Nguồn: Tôn Thành Hạo (Sun Chenghao), “What Does Beijing Mean By ‘Strategic Stability’?,” Foreign Policy, 20/10/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Sau hội nghị thượng đỉnh với Trump, Trung Quốc muốn một cuộc cạnh tranh có kiểm soát.
Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đến thăm Bắc Kinh vào tháng 5, ông và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã nhất trí rằng Mỹ và Trung Quốc nên vun đắp một “quan hệ mang tính xây dựng về ổn định chiến lược.” Tại cuộc gặp ở Washington vào tháng 9, hai bên tiếp tục tái khẳng định khuôn khổ này và nêu rõ rằng nó phải dựa trên sự tôn trọng, công bằng, và có đi có lại. Các nhà lãnh đạo không tuyên bố chấm dứt cạnh tranh mà đang thừa nhận thực tế: Cạnh tranh cần có một khuôn khổ chính trị để ngăn nó trượt đà thành đối đầu.
Vậy chính xác thì ổn định chiến lược là ổn định điều gì?
Một định nghĩa hữu ích hơn bắt đầu bằng các ranh giới của cuộc cạnh tranh: cách thức nó diễn ra, mục tiêu nó phục vụ, và mức độ lan tỏa được phép của nó. Hai bên có thể cạnh tranh gay gắt mà không lấy việc làm suy yếu đối phương làm mục tiêu chính. Họ có thể triển khai các biện pháp an ninh mà không biến mọi lĩnh vực tương tác kinh tế và công nghệ thành một chiến trường an ninh quốc gia. Và họ có thể bất đồng sâu sắc về các vấn đề khu vực trong khi vẫn duy trì các kênh liên lạc, và thậm chí là hợp tác, cởi mở ở những lĩnh vực khác.
Việc tập trung vào sự ổn định không đi ngược lại với cạnh tranh, mà thay vào đó, đây là yếu tố giúp cạnh tranh không biến thành một vòng xoáy leo thang.
Đó là lý do tại sao hội nghị thượng đỉnh ở Washington lại có ý nghĩa quan trọng. Cuộc gặp tại Bắc Kinh vào tháng 5 đã thiết lập một khuôn khổ chính trị cho quan hệ này, và cuộc gặp vào tháng 9 cùng những hệ quả sau đó mang đến cơ hội để duy trì tính liên tục cho khuôn khổ đó.
Ý nghĩa của việc thống nhất một mục tiêu chung về ổn định vượt ra ngoài khuôn khổ của bất kỳ thỏa thuận đơn lẻ nào. Trong phần lớn thập kỷ qua, ngoại giao Trung-Mỹ thường đi theo một lối mòn phản ứng: Căng thẳng leo thang, các nhà lãnh đạo tiến hành can thiệp, quan hệ cải thiện, và rồi một tranh chấp khác lại làm gián đoạn tiến trình.
Cuộc gặp của Tập và Trump vào tháng 12/2018 tại Buenos Aires từng mang lại một thỏa thuận đình chiến thương mại, nhưng làn sóng leo thang thuế quan lại tái diễn vào tháng 05/2019. Sang tháng 11/2022, cuộc gặp giữa Tập và Tổng thống Mỹ khi đó là Joe Biden tại Bali đã mở đường cho các cam kết ngoại giao mới, nhưng sự cố khinh khí cầu vào tháng 02/2023 lại phá hỏng kế hoạch thăm Bắc Kinh của Ngoại trưởng lúc bấy giờ là Antony Blinken. Những diễn biến này không cho thấy các cuộc gặp cấp lãnh đạo là kém hiệu quả, mà chứng minh rằng đà tiến triển từ các hội nghị thượng đỉnh chớp nhoáng rất mong manh, trừ phi nó được duy trì bằng các cuộc gặp gỡ thường xuyên ở cấp lãnh đạo.
Do đó, một khuôn mẫu bền vững hơn sẽ trông rất khác. Các hoạt động can dự thường xuyên ở cấp lãnh đạo có thể giúp chuyển đổi việc quản lý khủng hoảng thành một thứ gì đó gần với quản lý chiến lược hơn, mang lại cho các nhà chức trách của hai bên không gian chính trị để giải quyết các vấn đề trước khi chúng biến thành những tình huống khẩn cấp.
Đây sẽ là một sự thay đổi đầy ý nghĩa. Mỹ và Trung Quốc khó có thể sớm giải quyết được những khác biệt sâu sắc nhất của họ, nhưng hai nước có thể học cách chung sống với chúng tốt hơn. Một trạng thái cân bằng ổn định không đòi hỏi sự nhượng bộ trên mọi mặt, mà cần đủ khả năng dự đoán để bất đồng ở một lĩnh vực không liên tục đe dọa đến toàn bộ mối quan hệ.
Giá trị lớn hơn của các hội nghị thượng đỉnh thường kỳ nằm ở việc đáp ứng kỳ vọng của cộng đồng quốc tế, rằng hai nước có thể thiết lập một nhịp độ chính trị đều đặn hơn – một nhịp độ mà trong đó cạnh tranh vẫn tiếp diễn, ngoại giao vẫn hoạt động tích cực, và không bên nào cần phải đợi đến khi có khủng hoảng mới có lý do để can dự.
Nếu hai bên vừa củng cố sức mạnh nội tại, vừa xây dựng các kỳ vọng rõ ràng hơn, mạng lưới liên lạc đáng tin cậy hơn, và các kênh quản lý khủng hoảng tốt hơn, thì sự ổn định có thể làm giảm nguy cơ cạnh tranh kết thúc bằng xung đột. Ngược lại, nếu cạnh tranh tăng tốc trong lúc các cơ chế quản lý vẫn còn yếu kém, thì sự yên bình hiện tại có lẽ chỉ là một khoảng nghỉ ngắn ngủi.
Vì lẽ đó, nhiệm vụ thực tế là chế tạo những “bộ giảm xóc” cho quan hệ này. Mọi quan hệ giữa các cường quốc đều gặp phải những sự cố và những tranh chấp không lường trước được. Mối nguy trong quan hệ Trung-Mỹ là một vấn đề ở một lĩnh vực nào đó có thể làm vẩn đục toàn bộ mối quan hệ. Ví dụ, một cuộc tranh chấp về kiểm soát xuất khẩu có thể lan sang các cuộc đối thoại an ninh, một vụ chạm trán quân sự có thể đóng băng các trao đổi kinh tế, và một sự cố an ninh mạng hoặc liên quan đến AI có thể nhanh chóng bị diễn giải qua lăng kính thù địch chiến lược.
Một quan hệ bền bỉ hơn sẽ khiến những hiệu ứng lan tỏa như vậy bớt mang tính tự động. Ổn định chiến lược nên đóng vai trò là bệ đỡ nâng bước cạnh tranh, chứ không phải là mức trần giới hạn sự hợp tác.
Điều đó đòi hỏi hai bên phải tiến xa hơn một sự ổn định sinh ra từ các hội nghị thượng đỉnh. Giai đoạn tiếp theo nên tập trung vào việc biến sự đồng thuận giữa các nhà lãnh đạo thành thói quen.
Các cơ chế kinh tế như Ủy ban Thương mại và Ủy ban Đầu tư vẫn cần tiếp tục hoạt động ngay cả khi các cuộc đàm phán trở nên khó khăn. Các kênh quân sự nên được giữ cho rộng mở khi quan hệ chính trị xấu đi, bởi vì đó chính là lúc chúng cần thiết nhất. Về lĩnh vực AI, hai nước không cần phải đạt một thỏa thuận bao trùm trước khi có thể thảo luận về các thuật ngữ chung, các sự cố an toàn lớn, rủi ro không gian mạng, và vai trò định đoạt của con người trong các hệ thống có tính hậu quả cao. Các cuộc đàm phán kinh tế Mỹ-Trung gần đây đã bắt đầu đưa các rủi ro về AI vào bên cạnh các vấn đề thương mại truyền thống, cho thấy rằng những cuộc đối thoại như vậy đang trở nên khả thi hơn.
Các hoạt động giao lưu-trao đổi học thuật, kinh doanh, địa phương, và sinh viên cũng xứng đáng được bảo vệ. Tại hội nghị thượng đỉnh Washington, Tập đã mời 100.000 thanh niên Mỹ đến thăm Trung Quốc để học tập và giao lưu trong vòng 5 năm tới. Sáng kiến này giúp giải quyết một lỗ hổng dài hạn hơn trong quan hệ: sự thiếu hụt kiến thức thực tế về nhau. Việc biến lời mời này thành việc tiếp xúc được duy trì liên tục đòi hỏi các chương trình dễ tiếp cận, các phương tiện đi lại đáng tin cậy, và sự hỗ trợ về mặt thể chế ở cả hai quốc gia. Nếu không có những cuộc tiếp xúc như vậy, các nhà hoạch định chính sách trong tương lai sẽ có ít cơ hội hơn để kiểm chứng các giả định của mình bằng kinh nghiệm thực tế.
Các hội nghị thượng đỉnh trong tương lai có thể giải quyết các vấn đề cá biệt hoặc cấp bách, nhưng kết quả có ý nghĩa nhất sẽ là một quan hệ Trung-Mỹ có khả năng chịu đựng cú sốc tiếp theo mà không cần phải xây dựng lại từ đầu.
Tôn Thành Hạo (Sun Chenghao) là nghiên cứu viên tại Trung tâm An ninh và Chiến lược Quốc tế tại Đại học Thanh Hoa và là thành viên hội đồng của Hiệp hội Nghiên cứu Mỹ của Trung Quốc. Ông thường xuyên viết bài cho các cơ quan truyền thông Trung Quốc, bao gồm tờ Thời báo Hoàn Cầu.
