Nguồn: Hoàng Thị Hà, “Infrastructure as Strategy: How Vietnam Rewires Indochina through Ports and Roads,” Fulcrum, 13/02/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Việt Nam thường được mô tả là đang mất dần ảnh hưởng ở Lào và Campuchia vào tay Trung Quốc. Nhưng việc xây dựng các cơ sở hạ tầng trọng yếu mang lại cho Hà Nội một mức độ chủ động nhất định.
Hiện nay, Việt Nam thường được mô tả là đang dần mất đi ảnh hưởng truyền thống tại các nước láng giềng Lào và Campuchia vào tay Trung Quốc. Nhưng những đánh giá như vậy đã bỏ qua một khía cạnh mới nổi trong sách lược của Hà Nội: bằng cách xây dựng cơ sở hạ tầng thiết yếu dọc bờ biển tây nam và cấp quyền tiếp cận biển cho Lào, Hà Nội đang biến đường bờ biển của mình thành đòn bẩy chiến lược để đối phó với sự dịch chuyển quyền lực trong khu vực và củng cố dấu ấn địa chính trị của mình.
Lào – quốc gia duy nhất có “quan hệ đặc biệt” với Việt Nam, bắt nguồn từ lịch sử cách mạng chung và sự tin cậy chính trị sâu sắc – từ lâu đã dựa vào các tuyến đường bộ sang Thái Lan và tuyến đường sắt cao tốc Côn Minh-Viêng Chăn do Trung Quốc xây dựng. Điều này đã cải thiện khả năng kết nối qua địa hình đồi núi và thúc đẩy thương mại với Trung Quốc, nhưng lại khiến Viêng Chăn phải gánh những khoản nợ nặng nề.
Việt Nam mang đến một giải pháp thay thế rẻ hơn: cung cấp lối ra biển trực tiếp giúp Lào khắc phục bất lợi về địa lý không giáp biển. Kể từ năm 2001, Cảng Vũng Áng tại tỉnh Hà Tĩnh – cảng lớn gần nhất với biên giới Việt-Lào – đã được phát triển với ba cầu cảng, trao cho Lào không chỉ quyền tiếp cận mà cả quyền kiểm soát trên thực tế. Thông qua Công ty Cảng Quốc tế Lào-Việt, chính phủ Lào đã nâng tỷ lệ sở hữu từ 20% lên 60%, đảm bảo quyền quản lý và ưu tiên phát triển cảng này.
Với công suất thiết kế vượt quá 6,5 triệu tấn mỗi năm, Vũng Áng đang trở thành cửa ngõ hàng hải quan trọng của Lào, xử lý xuất khẩu khoáng sản và các loại hàng rời khác, cũng như hàng hóa từ đông bắc Thái Lan. Hành lang Viêng Chăn-Vũng Áng dài 585km, ngắn hơn khoảng 200km so với tuyến đường qua Bangkok đến Cảng Laem Chabang của Thái Lan, giúp tiết kiệm thời gian vận chuyển và chi phí logistic. Cả hai nước đang thảo luận về việc nâng cấp kết nối đường sắt và đường bộ dọc theo trục này, bao gồm dự án đường sắt Viêng Chăn-Vũng Áng và đường cao tốc Viêng Chăn- Hà Nội.
Ý nghĩa của các dự án này vượt xa khía cạnh kinh tế. Tham dự lễ khánh thành cầu cảng số 3 của Vũng Áng vào năm 2025, Chủ tịch nước Lào Thongloun Sisoulith cho biết chúng giúp hiện thực hóa sự chuyển mình của Lào “từ một quốc gia không giáp biển thành một quốc gia kết nối.” Ông xem đây là hình mẫu hợp tác có ý nghĩa đặc biệt về chính trị, kinh tế, quốc phòng, và an ninh. Bằng cách neo giữ các dòng chảy thương mại của Lào qua lãnh thổ Việt Nam, Hà Nội đã chuyển hóa kết nối vật lý thành vốn chính trị và lòng tin chiến lược với Viêng Chăn. Bất chấp sự phụ thuộc kinh tế ngày càng tăng vào Trung Quốc, Lào vẫn xem quan hệ với Việt Nam là ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại.
Xa hơn về phía nam, Việt Nam từng nắm giữ đòn bẩy đáng kể đối với Campuchia, giúp duy trì chính quyền Hun Sen sau nạn diệt chủng Khmer Đỏ vào những năm 1970. Tuy nhiên, trong những thập kỷ gần đây, Trung Quốc đã nổi lên như đối tác kinh tế thống trị của Campuchia, vun đắp một “tình bạn sắt son” cho phép Phnom Penh khẳng định sự tự chủ chiến lược lớn hơn đối với Hà Nội.
Một phần ba thương mại quốc tế của Campuchia di chuyển dọc theo Sông Mekong và dựa vào các cảng của Việt Nam, đặc biệt là TP. Hồ Chí Minh và Cái Mép-Thị Vải, để ra biển. Phnom Penh hiện đang tìm cách định hình lại địa lý và viết lại vận mệnh của mình thông qua Kênh đào Funan Techo do Trung Quốc tài trợ, một tuyến đường thủy nội địa dài 180km lấy nước từ Sông Mekong và nối Phnom Penh với cửa ngõ ra biển tại Cảng Kep. Dự án phản ánh quyết tâm của Campuchia nhằm giảm sự phụ thuộc vào Việt Nam, một mục tiêu mà Thủ tướng Hun Manet mô tả là “tự thở bằng mũi của chính mình.”
Để đáp lại, Hà Nội đã thực hiện những bước đi táo bạo về cơ sở hạ tầng nhằm tái khẳng định lợi thế địa lý và đòn bẩy chiến lược đối với Campuchia.
Một trong những động thái đó là việc xây dựng tuyến đường dẫn dài 4,9km từ thành phố Hà Tiên – nằm sát biên giới đất liền với Campuchia – đến Cảng Hà Tiên đã được lên kế hoạch, nằm cách Kep khoảng 25km. Được công bố chính thức như một dự án cấp tỉnh nhằm cải thiện logistic và thương mại địa phương, nhưng thời điểm thực hiện cho thấy nó có thể đã được lên ý tưởng với tâm thế dè chừng Kênh đào Funan Techo. Dự án được phê duyệt vào tháng 12/2024, chỉ vài tháng sau khi Campuchia công bố kênh đào của mình (tháng 08/2024). Đường dẫn chính thức khởi công xây dựng vào tháng 06/2025 và đã tiến triển đều đặn kể từ đó.
Vị trí cũng được tính toán kỹ lưỡng: dự án nằm trong lãnh hải của Việt Nam, cách vùng nước lịch sử được quy định bởi Hiệp định về Vùng nước Lịch sử Việt Nam-Campuchia năm 1982 khoảng 3,7km. Nó nằm ngoài khu vực nhạy cảm để tránh gây khiêu khích, nhưng đủ gần các đảo xa bờ của Việt Nam là Hải Tặc và Phú Quốc cũng như Kep của Campuchia, để phát tín hiệu về tầm với cũng như khả năng kiểm soát và giám sát khu vực của Hà Nội. Hiện tại, quy mô của nó chỉ ở mức khiêm tốn phù hợp với nhu cầu kinh tế địa phương; nhưng theo thời gian, nó có thể được điều chỉnh cho các mục đích lưỡng dụng như giám sát khi cần thiết.
Nếu Cảng Hà Tiên gửi tới Kep một tín hiệu mềm mỏng về sự hiện diện, thì dự án tham vọng hơn nhiều của Việt Nam tại tỉnh cực nam Cà Mau lại hoạt động ở một quy mô hoàn toàn khác. Cảng nước sâu lưỡng dụng Hòn Khoai có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lên đến 250.000 tấn. Cùng với cây cầu vượt biển dài 18km nối đất liền với Đảo Hòn Khoai, nó tạo thành một cơ sở hạ tầng mang tính chuyển đổi nằm chắn ngang các tuyến đường biển quốc tế quan trọng trong Vịnh Thái Lan.
Một khi đi vào hoạt động, Hòn Khoai có thể nổi lên như một trung tâm trung chuyển lớn, đủ sức làm lu mờ Kênh đào Funan Techo, nhờ khả năng xử lý các kích cỡ tàu vượt quá năng lực của các cảng Campuchia và lợi thế hiệu quả vốn có của cảng nước sâu so với đường thủy nội địa.
Ngoài thương mại, các cơ sở lưỡng dụng của Hòn Khoai có thể phục vụ và giám sát một trong những hành lang hàng hải quan trọng nhất Đông Nam Á. Khi được trang bị đầy đủ, cảng này có thể hoạt động như một tiền đồn giám sát quan trọng và là rào chắn chiến lược chống lại sự mở rộng hải quân tiềm tàng của Trung Quốc tại Vịnh Thái Lan, đặc biệt là từ Căn cứ Hải quân Ream của Campuchia.
Tầm quan trọng chiến lược của dự án được nhấn mạnh bởi cam kết cao nhất của lãnh đạo Việt Nam: lễ khởi công vào tháng 08/2025 có sự tham dự của Bộ trưởng Quốc phòng, và việc thi công do Binh đoàn 12 – một doanh nghiệp xây dựng lớn của quân đội – đảm nhiệm. Trong chuyến thăm vào tháng 11/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm mô tả Hòn Khoai là “ưu tiên chiến lược quốc gia,” nhấn mạnh vai trò kép của nó đối với mục đích kinh tế-dân sinh và như một tiền đồn an ninh-quốc phòng quan trọng, đồng thời cam kết nỗ lực hết sức để đảm bảo hoàn thành đúng tiến độ.
Những dự án này hé lộ chiến lược của Việt Nam trong việc chuyển hóa địa lý và cơ sở hạ tầng thành ảnh hưởng địa chính trị. Trong lúc Trung Quốc mở rộng dấu ấn trên khắp lục địa Đông Nam Á, Hà Nội từ chối chấp nhận rằng suy giảm ảnh hưởng là điều tất yếu và tìm cách chủ động kiến tạo các giải pháp thay thế. Với các dự án cảng mới này, Việt Nam đang xây dựng con đường để duy trì vị thế chiến lược tại vùng ngoại vi của chính mình.
Hoàng Thị Hà là nghiên cứu viên cấp cao và đồng điều phối viên Chương trình Nghiên cứu Chính trị và Chiến lược Khu vực, Viện ISEAS – Yusof Ishak.
