Nguồn: Katsuji Nakazawa, “ Bookseller died ‘in line of duty’ resisting Xi Jinping’s rule,” Nikkei Asia, 09/07/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Một người đấu tranh cho tự do ngôn luận phải sống lưu vong đã qua đời trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng mở rộng ảnh hưởng pháp lý và chính trị ra ngoài lãnh thổ.
Một chủ hiệu sách ở Hong Kong, người từng lên tiếng phản đối mô hình pháp quyền mang đặc sắc Trung Quốc dưới thời nhà lãnh đạo tối cao Tập Cận Bình và chuyển đến Đài Loan sinh sống cách đây bảy năm để tìm lại những quyền tự do đã mất ở quê nhà, vừa qua đời tại Đài Bắc, thủ phủ của hòn đảo tự trị.
Theo truyền thông Đài Loan, Lâm Vinh Cơ, cựu quản lý hiệu sách Đồng La Loan Thư Điếm (Causeway Bay Books) ở Hong Kong, đã qua đời vì bệnh ung thư tại một bệnh viện ở Đài Bắc vào ngày 02/07, hưởng thọ 70 tuổi. Ông ra đi chỉ sáu năm sau khi mở lại hiệu sách của mình tại Đài Bắc.
Hiệu sách này nổi tiếng với việc xuất bản và kinh doanh các đầu sách chỉ trích Đảng Cộng sản Trung Quốc, vốn bị cấm lưu hành tại Trung Quốc đại lục. Là một người say mê sách, Lâm đã phải trả giá đắt cho niềm đam mê của mình. Ông bất ngờ mất tích vào tháng 10/2015 và chỉ xuất hiện trở lại vào tháng 7/2016, sau khi bị chính quyền Trung Quốc giam giữ.
Lâm qua đời chỉ một ngày sau khi Luật Thúc đẩy Tiến bộ và Đoàn kết Dân tộc chính thức có hiệu lực tại Trung Quốc. Đạo luật này đang làm dấy lên lo ngại trong cộng đồng người Hong Kong đã rời bỏ đặc khu để đến Đài Loan và nhiều nơi khác.
Có hiệu lực từ ngày 01/07, đạo luật này phản ánh rõ mô hình pháp quyền và chính sách dân tộc mang đặc sắc Trung Quốc mà chính quyền Tập Cận Bình theo đuổi.
Những gì Lâm phải trải qua trong suốt mười năm qua là minh chứng cho phong cách cầm quyền của chính quyền Tập, lực lượng vẫn đang tiếp tục gia tăng sức ép đối với cả Hong Kong lẫn Đài Loan.
Có thể nói, Lâm, người thường ngủ lại ngay trong hiệu sách của mình, đã “qua đời khi đang làm nhiệm vụ.”
Đồng La Loan Thư Điếm được thành lập tại Hong Kong vào năm 1994, ba năm trước khi thuộc địa cũ của Anh được trao trả cho Trung Quốc theo nguyên tắc “một quốc gia, hai chế độ” – mô hình từng cam kết duy trì mức độ tự trị cao cho Hong Kong trong 50 năm.
Những người từ khắp nơi trên thế giới muốn tìm hiểu sâu hơn về Trung Quốc, nơi không có tự do báo chí, thường tìm đến hiệu sách nhỏ nằm trên tầng hai của một tòa nhà trong khu thương mại sầm uất trên đảo Hong Kong.
Không ít du khách từ Trung Quốc đại lục cũng tranh thủ mua những cuốn sách phơi bày các vụ bê bối liên quan đến các quan chức cấp cao Trung Quốc để mang về làm quà lưu niệm.
Trong những năm đầu, mọi việc vẫn diễn ra tương đối yên bình. Nhưng tình hình thay đổi nhanh chóng sau khi Tập Cận Bình trở thành Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc vào mùa thu năm 2012 và sau đó giữ chức Chủ tịch nước vào mùa xuân năm sau.
Bi kịch của Lâm, bắt đầu từ năm 2015, thực chất là điềm báo cho những biến động dữ dội mà Hong Kong sẽ phải đối mặt sau này.
Năm 2019, khoảng một triệu người đã xuống đường tại Hong Kong để phản đối dự luật dẫn độ gây tranh cãi do chính quyền đặc khu đề xuất. Chỉ một năm sau, chính quyền Tập đã ban hành và áp đặt Luật An ninh Quốc gia Hong Kong.
Bốn năm trước thời điểm đó, khi Lâm mất tích, bốn người khác có liên quan đến hiệu sách của ông cũng chịu chung số phận. Sau này, cả năm người đều được xác nhận là đã bị chính quyền Trung Quốc bắt giữ.
Lâm bị bắt tại tỉnh Quảng Đông và bị điều tra suốt bảy tháng trước khi được phép trở về Hong Kong. Đến lúc đó, nguyên tắc “một quốc gia, hai chế độ” đã dần trở thành một khẩu hiệu hơn là một sự bảo đảm.
Những cuốn sách bị cấm ở Trung Quốc đại lục và bị coi là có khả năng làm tổn hại đến uy tín của Tập Cận Bình đã trở thành mục tiêu của một chiến dịch đàn áp mạnh tay tại Hong Kong. Trong một số trường hợp, chiến dịch này còn chà đạp nghiêm trọng lên các quyền cơ bản của con người.
Các vụ bắt giữ liên quan đến Đồng La Loan Thư Điếm diễn ra sau khi Trung Quốc thiết lập khuôn khổ pháp lý về an ninh quốc gia ở đại lục. Về bản chất, đây là một phần trong nỗ lực bảo vệ an ninh cho chính quyền Tập Cận Bình, vốn theo đuổi chính sách đặt an ninh quốc gia lên hàng đầu với cường độ ngày càng mạnh trong nhiều năm qua.
Tháng 7/2015, chính sách đó được thể chế hóa bằng một đạo luật an ninh quốc gia có phạm vi điều chỉnh rất rộng, bao trùm các lĩnh vực chính trị, kinh tế và xã hội. Mục tiêu của đạo luật này là gì? Đó là bảo vệ an ninh chính trị của chế độ Tập Cận Bình.
Đạo luật này, cùng với nhiều luật khác liên quan đến an ninh quốc gia, đều thuộc phạm vi quản lý của Ủy ban An ninh Quốc gia – cơ quan đầu não của hệ thống pháp quyền mang đặc sắc Trung Quốc dưới thời Tập Cận Bình.
Ủy ban này được thành lập theo quyết định của Hội nghị Trung ương 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa XVIII vào tháng 11/2013.
Đồng La Loan Thư Điếm tại Hong Kong buộc phải đóng cửa vào năm 2016. Tuy nhiên, tháng 4/2019, Lâm Vinh Cơ chuyển đến Đài Bắc và một năm sau đã mở lại hiệu sách tại đây.
Ông quyết định sang Đài Bắc vì lo ngại cho sự an toàn của bản thân trước dự luật dẫn độ do Trung Quốc thúc đẩy. Nếu được thông qua, dự luật này sẽ cho phép chuyển giao các nghi phạm hình sự từ Hong Kong sang Trung Quốc đại lục.
Cuối cùng, chính quyền Hong Kong buộc phải rút lại dự luật sau nhiều tháng biểu tình. Tuy nhiên, không lâu sau đó, cơ quan lập pháp Trung Quốc vẫn ban hành Luật An ninh Quốc gia Hong Kong, bỏ qua cơ quan lập pháp của đặc khu.
Chỉ vài ngày trước khi khai trương lại hiệu sách tại trung tâm Đài Bắc, Lâm bất ngờ bị một người đàn ông đeo mặt nạ tạt sơn đỏ khi đang ở trong một quán cà phê. Đây là một vụ tấn công vô cớ nhằm vào ông.
Đối với nhiều người Hong Kong phải rời bỏ quê hương để đến Đài Loan, phiên bản hồi sinh của Đồng La Loan Thư Điếm đã trở thành một không gian để gặp gỡ, trò chuyện và chia sẻ với nhau.
Hiệu sách chứa đầy các đầu sách thuộc nhiều thể loại, trong đó có những tác phẩm chỉ trích chế độ cộng sản Trung Quốc và các tư liệu lưu trữ về phong trào biểu tình ở Hong Kong. Nơi đây lưu giữ những trang viết và hình ảnh về một giai đoạn lịch sử đương đại mà nay đã không còn tồn tại tại đặc khu này.
Một cặp vợ chồng trẻ chuyển từ Hong Kong đến sống ở vùng ngoại ô Đài Bắc từng vui vẻ chia sẻ rằng, được trò chuyện và trao đổi quan điểm với Lâm cùng những vị khách thường xuyên lui tới hiệu sách chính là “niềm vui của cuộc sống ở Đài Loan.”
Do có hiệu lực áp dụng ngoài lãnh thổ, Luật Thúc đẩy Tiến bộ và Đoàn kết Dân tộc mới của Trung Quốc đang làm dấy lên những lo ngại sâu sắc trong cộng đồng người trẻ Hong Kong đã rời quê hương để sinh sống ở nhiều nơi trên thế giới.
Điều 63 của đạo luật quy định các tổ chức và cá nhân ở ngoài lãnh thổ Trung Quốc vẫn phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu tham gia các hành vi bị cho là phá hoại đoàn kết dân tộc hoặc kích động chia rẽ dân tộc.
Luật An ninh Quốc gia Hong Kong cũng có quy định về hiệu lực ngoài lãnh thổ. Chính quy định này đã dẫn đến việc một nữ sinh viên ngoài 20 tuổi đang theo học tại một trường đại học ở Nhật Bản bị bắt giữ khi trở về Hong Kong để làm lại căn cước vào tháng 3/2023.
Cô bị cáo buộc kích động ly khai tại Hong Kong thông qua các bài đăng trên mạng xã hội trong thời gian sinh sống tại Nhật Bản.
Luật Thúc đẩy Tiến bộ và Đoàn kết Dân tộc cũng được áp dụng đối với Đài Loan. Điều 21 của đạo luật quy định Trung Quốc có trách nhiệm “bồi đắp cho đồng bào Đài Loan cảm giác gắn bó, bản sắc và niềm tự hào đối với dân tộc Trung Hoa.”
Sự kết hợp giữa Luật An ninh Quốc gia Hong Kong và Luật Thúc đẩy Tiến bộ và Đoàn kết Dân tộc đã giáng một đòn mạnh về tâm lý đối với những người Hong Kong buộc phải rời bỏ quê hương.
Đạo luật mới về đoàn kết dân tộc cũng nhằm đáp trả các chỉ trích từ phương Tây và các quốc gia thuộc Thế giới Tự do về tình trạng vi phạm nhân quyền tại Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương, Khu tự trị Tây Tạng và nhiều khu vực khác của Trung Quốc.
Tại Nhật Bản, ngày 30/06, bốn nhóm nghị sĩ liên đảng, trong đó có một nhóm chuyên theo dõi tình hình nhân quyền ở Trung Quốc, đã ra tuyên bố chung lên án đạo luật này.
Mưu cầu sự thật là một bản năng của con người. Khi quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí và tự do tư tưởng bị hạn chế nghiêm trọng, con người sẽ tìm cách rời bỏ nơi đó để tìm đến một cộng đồng cùng chí hướng và giành lại những quyền tự do vốn thuộc về mình.
Tokyo đã trở thành một nơi như vậy. Trong thời gian gần đây, nhiều hiệu sách chuyên bán các đầu sách tiếng Trung về những chủ đề vốn bị xem là cấm kỵ sau “Bức màn Đỏ” đã lần lượt xuất hiện trên khắp thủ đô Nhật Bản. Có thể ví chúng như những “quán rượu lậu” của thời hiện đại, nơi cả chủ hiệu sách lẫn khách quen cùng nhau gìn giữ và lưu truyền nền văn hóa mà họ từng trân trọng ở quê hương.
Lâm đã rời Hong Kong để sang Đài Loan tìm kiếm tự do. Giờ đây, di sản về tinh thần mưu cầu sự thật mà ông để lại vẫn đang tiếp tục lan tỏa trên khắp thế giới.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông đã nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.
