Nguồn: Marina Yue Zhang, “Trump Goes to Beijing: What to Watch,” The Diplomat, 12/05/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Việc Mỹ trì hoãn xác nhận chuyến thăm phản ánh cách tiếp cận rộng hơn của Bắc Kinh đối với Washington dưới thời chính quyền Trump thứ hai: không khởi xướng, không từ chối, và không thỏa hiệp.
Vào ngày 11/5, Bắc Kinh chính thức thông báo rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ đến thăm Trung Quốc từ ngày 13 đến ngày 15/5 — chỉ hai ngày trước khi hội nghị thượng đỉnh của ông với Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến bắt đầu.
Trump đã công khai xác nhận ngày giờ chuyến thăm từ hồi tháng 3. Nhưng suốt nhiều tháng, phản ứng công khai của Bắc Kinh vẫn là cố tình giữ thái độ lấp lửng: “Trung Quốc và Mỹ đang liên lạc về đề xuất chuyến thăm của Tổng thống Mỹ Donald Trump.” Các hoạt động ngoại giao chuẩn bị vẫn tiếp diễn phía sau hậu trường, bao gồm chuyến thăm của một đoàn đại biểu lưỡng viện Quốc hội Mỹ đến Bắc Kinh, nêu ra các vấn đề có khả năng xuất hiện trong chương trình nghị sự của Trump: quyền tiếp cận thị trường cho các công ty Mỹ, việc bán máy bay Boeing, giảm thuế và mua nông sản.
Việc Bắc Kinh trì hoãn xác nhận là một phản ứng có tính toán đối với một vị tổng thống chủ trương giao dịch, người xem ngoại giao không phải là nghệ thuật quản lý nhà nước mang tính định chế mà là một “sân khấu” để thực hiện các thỏa thuận. Trump đưa ra ý tưởng về một chuyến thăm hai ngày, cuối cùng Trung Quốc công bố chuyến thăm ba ngày. Dù xuất phát từ nghi thức, mặc cả hay cả hai, thì 24 giờ thêm vào đó đều mang ý nghĩa chính trị: nếu Trump đến Bắc Kinh, ông sẽ phải tuân theo chương trình nghị sự của Trung Quốc.
Dàn xếp đó phản ánh cách tiếp cận rộng hơn của Bắc Kinh đối với Washington dưới thời chính quyền Trump thứ hai: không khởi xướng, không từ chối, và không thỏa hiệp. Không khởi xướng, vì Bắc Kinh không có ý định cổ xúy cho bản năng biến ngoại giao thành sân khấu và những màn trình diễn áp đặt chương trình nghị sự của Trump. Không từ chối, vì đóng cửa với khách thăm không phải là phong cách của Trung Quốc, và việc mở cửa giúp duy trì sự linh hoạt trong ngoại giao. Không thỏa hiệp, vì an ninh quốc gia, nguyên tắc Một Trung Quốc và chủ quyền công nghệ đơn giản là những điều không thể thương lượng.
Chương trình nghị sự của thượng đỉnh lần này sẽ rất dài. Đài Loan, thương mại, an toàn hạt nhân, Iran, trí tuệ nhân tạo và đất hiếm đều có thể xuất hiện. Bề ngoài, cuộc gặp sẽ chỉ toàn những cái bắt tay và nghi thức. Nhưng bên dưới, đó sẽ là một cuộc thử sức mạnh trên ba mặt trận có liên quan chặt chẽ, nhằm xác định bên nào có thể chuyển đổi đòn bẩy thành lợi thế ngoại giao tốt hơn.
Đài Loan: Cốt lõi của những vấn đề cốt lõi
Đài Loan sẽ là vấn đề chính trị nền tảng của hội nghị thượng đỉnh Trump-Tập. Đối với Bắc Kinh, đây không phải là một mục nghị sự như bao mục khác. Nó là vấn đề định nghĩa ranh giới chính trị của mối quan hệ. Trong chuyến thăm chuẩn bị của đoàn Quốc hội, các quan chức Trung Quốc một lần nữa nhấn mạnh rằng Mỹ phải tuân thủ nguyên tắc Một Trung Quốc nếu muốn có quan hệ ổn định với Trung Quốc.
Đây là nơi bản năng giao dịch của Trump tạo ra cả cơ hội lẫn rủi ro. Bản năng của ông là biến mọi vấn đề thành một thỏa thuận. Nhưng Đài Loan không phải là một hợp đồng đậu nành hay một đơn hàng Boeing. Bất kỳ nỗ lực nào nhằm sử dụng Đài Loan như một quân bài gây áp lực sẽ vấp phải sự kháng cự mạnh mẽ nhất của Bắc Kinh. Ngược lại, bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy Washington có thể hạ thấp các cam kết với Đài Loan để đổi lấy các giao dịch mua bán hoặc nhượng bộ thương mại từ phía Trung Quốc sẽ làm các đồng minh và đối tác của Mỹ trên khắp Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương lo ngại.
Do đó, kết quả có khả năng xảy ra nhất không phải là một thỏa thuận lớn về Đài Loan mà là một cuộc đấu tranh về mặt ngôn từ. Bắc Kinh sẽ thúc ép Mỹ đưa ra những tuyên bố trấn an mạnh mẽ hơn về nguyên tắc Một Trung Quốc và phản đối Đài Loan độc lập. Về phần mình, Washington sẽ tìm cách tránh bất kỳ sự thoái lui rõ rệt nào so với chính sách hiện tại. Nguy hiểm nằm ở sự mơ hồ. Trump có thể ưu tiên một cách diễn đạt nghe có vẻ như một bước đột phá nhưng lại tạo ra sự bất định cho các đồng minh.
Đối với Australia, Nhật Bản, Hàn Quốc và các quốc gia Đông Nam Á, đây có thể là phần quan trọng nhất của hội nghị thượng đỉnh. Câu hỏi không chỉ là Trump và Tập nói gì về Đài Loan mà còn là liệu cuộc gặp có làm thay đổi nhận thức về sự tin cậy của Mỹ hay không. Tại Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, khả năng răn đe không chỉ dựa trên năng lực quân sự mà còn dựa trên sự tin tưởng vào các cam kết chính trị.
Thương mại: Trump muốn con số, còn Trung Quốc muốn sự lựa chọn
Mặt trận thứ hai là thương mại. Trump cần những thắng lợi kinh tế hữu hình. Cử tri trong nước của ông dễ hiểu các đơn hàng máy bay, mua nông sản, giảm thuế và cam kết đầu tư hơn là những ngôn từ trừu tượng về ổn định chiến lược. Đó là lý do tại sao các hợp đồng máy bay Boeing và nông sản có khả năng trở lại trung tâm của những kỳ vọng trong thượng đỉnh lần này.
Điều này giống như một hình thức thương mại được quản lý. Nó không phải về việc tự do hóa dựa trên các quy tắc mà là về những con số có thể được công bố, được chụp ảnh và được quảng bá về mặt chính trị. Đối với Trump, việc mở rộng thu mua đậu nành, ngô, thịt bò hoặc các mặt hàng nông sản khác sẽ trấn an các cử tri nông thôn vốn bị tổn thương bởi nhiều năm biến động thuế quan. Trong khi đó, một đơn hàng Boeing sẽ củng cố thông điệp về sản xuất-chế tạo của ông. Và những điều chỉnh thuế quan hạn chế sẽ cho phép ông tuyên bố rằng Trung Quốc là bên phải xuống nước trước.
Trung Quốc có thể chấp nhận phần nào. Họ có động lực để ổn định quan hệ. Nền kinh tế của họ vẫn được hưởng lợi từ việc giảm bớt những bất định xoay quanh thuế quan, đầu tư từ Mỹ và quyền tiếp cận thị trường Mỹ. Các doanh nghiệp và người tiêu dùng Trung Quốc cũng có thể hưởng lợi từ một số mặt hàng nhập khẩu có chọn lọc. Bắc Kinh có thể tính toán rằng các khoản thu mua được lựa chọn kỹ lưỡng là một cái giá có thể chấp nhận được để giảm bớt căng thẳng ngắn hạn.
Nhưng Trung Quốc sẽ kháng cự bất kỳ khuôn khổ nào tạo cho Washington đòn bẩy không giới hạn. Bắc Kinh đã rút ra bài học từ thỏa thuận thương mại Giai đoạn Một, rằng các cam kết mua hàng lớn có lợi về mặt chính trị nhưng lại mong manh về mặt cấu trúc. Họ cũng đã đa dạng hóa thương mại, giảm sự phụ thuộc vào hàng nhập khẩu và thị trường Mỹ, qua đó giúp họ có thêm không gian để hấp thụ áp lực.
Công nghệ: AI đối đầu với đất hiếm
Mặt trận thứ ba là công nghệ. Trump và Tập có thể sẽ không giải quyết chi tiết các biện pháp kiểm soát xuất khẩu hoặc hạn chế đất hiếm. Tuy nhiên, công nghệ vẫn nằm trên bàn đàm phán như một hình thức phụ thuộc lẫn nhau bất đối xứng quan trọng nhất: thế mạnh của Mỹ về AI tiên phong, chip, hệ sinh thái phần mềm và hạ tầng đám mây, đối chọi với đòn bẩy của Trung Quốc về đất hiếm, chế biến khoáng sản quan trọng, chuỗi cung ứng công nghiệp và các hệ sinh thái ứng dụng phát triển nhanh.
Các điểm gây áp lực của Washington đã rõ ràng. Mỹ đã áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với chất bán dẫn tiên tiến, chip AI và các công nghệ liên quan, dù kể từ tháng 12/2025, Trump đã thể hiện sự sẵn lòng đánh đổi đòn bẩy này để lấy các mức thuế quan. Tuy nhiên, mục tiêu chiến lược của Washington vẫn là làm chậm tiến trình của Trung Quốc trong lĩnh vực AI tiên phong và ngăn chặn các công ty Trung Quốc tiếp cận các phần tiên tiến nhất của hệ thống công nghệ do Mỹ dẫn đầu.
Đòn bẩy phản kháng của Bắc Kinh nằm ở thượng nguồn. Trung Quốc thống trị nhiều nền tảng vật chất của nền kinh tế năng lượng sạch và công nghiệp quốc phòng, bao gồm chế biến đất hiếm và sản xuất nam châm. Những vật liệu này đóng vai trò thiết yếu trong các hệ thống quốc phòng, robot, turbine gió, xe điện và sản xuất tiên tiến.
Không bên nào có thể phân tách hoàn toàn mà không gây ra những tổn thất nghiêm trọng cho chính mình. Mỹ có thể hạn chế chip, nhưng làm như vậy sẽ thúc đẩy Trung Quốc tăng tốc theo đuổi quyền tự chủ công nghệ. Trung Quốc có thể sử dụng các hạn chế về đất hiếm làm đòn bẩy, nhưng làm như vậy sẽ củng cố các nỗ lực xây dựng chuỗi cung ứng thay thế không có nước này. Đây là nghịch lý của sự phụ thuộc lẫn nhau được vũ khí hóa: mỗi hành động cưỡng ép lại tạo cho bên còn lại động lực mạnh mẽ hơn để thu hẹp những lỗ hổng của mình, từ đó làm yếu đi sức mạnh cưỡng ép ban đầu.
Điều đó khiến hội nghị thượng đỉnh Trump-Tập vừa nguy hiểm vừa cần thiết. Nguy hiểm, vì mỗi bên đều bị cám dỗ sử dụng các “điểm nghẽn” của mình để cưỡng ép. Cần thiết, vì sự cạnh tranh công nghệ không được quản lý có thể nhanh chóng dẫn đến sự gián đoạn công nghiệp, cú sốc chuỗi cung ứng và căng thẳng quân sự.
Thời gian thực sự đứng về phía ai?
Trump đang vội vã. Áp lực chính trị trong nước, sự bất định kinh tế và bất ổn ở Trung Đông đều khiến những thắng lợi ngoại giao hữu hình trở nên có giá trị hơn. Ngược lại, Bắc Kinh vẫn có thể làm chậm tiến trình nếu điều đó phù hợp với lợi ích của Trung Quốc. Và dường như thời gian đang ngày càng đứng về phía họ.
Đó là logic nghiệt ngã trong cuộc mặc cả giữa các cường quốc: bên nào khao khát kết quả nhất thường bắt đầu từ vị thế yếu hơn.
Đây là lý do tại sao quá trình dàn xếp tiến trình thượng đỉnh lại quan trọng. Ngoại giao của Trump phụ thuộc vào việc chuyển đổi áp lực thành những nhượng bộ hữu hình. Nếu phía bên kia từ chối tỏ ra hoảng loạn, từ chối chấp nhận chương trình nghị sự của Trump và từ chối đánh đổi lợi ích cốt lõi để giảm căng thẳng, thì chiến dịch gây áp lực sẽ mất đi hiệu lực.
Vì lẽ đó, thông báo muộn của Bắc Kinh không phải là một lựa chọn nghi thức nhỏ nhặt mà là một bài kiểm tra bước đầu về quyền thiết lập chương trình nghị sự trong ngoại giao cường quốc. Trung Quốc không bác bỏ chuyến thăm, cũng không vội vàng xác nhận nó. Họ sẽ tiếp đón Trump theo những điều khoản thể hiện sự lịch thiệp nhưng không nhượng bộ.
Cần lưu ý điều gì?
Trump sẽ đến Bắc Kinh, và Trung Quốc sẽ đón tiếp ông với các nghi lễ trang trọng. Nhưng thành công của hội nghị thượng đỉnh không nên được đánh giá bằng việc liệu Trump có công bố một thỏa thuận lớn hay không, dù gần như chắc chắn ông sẽ tìm kiếm một thỏa thuận như vậy. Những câu hỏi quan trọng hơn là: liệu thượng đỉnh có đưa ra cách diễn đạt nào về Đài Loan giúp trấn an khu vực hay làm xáo trộn nó? Các cam kết thương mại được đóng khung dưới dạng ổn định lẫn nhau hay là sự nhượng bộ một chiều từ phía Trung Quốc? Liệu bất kỳ dàn xếp nào về đất hiếm có đi kèm với sự chuyển dịch trong các hạn chế công nghệ của Mỹ hay không?
Câu trả lời cho những điều này rất quan trọng. Trump cần một màn trình diễn của sự thành công, còn Tập cần sự quản lý quyền lực.
Đối với các cường quốc tầm trung như Australia, bài học này thật đáng suy ngẫm. Quan hệ Trung-Mỹ sẽ không quay trở lại thế giới cũ của sự gắn kết, cũng không chuyển dịch một cách gọn gàng hướng tới sự phân tách hoàn toàn. Nó đang bước vào một giai đoạn mặc cả có chọn lọc trên ba mặt trận an ninh, thương mại và công nghệ. Đài Loan, thuế quan, AI và đất hiếm không còn là những hồ sơ riêng biệt. Giờ đây chúng là một phần của cùng một bảng tính chiến lược.
Thái độ ngoại giao của Trung Quốc — tiếp đón Trump, nhưng theo lịch trình của Tập — cho thấy thời gian không còn chỉ là đồng minh của Washington. Bắc Kinh đang ngày càng tự tin trong việc thiết lập chương trình nghị sự thay vì bị cuốn theo chu kỳ chính trị nội bộ của Mỹ.
Tiến sĩ Marina Yue Zhang là một học giả, tác giả và nhà bình luận với các công trình nghiên cứu về cách công nghệ và địa chính trị định hình lẫn nhau. Với sự nghiệp trải dài từ các công ty khởi nghiệp, các tập đoàn đa quốc gia đến các trường đại học tại châu Á, châu Âu và Australia, bà kết hợp giữa chiều sâu học thuật và tính thực tiễn của chính sách. Hiện bà là giáo sư tại Viện Quan hệ Australia-Trung Quốc (UTS: ACRI).
