Nguồn: Abdullah Gül, “European Security Needs Turkey”, Project Syndicate, 20/02/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Châu Âu đang đối mặt với cuộc khủng hoảng an ninh nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ. Dù thực trạng này chỉ trở nên rõ ràng sau khi Donald Trump trở lại Nhà Trắng, nhưng gốc rễ của nó lại nằm ở một sai lầm chiến lược sâu xa hơn: giao phó việc phòng thủ cho người ngoài.
Châu Âu vẫn là một trung tâm của quyền lực mềm — thông qua việc thúc đẩy dân chủ, nhân quyền và quản trị tốt — nhưng họ đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải đạt được tự chủ chiến lược bằng cách xây dựng một khuôn khổ an ninh đáng tin cậy. Phản ứng này không chỉ cần sâu rộng và bao trùm mà còn phải thực tế, vừa bổ trợ cho NATO, vừa phải kết hợp với những thành viên không thể thiếu như Thổ Nhĩ Kỳ.
Cấu trúc an ninh của châu Âu đã là chủ đề tranh luận gay gắt trong nhiều năm qua. Chỉ hai năm sau khi Tổng thống Pháp Emmanuel Macron than phiền về tình trạng “chết não” của NATO, châu Âu đã thấy mình nằm ngay sát vách cuộc đối đầu quân sự lớn nhất kể từ Thế chiến II. Tuy nhiên, Mỹ đã phát tín hiệu không còn mặn mà với vai trò lâu đời là bên bảo trợ an ninh chính cho lục địa này, trong khi hệ thống quốc tế rộng lớn hơn bắt đầu rạn nứt khi chủ nghĩa cơ hội và lợi ích cục bộ hẹp hòi dần thay thế cho các liên minh và quan hệ đối tác.
Những xu hướng này mang tính toàn cầu, nhưng châu Âu đang chịu ảnh hưởng nặng nề hơn cả. Những phát ngôn gay gắt từ chính quyền Trump như một hồi chuông cảnh tỉnh. Mỹ từng gánh vác phần lớn trách nhiệm an ninh cho châu Âu, giúp lục địa này hưởng thụ sự thịnh vượng mà không quá bận tâm đến chi tiêu quốc phòng. Giờ đây, Washington đang nói rõ rằng họ sẽ không mãi là người bảo vệ vĩnh viễn cho lục địa này.
Chẳng có ích gì khi đổ lỗi cho Trump. Lẽ ra các nhà lãnh đạo châu Âu phải tiên liệu được những gì đang xảy ra. Lục địa này cần được nhắc nhở rằng an ninh là thứ không thể giao phó cho người ngoài. Cách nhắc nhở có thể gây khó chịu, nhưng thời điểm này sớm muộn gì cũng phải đến. Bất kể các chính quyền Mỹ tương lai có xoay chuyển ra sao, châu Âu không còn có thể dựa dẫm vào vị thế độc tôn và lòng tốt của Washington. Cuộc tìm kiếm tự chủ chiến lược đã bắt đầu, và sẽ không có đường lui.
Bất chấp những thiếu hụt về mặt chiến lược, châu Âu đang tự đánh giá thấp chính mình. Nơi đây vẫn là cái nôi của dân chủ và là nguồn cảm hứng cho thế giới nhờ truyền thống nghị viện, quản trị tốt, thượng tôn pháp luật và tôn trọng nhân quyền. Những tài nguyên “mềm” này dù bị xem nhẹ trong những năm gần đây, nhưng vẫn là những đóng góp vĩ đại nhất của lục địa này cho thế giới hiện đại. Các nền dân chủ vẫn cần có nhau và phải cùng bảo vệ những giá trị chung trong thời buổi loạn lạc. Châu Âu phải tăng cường quyền lực cứng mà không được từ bỏ các nguyên tắc của mình.
Một thỏa thuận an ninh mới cho châu Âu không nên tìm cách thay thế NATO, cũng không nên chỉ dựa dẫm vào nền tảng chính trị và hành chính của EU. Châu Âu thiếu năng lực tự vệ nếu không có các đồng minh NATO ngoài khối EU. Một khuôn khổ an ninh đáng tin cậy cần trải dài từ Đại Tây Dương đến Biển Đen, bao quát cả Thổ Nhĩ Kỳ lẫn Anh. Nó phải ôm trọn châu Âu theo nghĩa địa lý và chiến lược rộng lớn nhất, thay vì bị bó hẹp trong các ranh giới thể chế của EU.
Khối này không được phép lặp lại những sai lầm từng mắc phải trong quá trình Thổ Nhĩ Kỳ xin gia nhập EU, khi những quy tắc phiến diện và sự ngạo mạn chính trị đã làm chệch hướng tiến trình. Giờ đây, chính EU mới là bên đang cần giúp đỡ. Để trở thành một lực lượng chiến lược, họ không chỉ cần thay đổi chính sách mà phải thay đổi cả tư duy. Thói quen lên lớp người khác phải nhường chỗ cho sự hợp tác thực chất và đối thoại trung thực.
Với tư cách là người từng dẫn dắt các cuộc đàm phán gia nhập EU của Thổ Nhĩ Kỳ, tôi đã tận mắt chứng kiến sự thiếu thành thật của một số nhà lãnh đạo EU. Tôi nhớ rất rõ cách họ dùng vấn đề đảo Cyprus làm cái cớ để chặn đường gia nhập của chúng tôi. Họ thừa biết rằng việc kết nạp phần lãnh thổ của người Cyprus gốc Hy Lạp vào khối là vi phạm nguyên tắc cốt lõi của EU — vốn quy định mọi tranh chấp biên giới phải được giải quyết xong trước khi gia nhập.
Lần này, các nhà lãnh đạo châu Âu phải chân thành và thực tế hơn trong việc tìm kiếm sự hợp tác với Thổ Nhĩ Kỳ. Họ cũng phải đảm bảo rằng an ninh châu Âu không thể bị bắt giữ làm con tin bởi một vài quốc gia thành viên EU chỉ mải chạy theo lợi ích riêng hẹp hòi. Thổ Nhĩ Kỳ không chỉ mang đến năng lực quân sự dồi dào mà còn cả tầm ảnh hưởng khu vực và vị thế địa chính trị. Chúng tôi sở hữu đội quân lớn thứ hai trong NATO (chỉ sau Mỹ). Chúng tôi đã nổi lên như một cường quốc khu vực với ảnh hưởng trải dài từ vùng Caucasus đến Trung Đông và xa hơn nữa. Ngành công nghiệp quốc phòng đang lớn mạnh của chúng tôi cũng đã trở thành nguồn đổi mới công nghệ quân sự quan trọng trên toàn cầu.
Hơn thế nữa, Thổ Nhĩ Kỳ luôn có mặt mỗi khi an ninh châu Âu cần đến. Chúng tôi đóng vai trò trung tâm trong việc bảo vệ sườn Đông Nam của NATO suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh, thường xuyên hy sinh nhu cầu riêng để đóng góp cho an ninh chung. Châu Âu nên ghi nhận món nợ đạo nghĩa này, ít nhất là để thể hiện cam kết trong việc cùng gây dựng tương lai chung cho lục địa.
Thổ Nhĩ Kỳ cũng đã gánh chịu những tổn thất nặng nề trong cuộc nội chiến Syria và cuộc khủng hoảng tị nạn. Chúng tôi vẫn đang tiếp tục giúp ổn định tình hình tại Syria và khu vực rộng lớn hơn. Chúng tôi đã chứng minh tầm quan trọng của mình trong cuộc chiến tại Ukraine thông qua việc ủng hộ toàn vẹn lãnh thổ, duy trì đối thoại ngoại giao với Nga và thực thi hành động quyết liệt tại Biển Đen với tư cách bên bảo chứng cho Công ước Montreux.
Một mối quan hệ đối tác mới giữa Thổ Nhĩ Kỳ và EU sẽ mang lại lợi ích cho cả đôi bên. Giống như những năm 1950, chúng ta đang có cơ hội lịch sử để cam kết với một thỏa thuận an ninh tập thể. Thổ Nhĩ Kỳ cần tiếp tục là một phần của thế giới dân chủ, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu mới nơi các chuẩn mực và luật lệ đang ngày càng bị thách thức.
Thổ Nhĩ Kỳ là một quốc gia châu Âu. Chúng tôi thuộc về lục địa này cả về văn hóa, địa lý, lịch sử lẫn chính trị. Bằng cách tái kết nối với các đối tác và hàn gắn những mối quan hệ đang rạn nứt, chúng tôi có thể hỗ trợ cải thiện các tiêu chuẩn chính trị và quản trị trong nước, đồng thời gia tăng sức hút kinh tế. Quan hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ và một số nước EU có thể còn căng thẳng, nhưng sự cấp bách thường có tác dụng làm tan băng. Thổ Nhĩ Kỳ là trụ cột tự nhiên của an ninh châu Âu; nếu thiếu đi trụ cột này, toàn bộ cấu trúc sẽ mãi không thể hoàn thiện.
Như nhiều nhà quan sát đã nhận định, việc Thổ Nhĩ Kỳ có được đưa vào các cơ chế phòng thủ châu Âu như SAFE (Hành động An ninh cho Châu Âu) hay không và theo cách nào sẽ mang tính quyết định. Những cam kết như vậy cũng sẽ phát đi tín hiệu về sự nghiêm túc của châu Âu trong việc xây dựng một cấu trúc an ninh đáng tin cậy. Thổ Nhĩ Kỳ có thể giúp củng cố an ninh, đồng thời hưởng lợi từ việc tái gắn kết với khuôn khổ chuẩn tắc của châu Âu. Sự hợp tác này sẽ mang lại lợi ích cho tất cả các bên. Trong thời điểm khủng hoảng, để nắm bắt thời cơ đòi hỏi tư duy sáng tạo và tham vọng lớn. Đã đến lúc châu Âu phải vươn mình tới đúng tầm vóc tiềm năng vốn có.
Abdullah Gül là cựu Tổng thống Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ.
