Nguồn: “China’s Communist Party faces a generational shift”, The Economist, 22/09/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Năm tới, tại sự kiện chính trị định kỳ quan trọng nhất của Trung Quốc, Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc diễn ra năm năm một lần sẽ xác định những người lãnh đạo đất nước cho đến năm 2032. Vị thế tối cao của Tập Cận Bình gần như không thể lay chuyển. Nhưng hàng trăm vị trí cấp cao bên dưới ông vẫn còn bỏ ngỏ. Một loạt cuộc họp kín trong vài tháng tới sẽ quyết định ai sẽ nắm giữ những chiếc ghế này.
Thời điểm tổ chức một trong những cuộc họp như vậy vừa được công bố: từ ngày 26 đến 29 tháng 10, khoảng 370 nhà lãnh đạo thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng sẽ nhóm họp. Về mặt chính thức, họ sẽ thảo luận về “quản lý Đảng toàn diện và nghiêm minh”, về thực chất là yêu cầu phục tùng ông Tập. Nhưng sau những cánh cửa đóng kín, họ cũng sẽ cân nhắc một cuộc chuyển giao thế hệ trong chính trường Trung Quốc.
Các ngôi sao đang lên tại các tỉnh thành Trung Quốc đang nóng lòng chờ thời. Một số đã bắt đầu chuyển sang đảm nhiệm những vị trí cấp cao ở Bắc Kinh. Được gọi là thế hệ lãnh đạo thứ bảy của Đảng, họ là một tập thể rất khác so với ông Tập. Sinh vào cuối thập niên 1960 và trong thập niên 1970, họ là thế hệ đầu tiên hầu như không có, hoặc chỉ có rất ít, ký ức về thời Mao Trạch Đông.
Những năm tháng định hình nhân sinh quan của họ rơi vào thập niên 1980, khi Trung Quốc bắt đầu mở cửa với thế giới, tiếp xúc với các tư tưởng tự do và thử nghiệm chủ nghĩa tư bản. Ông Tập không hề hoài niệm về thời kỳ sôi động đó. Nhưng ông đã 73 tuổi, còn nhiều phó thủ thân cận cũng không trẻ hơn bao nhiêu. Họ có thể sẽ ngày càng phải dựa vào thế hệ thứ bảy để lấp đầy những vị trí quan trọng. Một trong số những người này thậm chí có thể trở thành người kế nhiệm ông Tập.
Trong chính trị Trung Quốc, cách phân chia thế hệ khá phức tạp. Với tư cách người sáng lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Mao Trạch Đông được xem là lãnh đạo thế hệ thứ nhất. Đặng Tiểu Bình, người khởi xướng cải cách và mở cửa, được mô tả là lãnh đạo thế hệ thứ hai, dù ông không kế nhiệm Mao ngay lập tức và thực chất thuộc cùng lớp các nhà cách mạng lão thành.
Đến khi ông Tập lên nắm quyền năm 2012, khái niệm “thế hệ” đã dần được dùng để chỉ nhóm tuổi của các quan chức cấp cao. Ông Tập thuộc thế hệ thứ năm, chủ yếu gồm những người sinh trong thập niên 1950. Theo các chuẩn mực hình thành từ thời hậu Đặng Tiểu Bình, ông lẽ ra phải rời chức sau mười năm để nhường chỗ cho một chính trị gia cấp cao thuộc thế hệ thứ sáu, tức những người sinh trong thập niên 1960.
Nhưng ông đã tiếp tục tại vị sau khi bãi bỏ giới hạn nhiệm kỳ đối với chức chủ tịch nước. Ông Tập còn nắm hai vị trí quan trọng hơn là Tổng Bí thư và Chủ tịch Quân ủy Trung ương, vốn không bị giới hạn nhiệm kỳ. Tuy nhiên, nếu muốn tiếp tục giữ đồng thời cả ba chức vụ, việc sửa đổi quy định đối với ghế chủ tịch nước là cần thiết.
Trong khi đó, chiến dịch “đả hổ diệt ruồi” của ông đã càn quét thế hệ thứ sáu và phá vỡ nhiều mạng lưới phe phái của họ. Một số người từng được quy hoạch cho các vị trí lãnh đạo đã bị bắt hoặc gạt sang bên lề. Trong năm năm qua, khoảng một phần năm số ủy viên chính thức của Ban Chấp hành Trung ương đã bị thanh trừng.
Trên tàn tích của thế hệ thứ sáu, thế hệ thứ bảy đang trỗi dậy. Ngay cả nếu ông Tập vẫn giữ quyền lãnh đạo tại Đại hội lần thứ 22 của Đảng vào năm 2032, với một nhóm thân tín cao tuổi bao quanh, các chính trị gia trẻ hơn rõ rệt vẫn sẽ giữ vai trò ngày càng lớn.
Tháng 8 vừa qua, sự chú ý đổ dồn vào một ngôi sao tiềm năng của thế hệ thứ bảy: Chu Trung Minh, 54 tuổi, khi ông được bổ nhiệm làm quyền thị trưởng Thượng Hải. Nếu sau này trở thành Bí thư Thành ủy Thượng Hải, ông gần như chắc chắn sẽ có một ghế trong Bộ Chính trị đầy quyền lực.
Những gương mặt đáng chú ý khác gồm Lưu Tiệp, 56 tuổi, Thống đốc Chiết Giang, một tỉnh giàu có ở miền Đông nơi ông Tập từng công tác, và A Đông, 55 tuổi, Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản, tổ chức thanh niên của Đảng. Hai người từng giữ chức vụ này trước đây sau đó đã trở thành Tổng Bí thư.
Theo thông lệ, các quan chức cấp cao của Đảng sẽ nghỉ hưu nếu bước sang tuổi 65 vào thời điểm đại hội, còn các ủy viên Bộ Chính trị thường nghỉ ở tuổi 68. Năm 2022, ông Tập trở thành một ngoại lệ hiếm hoi. Một ngoại lệ khác là Trương Hựu Hiệp, tướng lĩnh quân đội cấp cao nhất Trung Quốc, 76 tuổi, người vừa bị khai trừ khỏi Đảng và quân đội ngày 21 tháng 9 vì “vi phạm nghiêm trọng kỷ luật chính trị”.
Nếu các thông lệ tuổi tác vẫn được áp dụng, khoảng hai phần ba Ban Chấp hành Trung ương hiện nay sẽ rời vị trí vào năm tới, còn tỷ lệ các quan chức thuộc thế hệ thứ bảy có thể tăng từ khoảng 8% lên hơn 40%.
Những diện mạo mơ hồ
Thông tin công khai về các thành viên cấp cao của Đảng rất hạn chế. Dù vậy, thế hệ thứ bảy vẫn nổi bật ở một số đặc điểm. Khác với thế hệ thứ năm và thứ sáu, con đường học vấn của họ không bị gián đoạn nghiêm trọng bởi Cách mạng Văn hóa 1966–1976. Nhiều người tốt nghiệp các trường đại học hàng đầu. Một nghiên cứu của Lý Thành, hiện công tác tại Đại học Hồng Kông, cho thấy hơn một nửa trong khoảng 100 quan chức cấp cao nhất thuộc thế hệ thứ bảy có bằng tiến sĩ. Khoảng một phần ba từng học kỹ thuật, trong khi tài chính và kinh tế cũng là những chuyên ngành phổ biến.
Một số thành viên của thế hệ thứ bảy đã có thời gian đáng kể sống hoặc làm việc bên ngoài Trung Quốc đại lục. Ân Dũng, thị trưởng Bắc Kinh, 57 tuổi, có bằng thạc sĩ của Đại học Harvard. Quách Ninh Ninh, 56 tuổi, một ngôi sao đang lên ở tỉnh Phúc Kiến miền Đông và là trường hợp hiếm hoi của nữ giới trong chính trị cấp cao Trung Quốc, từng nhiều năm làm việc cho một ngân hàng nhà nước tại Hồng Kông và Singapore. Trong khi đó, chuyến đi nước ngoài đầu tiên và dài nhất từng được ghi nhận của ông Tập là chuyến thăm Mỹ kéo dài hai tuần năm 1985 trong một đoàn đại biểu nông nghiệp. Khác với các thế hệ tiền nhiệm, vốn dành phần lớn sự nghiệp trong các cơ quan Đảng, chính quyền và quân đội, các cán bộ thế hệ thứ bảy có nhiều khả năng từng đảm nhiệm các vị trí quản lý doanh nghiệp, dù phần lớn là tại doanh nghiệp nhà nước.
Họ cũng có mối liên hệ yếu hơn nhiều với quá khứ cách mạng của Trung Quốc. Ông Tập gắn bó sâu sắc với thời Mao Trạch Đông: cha ông từng chiến đấu cùng Mao với tư cách một thủ lĩnh du kích trước khi sau này bị thanh trừng. Bản thân ông Tập, dưới thời Mao, từng bị “đưa về nông thôn” tới sống tại một ngôi làng nghèo trong bảy năm khi còn trẻ. Ông Tập thường nhắc lại trải nghiệm này theo hướng tích cực, cho rằng nó giúp ông xây dựng sự gắn bó với người lao động. Việc ông tập trung quyền lực và nhấn mạnh vai trò của tư tưởng cá nhân cũng mang nhiều dấu ấn Maoist.
Ngược lại, khi thế hệ thứ bảy bước vào tuổi trưởng thành trong thập niên 1980, Trung Quốc đang thoát khỏi bầu không khí ngột ngạt của thời Mao. Nhờ kiểm duyệt được nới lỏng, đây trở thành giai đoạn tự do nhất về tư tưởng kể từ thập niên 1950. Ngay cả truyền hình nhà nước cũng phát sóng những chương trình mang hàm ý phản biện. Cánh cửa đó đóng lại một cách đẫm máu khi quân đội đàn áp các cuộc biểu tình ở Quảng trường Thiên An Môn năm 1989. Nhiều người thuộc thế hệ thứ bảy khi ấy hẳn cùng độ tuổi với những người biểu tình đòi dân chủ từng tràn ngập quảng trường và các đường phố trên khắp Trung Quốc.
Liệu điều này có cho thấy những người mang tư tưởng tự do đang âm thầm leo cao trong bộ máy Đảng? Những đảng viên trực tiếp liên quan đến biến động năm 1989 đã bị thanh trừng ngay sau đó, dù một số người khai báo không trung thực để giữ lại tư cách đảng viên. Quá trình thẩm tra tư tưởng dưới thời ông Tập cũng đã loại bỏ thêm nhiều người. Ngô Quốc Quang thuộc Đại học Stanford lưu ý rằng các cán bộ đã được “tập huấn và rèn luyện tư tưởng một cách sâu sắc” trước khi nắm giữ những vị trí quyền lực lớn. Dù vậy, việc thế hệ thứ bảy từng tiếp xúc với một môi trường tư tưởng cởi mở hơn khi còn trẻ không nên bị xem nhẹ, nhất là khi các thế hệ sau này thậm chí còn ít có trải nghiệm tương tự hơn.
Một cuộc khảo sát năm ngoái do các nhà nghiên cứu tại Trung Quốc và Anh thực hiện cho thấy những người Trung Quốc sinh trong thập niên 1990, những người một ngày nào đó có thể thuộc thế hệ lãnh đạo thứ chín, ít có xu hướng ủng hộ các giá trị dân chủ hơn so với các thế hệ đi trước.
Một quan chức thuộc thế hệ thứ bảy có khả năng khá lớn cuối cùng sẽ lãnh đạo Trung Quốc. Trên đỉnh cao quyền lực tại Bắc Kinh là Ban Thường vụ Bộ Chính trị, gồm sáu thành viên bên cạnh ông Tập. Tất cả trừ một người sẽ đến tuổi nghỉ hưu tại Đại hội Đảng lần thứ 21, dự kiến diễn ra vào cuối năm tới.
Về lý thuyết, một quan chức thế hệ thứ bảy có thể được đưa thẳng vào cơ quan này. Tuy nhiên, ông Tập khó có khả năng trao nhiều quyền như vậy cho một chính trị gia trẻ vào thời điểm hiện tại. Một người như thế sẽ ngay lập tức bị xem là người kế nhiệm rõ ràng, trong khi ông Tập dường như chưa vội chỉ định bất kỳ ai. Khả năng một phụ nữ được chọn còn thấp hơn nữa: chưa từng có phụ nữ nào trở thành thành viên Ban Thường vụ Bộ Chính trị.
Nhưng tình hình có thể thay đổi tại Đại hội lần thứ 22, khi ông Tập bước sang tuổi 79. Jonathan Czin, cựu chuyên gia phân tích của CIA, nhận định rằng khi đó một thành viên thế hệ thứ bảy, ở độ tuổi 50 hoặc 60, vẫn đủ trẻ để trở thành một người kế nhiệm đáng tin cậy. “Nếu ông Tập bước vào tuổi 80, liệu có hợp lý không khi trao quyền lại cho một người đã 70 tuổi?”, ông đặt câu hỏi.
Nhưng ông Tập sẽ phải đối mặt với một vấn đề khác: ông có thể buộc phải chọn một người mà mình có tương đối ít thời gian và cơ hội để xây dựng lòng tin. Điều này có thể dẫn tới những biến động đáng kể. “Bất kể ai là người đầu tiên ông Tập lựa chọn, đó có lẽ cũng không phải là người cuối cùng”, ông Czin nhận định, lưu ý rằng cả Mao Trạch Đông và Đặng Tiểu Bình đều từng thay đổi người kế nhiệm nhiều lần. “Tôi đang chuẩn bị tinh thần cho một giai đoạn khá sóng gió của chính trường Trung Quốc.”