Nguồn: Rishi Iyengar, “Meme Wars”, Foreign Policy, 10/04/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Vào Chủ Nhật, ngày 5 tháng 4, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đăng một lời nhắc nhở về thời hạn chót vốn đã bị trì hoãn ba lần yêu cầu Iran phải mở lại eo biển Hormuz nếu không sẽ phải đối mặt với các cuộc tấn công của Mỹ vào cơ sở hạ tầng dân sự, chẳng hạn như nhà máy điện và cầu — một lời đe dọa mà ông đã leo thang hai ngày sau đó khi tuyên bố rằng “toàn bộ nền văn minh [của Iran] sẽ lụi tàn đêm nay”, chỉ vài giờ trước khi đột ngột thông báo về một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần.
Thời hạn đó, như Trump đã đăng trên nền tảng mạng xã hội Truth Social của mình vào Chủ Nhật, là “Thứ Ba, 8:00 giờ tối theo giờ miền Đông!”
Một trong những phản hồi bất ngờ nhất đối với bài đăng đó đến từ tài khoản X của Đại sứ quán Iran tại Zimbabwe. “8 giờ tối không tiện lắm. Ngài có thể đổi sang khoảng từ 1 đến 2 giờ trưa, hoặc nếu có thể, từ 1 đến 2 giờ sáng được không? Cảm ơn vì đã lưu tâm đến vấn đề quan trọng này. I.E.Z.,” đại sứ quán viết, sử dụng lại đúng cụm từ ở câu cuối mà Trump thường dùng để kết thúc các bài đăng của mình.
Đó là một hình thức giao tiếp ngoại giao công khai vốn dĩ không tưởng nếu là ở thời điểm sáu tuần trước, và là một câu trả lời đầy vẻ châm chọc từ một quốc gia vừa trải qua một tháng bị Mỹ và Israel ném bom không ngừng nghỉ.
Thực tế, nhiều tài khoản đại sứ quán khác nhau của Iran đã dành phần lớn thời gian của cuộc chiến để “troll” (chế giễu) Trump và chính quyền của ông bằng các bài đăng, hình ảnh và video, một số trong đó được tạo ra bởi AI.
“Trở lại thời kỳ đồ đá rồi sao? Chúng tôi đã là một nền văn minh trong hàng ngàn năm qua”, Đại sứ quán Iran tại Thái Lan đã đăng để đáp trả lời đe dọa của Trump về việc sẽ đánh bom đưa Iran “trở lại thời kỳ đồ đá”. Bài đăng này đi kèm với một bức ảnh do AI tạo ra mô tả vị tổng thống Mỹ như một người thượng cổ.
“Việc thay đổi chế độ đã diễn ra thành công”, Đại sứ quán Iran tại Nam Phi viết, nhắc lại một trong số nhiều lý do mà Trump đưa ra khi phát động cuộc chiến chống lại Iran, nhưng lại lồng ghép với những bức ảnh gạch chéo khuôn mặt của một vài quan chức quân sự vừa bị Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth sa thải.
Có lẽ người ta sẽ dễ dàng lầm tưởng rằng đây là các tài khoản giả mạo, vì không tài khoản nào có dấu tích xám mà X thường cấp cho các tài khoản chính phủ chính thức. Tuy nhiên, một quan chức Iran giấu tên vì không được phép phát ngôn với truyền thông đã xác nhận rằng cả ba tài khoản này đều là thật và thuộc về các đại sứ quán, đồng thời cho biết thêm rằng họ “đăng bài trên X theo sáng kiến riêng và hoàn toàn độc lập”.
Đại sứ quán Iran tại Ấn Độ — một tài khoản đã được Twitter xác minh chính thức — đã đăng một hình ảnh do AI tạo ra cảnh Trump quỳ gối trước bức tượng một kỵ sĩ vẫy cờ Iran ngay sau khi lệnh ngừng bắn được công bố, với dòng chú thích: “Hãy cúi đầu trước nền văn minh Iran”.
Ngay cả Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cũng tham gia vào lối hành văn kiểu “cà khịa” – shitposting (dù với phong cách ngoại giao hơn), khi viết trên tài khoản X của mình rằng “không hề có dầu hay khí đốt” được sản xuất tại Trung Đông vào thời kỳ đồ đá. “Liệu Tổng thống Mỹ và những người Mỹ đã đưa ông ấy vào văn phòng có chắc chắn rằng họ muốn quay ngược bánh xe thời gian không?” ông đặt câu hỏi.
Và sau đó là những đoạn video Lego. Được tạo ra bởi một nhóm mang tên Explosive Media, các video do AI tạo ra này mô tả Trump, Hegseth cùng quân đội Mỹ và Iran dưới hình dạng những nhân vật màu vàng từ thương hiệu đồ chơi nổi tiếng. Một đoạn video cho thấy Trump đang nằm trên giường đăng bài trên Truth Social rằng toàn bộ hạm đội quân sự của Iran đã bị tiêu diệt hoàn toàn. Một chỉ huy hải quân Iran đọc bài đăng và bật cười. Sau đó, ông ta tiến hành đánh chìm các tàu hải quân Mỹ tại eo biển Hormuz bằng thủy lôi, tên lửa và drone, trong khi Trump, vẫn đang trên giường, bắt đầu toát mồ hôi khi hình dung cảnh giá xăng tại các trạm bơm tăng vọt.
Một đoạn video khác cho thấy Trump ngày càng trở nên cuồng nộ khi các căn cứ của Mỹ bị tên lửa Iran tấn công, giao thông tại eo biển đình trệ và các nhà lãnh đạo thế giới từ chối giúp đỡ ông. Một trong những video lan truyền mạnh nhất được lồng ghép với một bản nhạc rap gọi Trump là “kẻ thất bại” và là “con rối” của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Thậm chí còn có một bản nhạc công kích riêng dành cho Hegseth.
Nhóm đứng sau các video này tuyên bố rằng họ không trực thuộc chính phủ Iran, với một thành viên đã mô tả nhóm là một “đội ngũ truyền thông do sinh viên dẫn dắt với nền tảng hoạt động xã hội” trong một cuộc phỏng vấn với tờ New Yorker. Tuy nhiên, các video này đã được truyền thông nhà nước Iran chia sẻ và thu hút được một lượng lớn người hâm mộ toàn cầu trên mạng xã hội.
Các hoạt động tuyên truyền của Iran chống lại Mỹ không phải là hiện tượng duy nhất hay mới mẻ. Chính quyền Iran và các lực lượng ủy nhiệm tại Trung Đông đã dành nhiều thập kỷ và rất nhiều tiền bạc để xây dựng bộ máy phát thanh truyền hình và điện ảnh chuyên trách tạo ra và lan truyền các nội dung tuyên truyền cho chính người dân của họ và khắp khu vực. Sự khác biệt hiện nay là những nội dung tuyên truyền đó — được tăng cường sức mạnh nhờ công nghệ mới — đang ngày càng nhắm trực tiếp vào khán giả phương Tây và toàn cầu.
“Đây là một sự thay đổi rõ rệt so với quy trình vận hành tiêu chuẩn mà họ từng thể hiện trong việc phát tán tuyên truyền”, Phillip Smyth, một chuyên gia về các nhóm ủy nhiệm của Iran và là người theo dõi hoạt động tuyên truyền của các nhóm dân quân Shiite tại Trung Đông, cho biết.
Smyth nói rằng nhiều xu hướng thể hiện trong thông điệp của Iran suốt cuộc chiến đã hiện diện từ lâu trong phạm vi các nước nói tiếng Ả Rập, với nhận thức rằng các nhà phân tích phương Tây có thể theo dõi chúng. “Nhưng cốt lõi của những thông điệp đó trước đây là những nội dung nội bộ nhắm đến, ví dụ như, người dân ở Iraq”, ông nói thêm. “Ngày nay, nó nhắm vào tư duy của người Mỹ hoặc người châu Âu về vấn đề này nhiều hơn một chút. Bạn có thể thấy họ đã đầu tư nỗ lực vào việc đó”.
Smyth cho biết các công cụ AI đã giúp thu hẹp khoảng cách này, cho phép Iran và các đối thủ khác của Mỹ như Trung Quốc tạo ra các nội dung tuyên truyền hiệu quả, có sức lay động đối với khán giả phương Tây ngay cả khi chính những người làm tuyên truyền không có hiểu biết sâu sắc về văn hóa phương Tây. (Một video tuyên truyền do AI tạo ra lan truyền khác về cuộc chiến từ đài truyền hình trung ương Trung Quốc CCTV đã mô tả người Mỹ là đại bàng và các loài chim săn mồi khác, còn người Iran là những chú mèo Ba Tư; video này sau đó đã được dịch lại, chia sẻ rộng rãi và được truyền thông chính thống toàn cầu đưa tin).
Việc Iran và Trung Quốc sử dụng mạng xã hội để chế nhạo bằng AI trong suốt cuộc chiến Iran đã nảy sinh trong một môi trường cởi mở hơn do chính Trump tạo ra. Vị Tổng thống Mỹ đã đẩy phong cách phát ngôn tùy hứng trên mạng xã hội lên một tầm cao mới trong cuộc chiến này, phá vỡ các chuẩn mực ngoại giao và chuẩn mực thời chiến theo những cách tạo ra một mức cơ sở nguy hiểm và bạo lực — đây là lập luận của Giáo sư lịch sử Gregory A. Daddis thuộc Đại học Texas A&M trong một bài viết cho Foreign Policy, đăng tải một ngày sau khi Trump bảo Iran trong một bài đăng trên Truth Social: “Hãy mở cái eo biển khốn kiếp đó ra, lũ điên kia, nếu không các người sẽ phải sống trong địa ngục đấy”.
Theo Daddis, người từng phục vụ hơn hai thập kỷ trong quân đội Mỹ, phong cách giao tiếp đó hầu như chỉ nhằm phục vụ cho mục tiêu chính trị trong nước của Trump.
“Đó là nhóm khán giả thấy thú vị khi xem cảnh Kid Rock và Bộ trưởng Kennedy tập luyện trong phòng xông hơi”, ông nói trong một cuộc phỏng vấn sau đó, đề cập đến một video do Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ phát hành cho thấy nghệ sĩ ủng hộ Trump này cùng Bộ trưởng Y tế Robert F. Kennedy Jr. “Đó đơn giản không phải là một cách tiếp cận chính sách đối ngoại nghiêm túc”, Daddis nói. “Tổng thống đang tiếp tục chiều lòng nhóm cử tri thô lỗ đó, những người coi kiểu vỗ ngực xưng tên này như một hành động yêu nước”.
Các bộ phận khác trong chính quyền Trump cũng áp dụng chiến lược mạng xã hội bằng AI đầy tính cợt nhả tương tự — vốn đã có từ lâu trước đó nhưng nay được mở rộng sang cuộc chiến Iran. Một video được tài khoản X của Nhà Trắng đăng tải đã cắt ghép các cảnh phim hành động Hollywood với hình ảnh thực tế về các cuộc không kích vào Iran; một video khác sử dụng AI để mô tả chính quyền Iran như những con ki bowling bị quân đội Mỹ đánh đổ.
“Chúng tôi ở đây chỉ để tạo ra những bản meme cực phẩm thôi, anh bạn ạ”, một quan chức cao cấp của Nhà Trắng nói với tờ Politico, trong khi một quan chức khác tự hào khoe rằng các video về cuộc chiến Iran đã nhận được “hơn 3 tỷ lượt tương tác” trên mạng.
Khi được Foreign Policy hỏi về mục đích đằng sau các video đó và phản ứng của chính quyền đối với các video phía Iran, người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly cho biết: “Truyền thông chính thống muốn chúng tôi phải xin lỗi vì đã làm nổi bật thành công vang dội của Quân đội Mỹ, nhưng Nhà Trắng sẽ tiếp tục phô diễn nhiều ví dụ về việc các tên lửa đạn đạo, cơ sở sản xuất và giấc mơ sở hữu vũ khí hạt nhân của Iran bị phá tan trong thời gian thực”.
Daddis nhận định rằng hành vi cà khịa của Iran và Trung Quốc — một chiến lược hiện cũng đang được một số đồng minh của Mỹ như Pháp áp dụng — có thể được xem như cách Thống đốc California Gavin Newsom đã làm trong nước: đăng bài theo phong cách của Trump để “soi gương” và cho thấy lối hành xử đó lố bịch đến mức nào.
“Nó gần giống như kiểu ‘vỏ quýt dày có móng tay nhọn’ vậy”, ông nói thêm. “Nhưng một lần nữa, tất cả những điều này chỉ làm xuống cấp thứ cần thiết nhất trong các tình huống khủng hoảng kiểu này: đó là sự giao tiếp lý trí, nghiêm túc và trưởng thành giữa các chính phủ. Nếu bạn không thể đối thoại một cách lý trí và trưởng thành với Tổng thống Mỹ, thì còn lại gì đây?”
Và ngay cả khi Mỹ và Iran tiếp tục thảo luận về một lệnh ngừng bắn mong manh và cả hai bên đều tuyên bố chiến thắng sau một tháng chiến đấu, thì trong cuộc chiến của sự lan truyền, Iran dường như đã ít nhất là giữ vững vị thế của mình, nếu không muốn nói là đã giành chiến thắng hoàn toàn.
“Có một điều tôi thấy cực kỳ thú vị: Chúng ta là những người duy nhất bàn tán về những video Lego đó. Họ không nói về chúng ở Iraq, ở Bahrain hay ở Lebanon”, Smyth nhận xét. “Chính chúng ta là những người đang bàn luận về nó, điều đó có nghĩa là họ đã thành công”.
Rishi Iyengar là chuyên viên phân tích tại Foreign Policy.
