Nguồn: Katsuji Nakazawa, “How a secret feud ignited Xi Jinping’s governance drive,” Nikkei Asia, 05/11/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Lời cảnh báo từng được đưa ra với Giang Trạch Dân vào năm 2014. Giờ đây, tình trạng hỗn loạn lại một lần nữa bao trùm Quân Giải phóng Nhân dân.
Chiến dịch siết chặt kỷ luật trong Đảng của Tập Cận Bình bắt đầu không lâu sau khi ông trở thành nhà lãnh đạo tối cao của Trung Quốc cách đây 12 năm. Tuy nhiên, đằng sau chiến dịch này luôn tồn tại một cuộc đấu tranh quyền lực âm thầm.
Tháng 12/2014, trong chuyến thị sát tỉnh Giang Tô, Tập công khai kêu gọi đưa việc quản lý nghiêm minh Đảng cầm quyền trở thành một trong bốn nguyên tắc chỉ đạo. Việc ông lựa chọn chính quê hương của người tiền nhiệm Giang Trạch Dân để truyền tải thông điệp này không phải là ngẫu nhiên.
Bản thân địa điểm được lựa chọn cũng hàm chứa một thông điệp ngầm.
Chính tại Trấn Giang, một thành phố cổ của tỉnh Giang Tô, Tập đã công khai kêu gọi thực hiện việc quản lý Đảng một cách toàn diện và nghiêm minh.
Ngay cả tên thành phố này cũng trở thành chủ đề được bàn luận trên báo chí, khi một số nhà phân tích chỉ ra rằng tên gọi Trấn Giang còn có thể được diễn giải thành “kiểm soát họ Giang”.
Chuyến thăm của Tập về thực chất là lời cảnh báo gửi tới người tiền nhiệm đầy quyền lực Giang Trạch Dân. Nó diễn ra ngay sau cuộc thanh trừng Chu Vĩnh Khang, cựu lãnh đạo ngành an ninh và là nhân vật chủ chốt trong “phe Thượng Hải” do Giang đứng đầu.
Cho đến thời điểm đó, các quan chức cấp cao Trung Quốc vẫn tránh đến thăm Trấn Giang vì kiêng dè Giang Trạch Dân, người vẫn duy trì ảnh hưởng chính trị rất lớn ngay cả sau khi nghỉ hưu. Tập đã dám phá vỡ điều cấm kỵ này nhằm kiềm chế thế lực của người tiền nhiệm.
Chuyển nhanh đến vài tuần trước, khi Hội nghị Trung ương 5 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản khóa 20 được tổ chức tại Bắc Kinh. Tại hội nghị này, Tập – Chủ tịch nước kiêm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc – đã một lần nữa nhấn mạnh chủ đề quen thuộc: “quản lý Đảng toàn diện và nghiêm minh”.
Ngày 29/10, bản thông cáo bằng tiếng Anh được công bố sau hội nghị ca ngợi “những thành tựu to lớn” mà Đảng đã đạt được “trong việc thực hiện quản lý Đảng toàn diện và nghiêm minh trong kỷ nguyên mới”.
Cụ thể hơn, bản thông cáo viết rằng Ban Chấp hành Trung ương, với Tập là hạt nhân, “đã thể hiện bản lĩnh chính trị to lớn và tinh thần trách nhiệm cao độ khi đối mặt với tình trạng nghiêm trọng, thể hiện qua sự lãnh đạo yếu kém, hình thức và mờ nhạt của Đảng”.
Cách diễn đạt này hàm ý phê phán rằng những vấn đề nghiêm trọng trong công tác quản lý Đảng bắt nguồn từ thời kỳ Giang Trạch Dân.
Chuyến thị sát Giang Tô của Tập cách đây 12 năm diễn ra khoảng một tuần sau khi Chu Vĩnh Khang bị đưa vào diện điều tra. Cựu lãnh đạo ngành an ninh này chính thức bị khai trừ khỏi Đảng ngày 05/12/2014.
Cần lưu ý rằng Giang Tô cũng là quê hương của Chu. Sau khi khai trừ Chu khỏi Đảng, Tập đã đến thăm địa bàn vốn là thành trì ảnh hưởng của cả Giang và Chu để thị uy sức mạnh. Thông điệp ngầm được phát đi rất rõ ràng: mọi sự chống cự đều sẽ trở nên vô ích.
Tập phát động chiến dịch chống tham nhũng mang đậm dấu ấn cá nhân ngay sau khi lên nắm quyền lãnh đạo Đảng Cộng sản tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 18 cách đây 14 năm. Chiến dịch này đã chứng tỏ hiệu quả trong việc loại bỏ các đối thủ chính trị của ông.
Mười hai năm sau chuyến thăm Trấn Giang, Tập đã chính thức ra tay với Trương Hựu Hiệp, một cựu sĩ quan quân đội cấp cao của Quân Giải phóng Nhân dân.
Trương từng là một nhân vật có ảnh hưởng lớn trong quân đội, người lẽ ra phải hỗ trợ Tập điều hành lực lượng vũ trang hùng mạnh của Trung Quốc trên cương vị Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương, cơ quan quân sự tối cao giám sát Quân Giải phóng Nhân dân. Cả Tập và Trương đều thuộc tầng lớp “hồng nhị đại”, tức con cái của các nhà lãnh đạo Đảng thời kỳ cách mạng.
Trong khi Tập không ngừng tập trung quyền lực vào tay mình, Trương vẫn duy trì được sự ủng hộ của các bậc lão thành trong Đảng, những người xem ông như một cầu nối với Tập.
Hội nghị Trung ương 5 đã chính thức phê chuẩn quyết định khai trừ 33 quan chức cấp cao khỏi Đảng. Trong số này có 16 sĩ quan quân đội cấp cao, bao gồm cả Trương.
Trương đã bị điều tra từ tháng 1 vì những gì Trung Quốc mô tả là “nghi ngờ vi phạm kỷ luật và pháp luật nghiêm trọng”, cách diễn đạt thường được sử dụng để ám chỉ hành vi tham nhũng.
Giờ đây, Tập phải ngăn chặn nguy cơ phản kháng từ các sĩ quan quân đội cấp cao và những bậc lão thành trong Đảng từng ủng hộ Trương.
Chiến dịch thanh trừng Chu Vĩnh Khang năm 2014 đã mở đường cho thời gian cầm quyền kéo dài hiếm thấy của Tập.
Hai năm sau, Tập triệu tập Hội nghị Trung ương 6 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 18, với chủ đề hoàn toàn mới về quản lý Đảng toàn diện và nghiêm minh. Hội nghị này cũng củng cố vị thế “hạt nhân” của Tập trong Đảng, xác lập ông là nhà lãnh đạo không có đối thủ.
Hội nghị toàn thể Ban Chấp hành Trung ương mới đây, nơi chủ đề tương tự được khơi lại, đã thông qua một nghị quyết về những vấn đề trọng đại liên quan đến công tác tự quản lý Đảng.
“Tư tưởng Tập Cận Bình về Xây dựng Đảng” đã được đưa vào văn kiện này. Theo đó, phương thức quản lý Đảng mới “đã kết tinh” trong hệ tư tưởng mang tên ông, chính thức được gọi là “Tư tưởng Tập Cận Bình về Chủ nghĩa Xã hội Đặc sắc Trung Quốc trong Kỷ nguyên Mới”.
Việc đưa “Tư tưởng Tập Cận Bình về Xây dựng Đảng” vào văn kiện có thể giúp Tập đạt được một mục tiêu quan trọng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 21 của Đảng vào mùa thu năm sau. Bằng cách chứng minh những thành quả của chiến dịch quản lý Đảng nghiêm minh, Tập đang tìm cách giành nhiệm kỳ Tổng Bí thư thứ tư tại sự kiện được tổ chức năm năm một lần này.
Tuy nhiên, 12 năm sau chuyến thăm Trấn Giang đầy táo bạo, một trở ngại bất ngờ đã xuất hiện: vấn đề quản lý Quân Giải phóng Nhân dân. Quân đội hiện vẫn chìm trong tình trạng hỗn loạn.
Tập đồng thời giữ chức Chủ tịch Quân ủy Trung ương, cơ quan từng có bảy thành viên ngay sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 20 của Đảng vào tháng 10/2022.
Tuy nhiên, do các cuộc thanh trừng chống tham nhũng đang diễn ra quyết liệt trong nội bộ Quân Giải phóng Nhân dân, số thành viên Quân ủy Trung ương đã giảm xuống chỉ còn hai người. Đáng chú ý, không có thành viên mới nào được bổ nhiệm vào cơ quan này tại Hội nghị Trung ương 5.
Quyết định duy nhất liên quan đến Quân ủy Trung ương là đưa Phó Chủ tịch Trương Thăng Dân – sĩ quan quân đội duy nhất còn lại trong cơ quan này – vào Bộ Chính trị.
Tại hội nghị lần này, 10 ủy viên dự khuyết đã được bổ sung vào danh sách ủy viên chính thức để lấp đầy một số vị trí bị bỏ trống sau các đợt khai trừ. Tuy nhiên, không ai trong số này là sĩ quan quân đội.
Ở Trung Quốc, Đảng Cộng sản đứng trên chính phủ. Các tổ chức đảng được thành lập bên trong nhiều cơ quan và tổ chức khác nhau để thực thi vai trò lãnh đạo. Quân Giải phóng Nhân dân cũng không ngoại lệ. Các tổ chức đảng như vậy đã ăn sâu bén rễ trong quân đội.
Thế nhưng, cả bản thông cáo công bố sau Hội nghị Trung ương 5 lẫn nghị quyết được thông qua tại hội nghị đều không đề cập đến việc xây dựng và củng cố các tổ chức đảng trong quân đội.
Các văn kiện này cũng không đề cập đến “chế độ trách nhiệm của Chủ tịch Quân ủy Trung ương”, cơ chế trao cho Tập quyền quyết định cuối cùng đối với các hành động quân sự.
Tháng 1, ngay sau khi Trương Hựu Hiệp bị thanh trừng, tờ Giải phóng quân báo, cơ quan ngôn luận của Quân ủy Trung ương, đã đăng một bài xã luận cáo buộc vị tướng này “chà đạp và phá hoại nghiêm trọng chế độ trách nhiệm tối cao thuộc về Chủ tịch Quân ủy Trung ương”.
Tuy nhiên, hai văn kiện được công bố sau hội nghị toàn thể Ban Chấp hành Trung ương mới đây lại không giải thích vị tướng cấp cao này đã chà đạp hay phá hoại chế độ trách nhiệm của chủ tịch như thế nào. Trong khi đó, công tác quản lý quân đội vẫn tiếp tục rơi vào tình trạng bất ổn.
Khoảng hai năm trước, các tổ chức đảng trong Quân Giải phóng Nhân dân từng tổ chức những cuộc thảo luận có nội dung bất lợi về mặt chính trị đối với Tập. Chủ đề thảo luận là một khẩu hiệu chính trị gồm 16 chữ, với nội dung lần lượt là: lãnh đạo tập thể, tập trung dân chủ, tham vấn cá nhân và quyết định tại hội nghị.
Khẩu hiệu này nhấn mạnh rằng nguyên tắc tập trung dân chủ phải được thực hiện đầy đủ trong khuôn khổ hệ thống lãnh đạo tập thể; các vấn đề quan trọng phải được thảo luận riêng rẽ và kỹ lưỡng, còn quyết định cuối cùng phải được đưa ra tại các cuộc họp.
Những nguyên tắc này – vốn được ghi nhận trong Điều lệ Đảng Cộng sản Trung Quốc – cũng đã được tái khẳng định trong một nghị quyết thông qua tại Hội nghị Trung ương 5.
Một nội dung trong nghị quyết đặc biệt thu hút sự chú ý. Theo đó, các bí thư đảng ủy không được “yêu cầu cấp dưới bảo vệ uy quyền cá nhân của mình”. Đáng chú ý, quy định này chỉ áp dụng đối với các quan chức cấp cao trong các tổ chức đảng, qua đó không áp dụng đối với Tập, người vốn đã tập trung quyền lực vào tay mình.
Điều lệ Đảng Cộng sản Trung Quốc cấm “mọi hình thức sùng bái cá nhân”, nhằm ngăn chặn sự hình thành một nhà lãnh đạo độc tài.
Nghị quyết được thông qua tại kỳ họp toàn thể Ban Chấp hành Trung ương mới nhất cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của Điều lệ Đảng, khẳng định rằng văn kiện này phải được xem là “kim chỉ nam nền tảng của chúng ta”.
Tại một đất nước nơi Đảng Cộng sản kiểm soát mọi mặt đời sống chính trị, Điều lệ Đảng có vị trí cao hơn Hiến pháp quốc gia. Trong nhiều trường hợp, Điều lệ Đảng được sửa đổi trước, sau đó Hiến pháp mới được điều chỉnh cho phù hợp.
Tên của Tập đã được đưa vào Điều lệ Đảng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 19 vào tháng 10/2017. Năm tháng sau, ông tiếp tục thúc đẩy sửa đổi Hiến pháp nhằm xóa bỏ giới hạn không cho phép Chủ tịch nước Trung Quốc đảm nhiệm chức vụ quá hai nhiệm kỳ năm năm, qua đó dọn đường để ông trở thành “chủ tịch trọn đời”.
Liệu Tập có tìm cách củng cố hơn nữa uy quyền của mình bằng cách đưa “Tư tưởng Tập Cận Bình về Xây dựng Đảng” vào Điều lệ Đảng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 21 vào mùa thu năm sau hay không?
Câu trả lời sẽ phụ thuộc vào khả năng của ông trong việc ổn định công tác quản lý quân đội.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã có bảy năm làm phóng viên thường trú tại Trung Quốc, trước khi trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.
