến tương lai.
Ở một số lĩnh vực, tham vọng AI của PLA đã hiển hiện từ lâu. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã nhấn mạnh tầm quan trọng của nỗ lực thông minh hóa, và các cơ quan truyền thông nhà nước liên tục đăng tải những cập nhật nồng nhiệt về các phương tiện không người lái hoặc tự hành mới trên không, trên mặt đất và dưới biển. Mặc dù các báo cáo này có thể nói quá về năng lực thực tế, nhưng phân tích của chúng tôi cho thấy PLA đang thực sự chuyển mình. Ví dụ, họ đang phát triển các đàn drone có thể xác định, theo dõi và phối hợp tấn công đối phương. Quân đội Trung Quốc cũng đang yêu cầu các nhà sản xuất quốc phòng và các nhà nghiên cứu chế tạo nhiều loại nền tảng robot, bao gồm cả phần cứng và phần mềm cho chó robot và robot hình người.
Các tài liệu mua sắm tiết lộ sự quan tâm ngày càng tăng của Bắc Kinh đối với các công nghệ AI giúp hỗ trợ và đẩy nhanh việc ra quyết định. Các nhà lãnh đạo chính trị và quân sự Trung Quốc không tin tưởng vào chuỗi chỉ huy của PLA và lo ngại rằng nó sẽ bị áp đảo trong một cuộc xung đột diễn biến nhanh chóng. Các hệ thống hỗ trợ ra quyết định bằng AI có thể giúp họ hiểu và dự đoán các chuyển động của đối phương, tiềm năng cho phép các nhà lãnh đạo PLA khắc phục bất lợi về kinh nghiệm chiến trường còn hạn chế của họ.
Kế hoạch thử nghiệm AI của quân đội Trung Quốc còn mở rộng sang các hoạt động tác chiến mạng và thông tin. PLA đang phát triển các công cụ AI để tự động hóa việc phát hiện các vụ xâm nhập vào mạng máy tính của mình, tăng cường khả năng phục hồi của hệ thống liên lạc quân sự và mở rộng các hoạt động tấn công mạng. Ngoài ra, Trung Quốc còn đặt ưu tiên cao vào việc phát triển các kỹ thuật tác chiến nhận thức. Một số tài liệu mua sắm yêu cầu các công nghệ deepfake; quân đội coi những hình ảnh, video và âm thanh do AI tạo ra này là công cụ hữu hiệu để gây ảnh hưởng đến dư luận và thao túng nhận thức cũng như việc ra quyết định của đối phương trong các cuộc xung đột. Trong khi đó, các sĩ quan và binh sĩ PLA đang sử dụng các hệ thống AI để mô phỏng chiến trường ảo và mô hình hóa hành vi của đối thủ kình địch, giúp tăng cường hiệu quả huấn luyện cho các cuộc xung đột tương lai.
PLA cũng đang tăng cường ứng dụng AI để làm giảm lợi thế của Mỹ trong không gian và trên biển. Họ đang công khai theo đuổi các thuật toán nhắm mục tiêu vệ tinh cũng như các vũ khí chống vệ tinh mới, một số trong đó liên quan đến các robot nhỏ có thể bám vào và vô hiệu hóa các nền tảng dựa trên không gian của đối phương. Trong lĩnh vực hàng hải, quân đội Trung Quốc đang thử nghiệm một loạt các phương tiện dưới nước tự hành. Bắc Kinh đã triển khai các cảm biến tiên tiến dưới đại dương và trên không gian để lập bản đồ và giám sát hoạt động dưới đáy biển, với mục tiêu cuối cùng là theo dõi các tàu ngầm của Mỹ trên khắp cầu.
Những dự án này, vốn là một phần trong nỗ lực thông minh hóa của Bắc Kinh, đại diện cho một cuộc chuyển đổi của toàn bộ lực lượng thay vì chỉ là một chuỗi các chương trình mua sắm riêng lẻ. Trung Quốc đặt mục tiêu xây dựng một quân đội tận dụng các công nghệ tiên tiến để học hỏi, thích ứng và đưa ra quyết định nhanh chóng, chính xác hơn trên tất cả các lĩnh vực tác chiến.
Trung Quốc không ngồi chờ những đột phá về AI. Thay vào đó, họ đang thử nghiệm với những gì hiện có và đặt cược rằng những tiến bộ dần dần sẽ tích tụ theo thời gian. Nhiều tài liệu mà chúng tôi xem xét cho thấy các mốc thời gian phát triển ngắn, cho phép thử nghiệm với nhịp độ nhanh và tương đối rẻ trên khắp các ứng dụng và lĩnh vực. Bắc Kinh cũng đang cung cấp các khoản trợ cấp, ưu đãi thuế và các lợi thế khác để khuyến khích các công ty công nghệ trong nước chuyển đổi mục đích sử dụng các sản phẩm của họ cho các ứng dụng quốc phòng. Sự tích hợp giữa các sản phẩm dân sự và ứng dụng quốc phòng cho phép PLA tận dụng lĩnh vực công nghệ thương mại và năng lực công nghiệp tiên tiến của Trung Quốc, nơi quá trình lặp lại nhanh chóng—quy trình cập nhật và tinh chỉnh sản phẩm—và sự thích nghi đã thúc đẩy các tiến bộ trong các lĩnh vực như sản xuất thông minh, robot và công nghệ pin. Cách tiếp cận này có thể giúp chuyển dòng chảy các công nghệ tiên tiến nhất vào quân đội.
Kẻ đạo nhái?
Nhiều ý tưởng của PLA về việc áp dụng AI trông khá giống với các chương trình quân sự lớn của Mỹ. Lầu Năm Góc đang theo đuổi việc phát triển các phương tiện không người lái và tự hành; các mô hình thị giác máy tính phân tích hàng terabyte hình ảnh và video thu thập được từ vệ tinh, drone và camera mặt đất để xác định và theo dõi vật thể; và dự đoán bảo trì, sử dụng AI để dự báo các sửa chữa thiết bị cần thiết trước khi xảy ra sự cố. Giống như cách Bộ Quốc phòng Mỹ có kế hoạch thu mua hàng ngàn máy bay không người lái chi phí thấp, dùng một lần thông qua Sáng kiến Replicator, PLA cũng đang yêu cầu số lượng lớn các drone nhỏ, rẻ tiền để sử dụng trong các cuộc xung đột tương lai. Chúng tôi cũng đã xem xét các yêu cầu đề xuất trông giống một cách kỳ lạ với sáng kiến Chỉ huy và Kiểm soát Đa miền Toàn diện Kết hợp (CJADC2) của Lầu Năm Góc, vốn sử dụng AI và mạng máy tính để kết nối các trung tâm chỉ huy, quân đội và vũ khí của các quân binh chủng khác nhau trên một chiến trường hiện đại.
Một số điểm tương đồng này, bao gồm cả các thử nghiệm song song với các thuật toán nhắm mục tiêu và tác chiến mạng, có vẻ như sẽ đẩy Washington và Bắc Kinh vào một vòng xoáy nhanh chóng của những thay đổi công nghệ mang tính lặp lại. Do đó, kết quả của cuộc cạnh tranh sẽ phụ thuộc vào việc lực lượng nào có thể phát triển và mở rộng quy mô các năng lực mới và cải thiện tác chiến nhanh hơn. Với tốc độ phát triển nhanh chóng của nhiều công nghệ quốc phòng, lợi thế công nghệ có thể rất khó giành được nhưng cuối cùng lại yểu mệnh.
Không phải tất cả các cách tiếp cận của PLA đối với chiến tranh sử dụng AI đều bắt chước Mỹ. Nhiều sáng kiến của Mỹ liên quan đến việc ra quyết định có AI hỗ trợ tập trung vào lập kế hoạch và quản lý lực lượng, chẳng hạn như dự án Thunderforge của Đơn vị Đổi mới Quốc phòng cho việc lập kế hoạch tác chiến chung, Hệ thống Thông minh Maven của Palantir cho việc nhắm mục tiêu và nhận thức chiến trường, hoặc Mạng lưới Hỏa lực Chung của Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương cho việc chỉ huy và kiểm soát hiệp đồng. Ngoài những khả năng đó, PLA còn đang phát triển các hệ thống AI để theo dõi tin tức quốc tế, cũng như xác định quan điểm chính trị của các nhóm dân cư nước ngoài, dự đoán bất ổn xã hội và thao túng nhận thức, tư duy và việc ra quyết định của đối phương.
Cách mà hai quân đội cân bằng giữa sự ra quyết định của con người và AI có thể trở thành yếu tố quyết định trong cuộc cạnh tranh này. Trong khi quân đội Mỹ yêu cầu các hệ thống AI phải đi kèm với “mức độ phán đoán phù hợp của con người” bởi các nhân viên được đào tạo bài bản và giàu kinh nghiệm, thì PLA có thể bị cám dỗ sử dụng các hệ thống hỗ trợ ra quyết định bằng AI như giải pháp thay thế cho đội ngũ sĩ quan yếu kém và thiếu kinh nghiệm của mình. Tuy nhiên, việc quá phụ thuộc vào các phân tích do máy tính tạo ra có thể dẫn đến việc giải thích sai các tín hiệu quân sự và ngoại giao, cũng như đưa ra các quyết định quân sự không đúng đắn.
Một số công nghệ ra quyết định bằng AI được yêu cầu trong các tài liệu mua sắm của PLA mà chúng tôi xem xét dựa trên dữ liệu nguồn mở. Các quân đội có thể được thôi thúc thao túng môi trường thông tin—ví dụ, bằng cách xả tràn ngập mạng xã hội với các tín hiệu sai lệch hoặc gây gián đoạn cho các nhà cung cấp hình ảnh vệ tinh thương mại—để tăng cường tác chiến thông tin. Những cuộc tấn công này nhằm mục đích làm rối loạn, đánh lừa và làm suy yếu các công cụ AI của đối phương và có thể dẫn đến sự leo thang vô tình.
Tính toán để cạnh tranh
Chắc chắn rằng, con đường tiến tới thông minh hóa của Trung Quốc sẽ không hề suôn sẻ. PLA vẫn đối mặt với những rào cản trong việc tích hợp AI trên toàn bộ lực lượng và vào các chiến dịch. Như cuộc chiến ở Ukraine đã chứng minh, phát triển các công nghệ như drone tự hành là một chuyện, nhưng triển khai chúng hiệu quả trên các chiến trường có tranh chấp lại là chuyện hoàn toàn khác. Khả năng nhanh chóng đào tạo người điều khiển, phát triển các kế hoạch tấn công và ngăn chặn “tình trạng vô tình tiêu diệt drone của phe mình” cũng quan trọng ngang bằng với các năng lực kỹ thuật của chính các thiết bị đó. Tốc độ áp dụng sẽ là một khía cạnh then chốt của cuộc cạnh tranh. Hơn nữa, việc huấn luyện các hệ thống AI để sử dụng trong quân sự đòi hỏi một lượng lớn dữ liệu không dễ tìm thấy trên Internet, chẳng hạn như hình ảnh mật về các nền tảng quân sự hoặc các chữ ký điện từ của nhiều loại radar và vũ khí. PLA có kinh nghiệm chiến đấu hạn chế và thiếu hụt nhiều bộ dữ liệu như vậy.
Ngay cả khi một số hệ thống AI thất bại, quá trình xây dựng nguyên mẫu và thử nghiệm nhanh chóng của PLA vẫn sẽ đẩy nhanh việc học hỏi và cải thiện của họ. Trung Quốc đang định vị bản thân để áp dụng và triển khai AI quân sự vận hành một cách nhanh chóng và hiệu quả, từ đó giữ cho khoảng cách giữa quân đội Mỹ và Trung Quốc luôn ở mức hẹp. Những nỗ lực của Trung Quốc nên thúc giục Washington phát triển các quy trình linh hoạt hơn cho việc thử nghiệm, mua sắm và áp dụng quân sự. Quy trình mua sắm quốc phòng ở Mỹ từ lâu đã diễn ra với tốc độ chậm chạp như rùa bò. Quốc hội và chính quyền Trump đã bắt đầu hành động để cải tổ nó: Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng Quốc gia năm 2026 bao gồm một bộ các quy định được thiết kế để giảm bớt sự chậm trễ không cần thiết, mở rộng các lộ trình mua sắm thương mại và mang lại cho các nhà thầu quốc phòng sự linh hoạt lớn hơn để thay đổi hướng đi khi các công nghệ mới xuất hiện. Nhà Trắng đã ban hành một loạt các sắc lệnh hành pháp nhằm đẩy nhanh hơn nữa việc mua sắm bằng cách giảm bớt sự trùng lặp và tập trung hóa việc ra quyết định. Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth đã chỉ đạo Lầu Năm Góc áp dụng “cách tiếp cận thời chiến đối với các rào cản” vốn đang làm chậm trễ việc phát triển và triển khai các năng lực AI.
Tuy nhiên, chỉ riêng cải cách mua sắm là chưa đủ. Cần có nhu cầu cấp thiết để giáo dục tốt hơn cho những người vận hành quân đội về thế mạnh và những thiếu sót tiềm tàng của AI, đặc biệt là các công cụ hỗ trợ ra quyết định bằng AI. Bên cạnh giáo dục, những người vận hành cần được huấn luyện và hướng dẫn về cách sử dụng hiệu quả các hệ thống AI mới, vốn sẽ là một thách thức xét đến tốc độ phát triển nhanh chóng của các hệ thống này. Đồng thời, những công việc quan trọng vẫn cần được thực hiện về độ tin cậy, tính minh bạch và an ninh mạng của hệ thống trước khi các chỉ huy có thể tin tưởng và triển khai chúng một cách nhất quán. Những nhu cầu này nên thúc đẩy Lầu Năm Góc xây dựng mối quan hệ chặt chẽ hơn với các phòng thí nghiệm AI hàng đầu, những chuyên gia hàng đầu thế giới về công nghệ này, và ký kết hợp đồng không chỉ để được cấp phép công nghệ mà còn để có được các kỹ sư thực địa và nhà khoa học dữ liệu nhằm giúp đẩy nhanh việc áp dụng AI an toàn và hiệu quả. Đây, ít nhất là một phần, là lý do tại sao sự thất bại trong các cuộc đàm phán với Anthropic lại đáng lo ngại đến vậy: việc đảm bảo an ninh quốc gia của Mỹ sẽ đòi hỏi phải tăng cường các quan hệ đối tác như vậy, thay vì những cuộc cãi vã công khai đầy tai tiếng.
Tương tự như vậy, các nhà lãnh đạo trong giới học thuật, công nghiệp và chính phủ nên chuẩn bị cho một tương lai với thông tin lừa lọc do AI hỗ trợ diễn ra trên diện rộng, đe dọa cả dân thường lẫn quân đội. Washington nên ưu tiên phát triển các tiêu chuẩn và quy định để quản lý sự cạnh tranh thông tin trong khi vẫn thúc đẩy các chuẩn mực dân chủ về tự do ngôn luận. Việc phát triển các công cụ để phát hiện và phản ứng với deepfake sẽ là điều thiết yếu để đảm bảo các nhà lãnh đạo quân sự có quyền tiếp cận thông tin chính xác khi đưa ra các quyết định then chốt. Điều này có thể đòi hỏi việc thành lập các viện nghiên cứu mới cho việc nghiên cứu, phát triển và giáo dục về tác chiến thông tin. Trong thời gian chờ đợi, các cuộc trao đổi ngoại giao và các cuộc thảo luận phi chính phủ (Kênh II) vẫn là những kênh quan trọng để định hình các chuẩn mực xoay quanh việc sử dụng có trách nhiệm AI quân sự.
Giai đoạn thứ ba trong quá trình hiện đại hóa quân sự mà Bắc Kinh hứa hẹn bấy lâu nay đang diễn ra mạnh mẽ, và PLA kiên quyết phát triển AI để giành lợi thế quân sự trước Mỹ. Phần lớn các thử nghiệm của quân đội Trung Quốc không gây bất ngờ, nhưng một số ứng dụng được đề xuất, đặc biệt là các hệ thống hỗ trợ ra quyết định bằng AI phức tạp và các công cụ tác chiến nhận thức, làm tăng nguy cơ tính toán sai lầm và gây bất ổn. Khi Trung Quốc tiếp tục nỗ lực hiện đại hóa quân đội bằng cách áp dụng các công nghệ mới nổi, Mỹ cũng nên cam kết thực hiện việc lặp lại AI nhanh chóng, thử nghiệm có trách nhiệm và xây dựng các quan hệ đối tác thương mại thông minh để duy trì ưu thế của mình.
SAM BRESNICK là Nghiên cứu viên và là Học giả Andrew W. Marshall tại Trung tâm An ninh và Công nghệ mới nổi (CSET) thuộc Đại học Georgetown.
EMELIA S. PROBASCO là Chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Trung tâm An ninh và Công nghệ mới nổi thuộc Đại học Georgetown.
COLE MCFAUL là Chuyên viên phân tích nghiên cứu cao cấp và là Học giả Andrew W. Marshall tại Trung tâm An ninh và Công nghệ mới nổi thuộc Đại học Georgetown.
