Tại sao Trung Quốc phủ nhận cuộc gặp với Ngoại trưởng Nhật Bản?

Cuộc tập trận bắn đạn thật của Trung Quốc trong vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản cho thấy quan hệ song phương khó có thể sớm tan băng.

Trong bối cảnh nhà lãnh đạo tối cao Tập Cận Bình gia tăng sức ép đối với Thủ tướng Sanae Takaichi, Trung Quốc hiện áp dụng thái độ im lặng ngoại giao với Nhật Bản, đồng thời điều tàu hải quân đi qua vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của nước láng giềng.

Ngày 23/07, một biên đội gồm bốn tàu hải quân Trung Quốc và Nga đã di chuyển về phía bắc qua Thái Bình Dương, ngoài khơi Inubosaki thuộc tỉnh Chiba, giáp Tokyo, trước khi tới vùng biển ngoài khơi Hokkaido, hòn đảo chính nằm ở cực bắc Nhật Bản, hai ngày sau đó.

Trong đội tàu có một tàu khu trục tên lửa Trung Quốc. Trước đó, ngày 19/07, con tàu này đã tiến hành tập trận bắn súng máy trong vùng EEZ của Nhật Bản gần Okinotori, hòn đảo nằm ở cực nam nước này.

Về mặt hành chính, Okinotori trực thuộc Tokyo, dù nằm cách thủ đô khoảng 1.700 km về phía nam.

Trung Quốc không công nhận vùng EEZ của Nhật Bản quanh hòn đảo không người này, cho rằng Okinotori chỉ là một rạn san hô, không có vùng đặc quyền kinh tế hay thềm lục địa.

Màn phô trương sức mạnh hải quân của Trung Quốc và Nga là bước lùi mới nhất trong quan hệ Bắc Kinh – Tokyo, vốn đã xấu đi kể từ tháng 11 năm ngoái, khi Thủ tướng Sanae Takaichi phát biểu trước Quốc hội Nhật Bản rằng một cuộc tấn công của Trung Quốc nhằm vào Đài Loan có thể tạo ra mối đe dọa sống còn đối với Nhật Bản, qua đó cho phép nước này thực thi quyền phòng vệ tập thể.

Trung Quốc chỉ trích phát biểu này là “sự can thiệp thô bạo vào công việc nội bộ của Trung Quốc”, đồng thời gia tăng sức ép lên Nhật Bản bằng các biện pháp cưỡng ép kinh tế và nhiều chiến thuật cứng rắn khác.

Cuộc tập trận bắn đạn thật gần Okinotori vừa qua không thể diễn ra nếu không có sự chấp thuận của Quân ủy Trung ương, cơ quan quân sự cao nhất giám sát Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.

Tập Cận Bình, Chủ tịch nước kiêm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc, cũng là Chủ tịch Quân ủy Trung ương.

Trung Quốc tuyên bố chủ quyền đối với phần lớn Biển Đông, qua đó đối đầu với một số quốc gia khác trong khu vực, trong đó có Philippines và Việt Nam. Mỹ và Nhật Bản đã lên án điều mà họ gọi là quá trình quân sự hóa vùng biển này của Trung Quốc, coi đó là mối đe dọa đối với tự do hàng hải.

Trên mạng xã hội Trung Quốc, nhiều bài bình luận đã liên hệ động thái mới nhất này với vấn đề tự do hàng hải ở Biển Đông.

Cụ thể, các bài viết cho rằng nếu tàu hải quân Mỹ và Nhật Bản khẳng định quyền tự do hàng hải ở vùng biển xung quanh Trung Quốc, thì tàu hải quân Trung Quốc và Nga cũng sẽ cùng nhau thực thi quyền tự do hàng hải của họ tại các vùng biển quanh Nhật Bản. Một số bài còn cảnh báo rằng điều này sẽ “trở thành trạng thái bình thường mới”.

Dưới thời Takaichi, Nhật Bản đang tăng cường năng lực quốc phòng để ứng phó với sự phát triển nhanh chóng của quân đội Trung Quốc. Tuy nhiên, chính quyền Tập liên tục lên án các động thái của Tokyo, gán cho chúng những nhãn như “chủ nghĩa quân phiệt mới” hay “tái quân sự hóa”.

Hoạt động hải quân của Trung Quốc và Nga diễn ra đúng vào thời điểm các ngoại trưởng ASEAN nhóm họp tại Manila, nơi Trung Quốc tiếp tục nhắc lại những lời chỉ trích nhằm vào Nhật Bản.

Phát biểu tại Hội nghị Ngoại trưởng Trung Quốc – ASEAN ở thủ đô Philippines ngày 22/07, nhà ngoại giao hàng đầu Trung Quốc Vương Nghị tuyên bố rằng không bao giờ được phép để chủ nghĩa quân phiệt “quay trở lại”. Tuy nhiên, ông không trực tiếp nhắc tên Nhật Bản.

Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN+3 cũng được tổ chức tại Manila vào ngày 23/07, cùng ngày bốn tàu hải quân Trung Quốc và Nga xuất hiện ngoài khơi Inubosaki.

ASEAN+3 bao gồm các nước thành viên ASEAN cùng Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc.

Trong số những người tham dự hội nghị ASEAN+3 năm nay có Ngoại trưởng Nhật Bản Toshimitsu Motegi và người đồng cấp Philippines Maria Theresa Lazaro. Nhật Bản và Philippines cũng đang tăng cường hợp tác quốc phòng.

Vương Nghị, người đồng thời là Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc, không tham dự Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN+3. Thay thế ông tại cuộc họp là Thứ trưởng Ngoại giao Hoa Xuân Oánh.

Vương rời Manila để tham dự hội nghị ngoại trưởng các nước thành viên Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) tại Kyrgyzstan vào ngày 24/07. SCO là một tổ chức liên chính phủ do Trung Quốc và Nga dẫn dắt.

Ngoài nhu cầu gặp Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi bên lề hội nghị SCO, việc Vương ưu tiên tham dự sự kiện này thay vì các hội nghị liên quan đến ASEAN cũng là điều dễ hiểu, bởi ông cần thể hiện sự đoàn kết của Trung Quốc với Nga.

Tuy nhiên, sau khi Vương rời Kyrgyzstan, một cuộc tranh cãi nổ ra xoay quanh việc liệu Nhật Bản và Trung Quốc có tiến hành tiếp xúc ngoại giao cấp cao tại Manila hay không.

Trở lại ngày 23/07, Motegi nói với các phóng viên tại thủ đô Philippines rằng ông đã tình cờ gặp Vương vào ngày hôm trước. Hai người chào hỏi ngắn gọn rồi trao đổi về quan hệ song phương mà không cần phiên dịch. Ông từ chối cung cấp thêm chi tiết. Nhật Bản cho biết đây là cuộc tiếp xúc trực tiếp đầu tiên giữa Motegi và Vương kể từ khi quan hệ song phương bắt đầu xấu đi vào cuối năm ngoái.

Nhưng chỉ hai ngày sau, Trung Quốc đã mạnh mẽ bác bỏ tuyên bố của Motegi thông qua Mạng Truyền hình Toàn cầu Trung Quốc (CGTN), cơ quan trực thuộc Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc do nhà nước quản lý.

CGTN, cơ quan phụ trách tuyên truyền đối ngoại, viết trong một bài đăng trên Weibo, nền tảng mạng xã hội phổ biến tại Trung Quốc, rằng Vương và Motegi thậm chí chưa từng trò chuyện.

Khi được hỏi liệu Vương có bất kỳ liên hệ nào với Motegi tại Manila hay không, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm trả lời trong cuộc họp báo thường kỳ ngày 23/07: “Theo những gì tôi được biết, cuộc gặp với phía Nhật Bản tại Manila không nằm trong lịch trình của Ngoại trưởng Vương Nghị.”

Sau đó, vào thứ Hai, ngày 27/07, Lâm tiếp tục bác bỏ hoàn toàn phát biểu của Motegi.

“Để làm rõ vấn đề, tôi xin nhắc lại rằng Ngoại trưởng Vương Nghị không gặp phía Nhật Bản tại Manila và chưa bao giờ lên lịch cho một cuộc gặp như vậy,” Lâm nói. “Không có bất kỳ cuộc tiếp xúc hay trao đổi nào diễn ra tại đó.”

Nhưng tại sao Bộ Ngoại giao Trung Quốc lại mất tới bốn ngày mới đưa ra lời phủ nhận dứt khoát như vậy?

Phải chăng đã có điều gì thay đổi trong khoảng thời gian đó? Có thể các cơ quan tuyên truyền Trung Quốc đã quyết định áp dụng lập trường cứng rắn hơn, hoặc được giới lãnh đạo cấp cao của Đảng Cộng sản chỉ đạo làm như vậy.

Cũng có thể Bộ Ngoại giao cần tới bốn ngày để quyết định cách phản ứng phù hợp nhất trước những tiết lộ của Motegi. Nếu đúng như vậy, điều này có thể lý giải vì sao phản ứng của bộ lại xuất hiện bốn ngày sau bài đăng của CGTN.

Tại Manila, Vương đã tiến hành nhiều cuộc gặp song phương với những người đồng cấp từ các quốc gia khác, trong đó có Ngoại trưởng Philippines Lazaro.

Đây là cuộc gặp đầu tiên giữa ngoại trưởng Trung Quốc và Philippines trong hai năm, diễn ra bất chấp quan hệ song phương đang căng thẳng vì các yêu sách chủ quyền ở Biển Đông.

Tuy nhiên, ngay từ đầu, Trung Quốc đã quyết định không tổ chức đàm phán chính thức giữa Vương và Motegi tại Manila.

Việc duy trì lập trường cứng rắn đối với Nhật Bản là chính sách căn bản đã được giới lãnh đạo cấp cao của Đảng Cộng sản thông qua vào tháng 11 năm ngoái và được Bắc Kinh áp dụng kể từ đó.

Nếu lời kể của Motegi là sự thật, Trung Quốc cũng không thể công khai xác nhận. Bất kỳ cuộc tiếp xúc hay trò chuyện nào giữa Vương và Motegi, dù chỉ là lời chào xã giao, cũng sẽ đi ngược lại chính sách cứng rắn hiện nay đối với Nhật Bản.

Motegi có thể đã khiến phía Trung Quốc bất ngờ.

Về động thái trên biển, Bắc Kinh nhiều khả năng đã tính toán rằng việc gây sức ép quân sự nhằm riêng vào Nhật Bản sẽ chỉ dẫn đến phản ứng hạn chế từ Mỹ.

Tổng thống Mỹ Donald Trump rất coi trọng chuyến thăm chính thức dự kiến của Tập vào tháng 9. Trung Quốc tin rằng Trump không muốn xảy ra bất kỳ cuộc đối đầu nào trong giai đoạn này.

Tại Manila, Vương đã gặp Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio để chuẩn bị cho hội nghị thượng đỉnh Mỹ – Trung sắp tới tại Nhà Trắng.

Cũng trong khoảng thời gian đó, Giám đốc FBI Kash Patel có mặt tại Bắc Kinh để hội đàm với Vương Tiểu Hồng, một trợ lý thân cận của Tập, đồng thời là Ủy viên Quốc vụ kiêm Bộ trưởng Công an Trung Quốc. Hai bên nhất trí tăng cường hợp tác thực thi pháp luật song phương.

Trong bối cảnh Trung Quốc và Mỹ đang duy trì một thỏa thuận đình chiến thương mại tạm thời, Bắc Kinh không cần phải quá dè chừng Nhật Bản và nhiều khả năng sẽ tiếp tục cứng rắn hơn với nước láng giềng.

Về phần mình, Nhật Bản cần hết sức thận trọng. Những nỗ lực của Motegi nhằm tiếp xúc với Vương và Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov tại Manila là một phần trong nỗ lực phá băng quan hệ.

Tập sẽ chủ trì Hội nghị Cấp cao Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến, tỉnh Quảng Đông, vào tháng 11.

Khi được hỏi về khả năng tổ chức cuộc gặp song phương với Tập bên lề hội nghị APEC, Takaichi phát biểu trong cuộc họp báo hôm thứ Hai, ngày 27/07, rằng bà đang “rất mong đợi” sự kiện quốc tế này.

“Trung Quốc là một quốc gia láng giềng quan trọng,” Takaichi nói, đồng thời nhấn mạnh: “Chính vì vẫn tồn tại những quan ngại và vấn đề trong quan hệ Nhật – Trung, điều quan trọng là phải tiến hành đối thoại và trao đổi ở mọi cấp độ cũng như trong nhiều dịp khác nhau.”

Tuy nhiên, chặng đường phía trước sẽ rất gập ghềnh, bởi hai chính phủ thậm chí còn không thể thống nhất về việc liệu ngoại trưởng hai nước có tình cờ gặp và chào hỏi nhau hay không. Các cuộc tập trận bắn đạn thật của Trung Quốc và Nga trong vùng EEZ của Nhật Bản cũng không phải là tín hiệu tích cực cho triển vọng tan băng trong quan hệ Trung – Nhật.

Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông từng có bảy năm làm phóng viên thường trú tại Trung Quốc, sau đó giữ chức Trưởng văn phòng Trung Quốc. Năm 2014, ông được trao Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda.