Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Xi Jinping moves to bury a scandal that reaches his inner circle,” Nikkei Asia, 23/07/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Một Ủy viên Bộ Chính trị vừa bị thanh trừng trước thềm hội nghị APEC tại Thâm Quyến, thành trì của gia tộc họ Tập.
Nhà lãnh đạo tối cao Trung Quốc Tập Cận Bình đã nhanh chóng đặt dấu chấm hết cho sự nghiệp chính trị của một thành viên thuộc chính vòng tròn thân cận của mình, trong nỗ lực dập tắt một vụ bê bối tham nhũng có nguy cơ làm rung chuyển bộ máy cầm quyền.
Động thái này diễn ra trước thềm Hội nghị Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC), dự kiến được tổ chức vào tháng 11 tại Thâm Quyến, trung tâm công nghệ sôi động của tỉnh Quảng Đông. Siêu đô thị này vừa là tâm điểm của vụ bê bối liên quan đến Mã Hưng Thụy, vừa được xem là thành trì của gia tộc họ Tập.
Ngay sau khi trở thành Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc vào tháng 11/2012, Tập đã phát động một chiến dịch chống tham nhũng quyết liệt.
Kể từ đó, ông liên tục sử dụng chiến dịch này như một công cụ chính trị để loại bỏ những đối thủ có ảnh hưởng. Nhưng lần này, do lo ngại hệ lụy có thể lan sang những người xung quanh, Tập không còn lựa chọn nào khác ngoài việc thanh trừng một trợ lý thân cận do chính mình dìu dắt.
Ngày 14/07, Ban Chấp hành Trung ương Đảng ra thông báo cho biết Mã Hưng Thụy, Ủy viên Bộ Chính trị và cựu Bí thư Khu ủy Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương, đã bị khai trừ khỏi Đảng.
Theo thông báo được hãng thông tấn nhà nước Tân Hoa Xã đăng tải, ngoài việc bị tước tư cách đảng viên, Mã, 66 tuổi, còn bị chuyển sang cơ quan tư pháp để xét xử.
Tháng 4 vừa qua, giới chức Trung Quốc chính thức thông báo Mã bị điều tra vì bị nghi ngờ vi phạm nghiêm trọng kỷ luật Đảng và pháp luật. Điều khiến nhiều người bất ngờ là chỉ ba tháng sau, hình thức xử lý đối với ông đã được công bố.
Mặc dù được Tập đặc biệt ưu ái và tuyệt đối trung thành với nhà lãnh đạo tối cao, Mã vẫn bị cuốn vào chiến dịch chống tham nhũng của chính quyền Tập. Điều này cho thấy những sai phạm bị cáo buộc đối với ông phải đặc biệt nghiêm trọng.
Vận mệnh chính trị của Mã bắt đầu lao dốc từ tháng 7 năm ngoái, khi ông bất ngờ bị miễn nhiệm chức Bí thư Khu ủy Tân Cương.
Một thời gian sau khi Mã rời cương vị lãnh đạo cao nhất tại Tân Cương, nhiều nguồn tin am hiểu tình hình Trung Quốc cho biết nguyên nhân không bắt nguồn từ Tân Cương, mà có liên quan đến một vụ bê bối tham nhũng nghiêm trọng bùng phát tại Thâm Quyến.
Mã từng tham dự Hội nghị Trung ương 4 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XX tại Bắc Kinh vào tháng 10. Nhưng sau đó, ông hoàn toàn biến mất khỏi tầm mắt công chúng, làm dấy lên nhiều đồn đoán về số phận chính trị của mình.
Mã có một sự nghiệp nổi bật trải dài trên nhiều lĩnh vực, từ học thuật và kinh doanh đến chính trường. Sau khi lấy bằng tiến sĩ cơ học tại Viện Công nghệ Cáp Nhĩ Tân, ông tiếp tục làm việc tại ngôi trường danh tiếng này và nhanh chóng thăng tiến từ giáo sư lên phó hiệu trưởng.
Sau khi rời trường đại học, ông đảm nhiệm vị trí Tổng Giám đốc Tập đoàn Khoa học và Công nghệ Hàng không Vũ trụ Trung Quốc, doanh nghiệp nhà nước hàng đầu chuyên sản xuất tên lửa và tên lửa đạn đạo.
Dù phần lớn sự nghiệp gắn liền với giáo dục đại học và ngành hàng không vũ trụ, Mã vẫn dần đảm nhận nhiều chức vụ quan trọng trong Đảng. Năm 2013, ông trở thành Phó Bí thư Tỉnh ủy Quảng Đông. Đến năm 2015, ông được bổ nhiệm làm Bí thư Thành ủy Thâm Quyến, chức vụ cao nhất tại thành phố này. Một lần nữa, Mã nhanh chóng thăng tiến và từng bước giành được sự tín nhiệm rất lớn từ Tập cùng gia đình ông.
Năm 2021, Mã được bổ nhiệm làm Bí thư Khu ủy Tân Cương, khu vực giữ vai trò then chốt trong chính sách của Trung Quốc đối với các dân tộc thiểu số. Trong thời gian giữ chức vụ này, ông cũng được bầu vào Bộ Chính trị, cơ quan lãnh đạo cấp cao nhất của Trung Quốc, tại Đại hội toàn quốc lần thứ XX của Đảng vào tháng 10/2022.
Thâm Quyến, nơi từng chỉ là một làng chài giáp Hong Kong, nay đã trở thành một siêu đô thị với khoảng 18 triệu dân. Thành phố này có ý nghĩa đặc biệt đối với Tập và gia đình ông, vì vậy cũng giữ vị trí quan trọng trong chính trường Trung Quốc.
Dưới thời cố lãnh đạo tối cao Đặng Tiểu Bình, Trung Quốc đã phát động chính sách “cải cách và mở cửa” vào cuối thập niên 1970, sau thảm họa Cách mạng Văn hóa. Cha của Tập Cận Bình, Tập Trọng Huân, nguyên Phó Thủ tướng, khi đó được bổ nhiệm làm Bí thư thứ nhất tỉnh Quảng Đông và tham gia xây dựng Đặc khu Kinh tế Thâm Quyến.
Sau khi nghỉ hưu vào năm 1993, Tập Trọng Huân cùng người vợ thứ hai Tề Tâm, mẹ của Tập Cận Bình, chuyển đến sinh sống tại Thâm Quyến. Chị gái của Tập cùng chồng cũng xây dựng nhiều mối quan hệ tại thành phố này trong quá trình mở rộng hoạt động kinh doanh.
Ngày nay, Thâm Quyến được xem là thành trì của gia tộc họ Tập, đồng nghĩa với việc bất kỳ ai nắm giữ cương vị lãnh đạo cao nhất của thành phố cũng phải nhận được sự tin tưởng không chỉ của Tập mà còn của cả gia tộc.
Khi Mã bước vào vòng thân cận của Tập, mọi việc đều diễn ra thuận lợi. Ông thậm chí còn có một điểm chung với phu nhân của Chủ tịch Trung Quốc, Bành Lệ Viện: bà lớn lên tại huyện Vận Thành, tỉnh Sơn Đông, cũng là quê gốc của gia tộc họ Mã.
Vận rủi của Mã chỉ bắt đầu sau khi bong bóng bất động sản Trung Quốc vỡ vào đầu thập niên 2020, giáng một đòn nặng nề vào các tập đoàn phát triển bất động sản lớn như China Evergrande Group và China Vanke, đều có trụ sở tại Thâm Quyến.
Evergrande, Vanke cùng nhiều doanh nghiệp bất động sản lớn khác nhanh chóng rơi vào khủng hoảng tài chính nghiêm trọng. Evergrande lần đầu vỡ nợ vào năm 2021, sau đó dần sụp đổ và hiện đang trong quá trình thanh lý.
Thông báo chính thức về việc khai trừ Mã khỏi Đảng nêu rõ ông đã giúp người thân mua nhà với giá thấp hơn giá thị trường, cùng nhiều hành vi vi phạm nghiêm trọng kỷ luật Đảng khác.
Thông báo cũng cho biết Mã đã để người thân lợi dụng ảnh hưởng từ chức vụ của mình nhằm thu lợi bất chính với giá trị đặc biệt lớn. Bản thân ông còn bị cáo buộc nhận trái phép những khoản tiền và tài sản có giá trị lớn, trực tiếp hoặc thông qua việc thông đồng với người thân và các cộng sự thân cận.
Từ lâu đã xuất hiện nhiều tin đồn cho rằng vợ Mã giữ vai trò trung tâm trong hoạt động lợi dụng ảnh hưởng để trục lợi tài chính. Tuy nhiên, sau khi quyết định khai trừ ông được công bố, tên của nhiều người thân khác trong gia đình cũng nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội Trung Quốc.
Tài Tân (Caixin), cơ quan truyền thông nổi tiếng với các bài điều tra chuyên sâu, đã đăng tải tên các anh em của Mã cùng một doanh nhân có quan hệ chính trị tại khu vực Đông Bắc Trung Quốc.
Hiện nay, những chi tiết của vụ bê bối, trong đó có các mối liên hệ với Evergrande và Vanke, đang dần được hé lộ.
Lĩnh vực bất động sản, vốn là trụ cột của nền kinh tế Trung Quốc, vẫn chìm trong suy thoái nghiêm trọng, khi doanh số và giá giao dịch chưa có dấu hiệu ngừng sụt giảm. Chi tiêu tiêu dùng theo đó cũng tiếp tục suy yếu do “hiệu ứng tài sản sụt giảm” (negative wealth effect).
Trong bối cảnh kinh tế gặp nhiều khó khăn, người dân Trung Quốc ngày càng thắt chặt chi tiêu.
Vụ bê bối của Mã là một đòn giáng mạnh vào chính quyền Tập, buộc giới lãnh đạo phải hết sức thận trọng để tránh trở thành mục tiêu của làn sóng phẫn nộ trong dư luận.
Nếu bong bóng bất động sản Trung Quốc không sụp đổ và những hành vi sai phạm của nhà sáng lập Evergrande Hứa Gia Ấn không bị phanh phui, rất có thể vụ bê bối này sẽ không bao giờ dẫn đến sự sụp đổ của Mã.
Ngay cả khi các cơ quan chức năng từng phát hiện những dấu hiệu bất thường liên quan đến Mã, họ có lẽ cũng sẽ do dự trước việc điều tra một nhân vật được gia tộc họ Tập hậu thuẫn.
Hứa, người được cho là nắm giữ nhiều bí mật của vụ việc, lần đầu ra hầu tòa tại Thâm Quyến trong hai ngày 13 và 14/04 vừa qua. Theo các nguồn tin, ông đã nhận tội đối với nhiều cáo buộc, trong đó có tội đưa hối lộ, đồng thời bày tỏ sự ăn năn.
Việc Hứa ra tòa diễn ra chỉ vài ngày sau khi thông báo mở cuộc điều tra đối với Mã được đưa ra vào ngày 03/04. Đây hẳn không phải là một sự trùng hợp ngẫu nhiên.
Evergrande chính thức bị hủy niêm yết tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hong Kong vào tháng 8/2025. Trước đó một tháng, giới chức thông báo Mã đã bị miễn nhiệm khỏi cương vị lãnh đạo cao nhất tại Tân Cương.
Mã là Ủy viên Bộ Chính trị đầu tiên bị xử lý trong một vụ bê bối liên quan đến các khoản nợ của lĩnh vực bất động sản.
Bộ Chính trị gồm hơn 20 quan chức cấp cao nhất của Đảng, trong đó có bảy thành viên Ban Thường vụ Bộ Chính trị, cơ quan ra quyết định quyền lực nhất do Tập đứng đầu.
Không thể phủ nhận rằng kể từ khi khủng hoảng bất động sản bùng phát vào khoảng năm 2021, chính quyền Tập đã tỏ ra do dự trong việc truy cứu trách nhiệm đối với các tập đoàn bất động sản lớn. Một nguyên nhân có thể là các doanh nghiệp này quá lớn để có thể bị để mặc cho sụp đổ.
Nhưng cũng có khả năng chính quyền lo ngại rằng cuộc khủng hoảng sẽ biến thành một vấn đề truy cứu trách nhiệm đối với những nhân vật chính trị đầy quyền lực.
Chỉ còn bốn tháng nữa là Hội nghị APEC sẽ diễn ra tại Thâm Quyến. Chính quyền muốn nhanh chóng dập tắt vụ bê bối đã phơi bày mặt tối của thành phố này. Đó là lý do vụ việc của Mã được xử lý với tốc độ đặc biệt khẩn trương.
Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu sẽ còn xuất hiện thêm những vụ bê bối trong lĩnh vực bất động sản có liên quan đến các Ủy viên Bộ Chính trị hoặc thành viên Ban Thường vụ Bộ Chính trị hay không.
Nếu một vụ bê bối nghiêm trọng hơn bị phanh phui, những hệ lụy kéo theo có thể sẽ vô cùng nghiêm trọng.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông từng có bảy năm làm phóng viên thường trú tại Trung Quốc, sau đó trở thành Trưởng văn phòng Trung Quốc. Năm 2014, ông được trao Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda.
