Nguồn: “Russia is stumbling on the battlefield”, The Economist, 10/05/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Trong bối cảnh thương vong ở Ukraine tăng vọt, Vladimir Putin càng rơi vào thế khó khăn hơn bao giờ hết.
Lễ duyệt binh kỷ niệm Ngày Chiến thắng năm nay ở Moscow vào ngày 9/5 không có nhiều không khí chiến thắng. Lần đầu tiên trong hai thập kỷ, xe tăng và các phương tiện quân sự khác không diễu hành qua Quảng trường Đỏ để chúc mừng chiến thắng của Liên Xô trước Đức Quốc xã. Các quan chức Nga nhận thấy việc tập trung xe bọc thép và xe chở tên lửa gần đó là một rủi ro quá lớn — chẳng khác nào trở thành mục tiêu hấp dẫn cho những máy bay không người lái ngày càng hoạt động hiệu quả của Ukraine. Khi ngày quan trọng dần đến gần, các dịch vụ internet di động ở Moscow và St. Petersburg đã bị cắt vì lý do an ninh. Số lượng lớn hệ thống phòng không đã được triển khai lại từ những vùng xa xôi của đất nước.
Như để nhấn mạnh thêm sự xúc phạm, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã ban hành một sắc lệnh “cho phép” buổi duyệt binh được diễn ra, thông báo rằng Quảng trường Đỏ sẽ không bị tấn công. Động thái này diễn ra không lâu sau khi Ukraine và Nga đồng ý với lệnh ngừng bắn ba ngày theo đề xuất của Mỹ, mặc dù cả hai phía đều cáo buộc đối phương vi phạm lệnh ngừng bắn vào ngày 10/5. Tổng thống Nga Vladimir Putin phát biểu sau buổi duyệt binh rằng ông nghĩ cuộc chiến “đang đi đến hồi kết.”
Ý nghĩa tượng trưng của cuộc duyệt binh có quy mô bị thu nhỏ này khó có thể diễn tả hết. Một ngày đáng lẽ dành để thể hiện sức mạnh quân sự của nước Nga dưới thời Putin lại báo hiệu sự dễ bị tổn thương và yếu kém của nước này. Ít nhất ở điểm này, nó phản ánh chính xác những thất bại của Nga trên chiến trường và nỗi lo sợ của Nga trước hiệu quả ngày càng tăng của các cuộc tấn công tầm xa từ Ukraine. Lần đầu tiên trong gần ba năm, lợi thế trên chiến trường chuyển về phía Ukraine. Sau một mùa đông khắc nghiệt khi các thành phố và mạng lưới năng lượng bị phá hủy bởi hàng loạt cuộc tấn công ban đêm từ máy bay không người lái và tên lửa của Nga, Ukraine giờ đây đang đảo chiều thế cuộc. Điều này đang gây ra tổn thất ngày càng lớn cho Nga trên mọi phương diện.
Không chỉ cuộc phản công dự kiến của Nga vào mùa xuân đã thất bại, mà các lực lượng của Nga trong tháng 4 còn phải chịu tổn thất ròng về lãnh thổ lần đầu tiên kể từ tháng 8/2024 (khi Ukraine chiếm một phần lãnh thổ tỉnh Kursk của Nga). Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) ở Washington gần đây đã điểm tên các yếu tố đóng góp vào thành công của Ukraine: các cuộc phản công trên bộ và các cuộc tấn công tầm trung của lực lượng Ukraine; việc Nga ngừng sử dụng trái phép hệ thống đầu cuối Starlink ở Ukraine; và sự thắt chặt ứng dụng Telegram trong nước của Điện Kremlin. Theo tính toán dựa trên các bản đồ của ISW, Nga đã mất kiểm soát 113 km² trong 30 ngày qua.
“Nhìn chung, thời điểm này như một ngã rẽ của cuộc chiến,” theo Lawrence Freedman, giáo sư danh dự về nghiên cứu chiến tranh tại Đại học King’s College London. “Nếu Nga không thu được kết quả gì từ nỗ lực của họ, tôi cũng không ngạc nhiên nếu ở một số mặt mọi thứ bắt đầu sụp đổ.” Tổn thất về binh lính chạm mốc 35.000 thương vong mỗi tháng đã vượt quá tốc độ mà Nga có thể tuyển quân bổ sung. Và đằng sau những số liệu thô — gần 1,4 triệu người chết và bị thương nặng kể từ khi Nga tiến hành xâm lược — là một diễn biến mới đáng lo ngại hơn. Cho đến cuối năm ngoái, tỷ lệ binh sĩ Nga tử vong so với bị thương ở khoảng giữa 1:2 và 1:3, thấp hơn so với tiêu chuẩn hiện đại nhưng ngang hàng với những cuộc xung đột trong quá khứ. Vào tháng 3, Zelensky nhận định rằng tỷ lệ này đang là 2 binh sĩ tử vong trên mỗi binh sĩ bị thương. “Sự kiên cường và chủ nghĩa định mệnh của binh lính Nga hẳn đang dần cạn kiệt,” Freedman nói.
Tỷ lệ chết/bị thương ngày càng tăng bởi nhiều trường hợp tử vong — có lẽ lên tới 80% — là do máy bay không người lái góc nhìn thứ nhất. Được trang bị chất nổ, những máy bay không người lái này săn lùng binh lính địch và gây nguy hiểm cho các nỗ lực sơ tán y tế, điều mà dù sao cũng chưa bao giờ là ưu tiên hàng đầu của người Nga. “Đơn giản là họ bỏ mặc những người bị thương trên chiến trường,” Seth Jones, nhà phân tích quân sự cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế ở Washington, cho biết.
Các binh sĩ Nga nói rằng những máy bay không người lái tự động mới của Ukraine không thể nghe thấy được cho đến khi chúng bổ nhào xuống. Các máy bay này sử dụng trí tuệ nhân tạo và được điều khiển bởi cáp quang để ngăn chặn các thiết bị gây nhiễu. Alexey Chadayev, giám đốc một cơ sở phát triển và thử nghiệm máy bay không người lái tại thành phố Veliky Novgorod của Nga, viết vào ngày 7/4 rằng Nga đã “mất lợi thế” trong sáu tháng qua vào tay Ukraine và đang chật vật đưa các đơn vị đến gần mặt trận hơn. “Chúng tôi có những vấn đề lớn với việc hậu cần trong những dặm cuối,” ông nói. “90% tổn thất về đội máy bay không người lái của chúng tôi xảy ra tại đó.” Nga đã buộc phải áp dụng các hạn chế lên kích thước của các đoàn xe ở Donetsk để khó bị phát hiện hơn. Chỉ có hai xe tải được phép di chuyển cùng lúc.
Freedman lập luận rằng “khu vực chết” máy bay không người lái trong khoảng 20 km nằm giữa hai tiền tuyến đang được mở rộng đến tận hậu phương của Nga. Điều này đã gây ra những tác động lớn hơn đến các cuộc tấn công của Nga so với Ukraine, vì Nga vẫn đang cố gắng tiến công. Về phía Ukraine, việc phá hủy hạ tầng hỗ trợ phản công hiệu quả hơn nhiều so với tiêu diệt một số ít binh lính đang chỉ huy cuộc tấn công đó.
Ukraine cũng phải đối mặt với những vấn đề tương tự trong “khu vực chết” của máy bay không người lái, nhưng nước này lại đề cao sinh mạng binh lính hơn nhiều, dẫn đến việc tăng cường sử dụng các phương tiện trên bộ tự động cho việc sơ tán và vận chuyển vật tư đến gần mặt trận. Ở phần lớn các khu vực, họ cũng không cố gắng tiến công.
Xa hơn về phía sau tiền tuyến, Nga đang phải hứng chịu tổn thất ngày càng tăng do máy bay không người lái tầm trung của Ukraine (với tầm bắn từ 50 km tới 300 km). Zelensky gần đây tuyên bố rằng việc mua sắm những hệ thống này trong năm nay đã gấp 5 lần so với cả năm 2025. Các mục tiêu bao gồm kho đạn dược, kho máy bay không người lái, sở chỉ huy và kiểm soát, bệ phóng tên lửa đất đối không, radar và các điểm triển khai nơi tập trung xe bọc thép và binh lính.
Sự tăng cường về quy mô, phạm vi và cường độ từ các cuộc tấn công sâu vào lãnh thổ Nga của Ukraine càng làm trầm trọng thêm những thất bại trên chiến trường. Vào tháng 3, lần đầu tiên Ukraine vượt qua Nga về số lượng các cuộc tấn công máy bay không người lái tầm xa. Các mục tiêu kinh tế và quân sự trong khoảng 2.000 km từ biên giới Ukraine thường xuyên bị tấn công. Điều đó khiến 70% dân số Nga nằm trong tầm bắn của máy bay không người lái Ukraine. Jones nhận định: “Các cuộc tấn công đã tạo nên những tổn thất về mặt tâm lý cho nước Nga.”
Vào ngày 25/4, bốn máy bay chiến đấu tốt nhất của Nga bị hư hại trong một cuộc tấn công vào sân bay Shagol nằm sâu trong vùng Ural phía nam. Một nhà máy lọc dầu và bơm dầu ở Perm, trong vùng Ural, bị đốt cháy vào đầu tháng 5. Các cơ sở hạ tầng dầu ở nhiều khu vực và các trung tâm xuất khẩu dầu đang bị tấn công với tần suất ngày càng tăng cao. Theo Reuters, các cuộc tấn công trong tháng 4 vào các cảng và nhà máy lọc dầu đã buộc Nga phải cắt giảm sản xuất tới 400.000 thùng/ngày. Vào ngày 29/4, Zelensky tuyên bố rằng các báo cáo nội bộ của Nga cho thấy các cảng Novorossiysk và Ust-Luga đang hoạt động dưới công suất lần lượt là 38% và 43%. Tuy nhiên, kim ngạch xuất khẩu dầu của Nga nói chung chỉ giảm 7% trong tháng 4 và lợi nhuận lại gần như gấp đôi do cuộc chiến tại Iran.
Quy mô của Nga và chiến dịch có hệ thống kéo dài cả năm của Ukraine nhằm làm suy yếu hệ thống phòng không của nước này khiến ngay cả việc bảo vệ những tài sản quý giá cũng gần như bất khả thi. “Họ không thể chống lại các cuộc tấn công của máy bay không người lái chỉ với hệ thống phòng thủ khu vực,” Jones nhận xét. “Và họ cũng không có hệ thống phòng thủ điểm tại nhiều vị trí cần thiết.” Trong khi Ukraine đã phát triển một số loại máy bay không người lái đánh chặn, đã bắn rơi khoảng 95% máy bay không người lái tấn công Shahed của Nga, thì Nga lại đang chậm chạp sản xuất những phiên bản của riêng mình.
Một câu hỏi quan trọng là liệu những thất bại trên nhiều mặt của Nga — cả trên chiến trường lẫn cơ sở hạ tầng kinh tế — có chứng minh được rằng cơ hội của Putin ở Ukraine đang ngày càng thu hẹp hay không. Freedman cho rằng điều này phụ thuộc vào những tháng tới, cụ thể là liệu Nga có thể chống lại được những cuộc tấn công máy bay không người lái của Ukraine hay không. Một mối lo ngại khác là liệu Nga có đang giữ gìn lực lượng của mình cho một cuộc phản công lớn vào mùa hè hay không. “Thực tế là họ đang gặp rắc rối trên mặt trận và gặp phải nhiều điều không thuận lợi,” Freedman nhận xét. Jones cũng đồng tình: “Thật khó hình dung làm thế nào để Nga cải thiện tình hình. Nếu bạn phải báo cáo cho Putin, thì đây là một viễn cảnh khá ảm đạm.”
