Nguồn: “How the Houthis built their war machine”, The Economist, 01/11/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Ali Al-Wazir không phải một doanh nhân bình thường. Người đàn ông Yemen 47 tuổi, được biết đến với biệt danh “Hoàng tử”, đang hoạt động kinh doanh tại Quảng Châu, miền nam Trung Quốc. Thành phố cảng sầm uất này cách Yemen khoảng 7.000 km. Tuy nhiên, khoảng cách địa lý không ngăn được Wazir tham gia vào cuộc nội chiến kéo dài tại quê nhà. Năm 2024, ông bị cáo buộc cung cấp vật liệu giúp lực lượng Houthi, nhóm nổi dậy được Iran hậu thuẫn và đang kiểm soát phần lớn lãnh thổ Yemen, chế tạo vũ khí. Bộ Tài chính Mỹ đã đưa ông vào danh sách trừng phạt. Năm ngoái, cơ quan này tiếp tục đưa thêm một số thương nhân có liên hệ với Houthi vào danh sách đen vì những hoạt động tương tự.
Từng bị coi là một lực lượng nổi dậy ô hợp, gồm những phiến quân đi dép lê, Houthi giờ đây đã trở thành một trong những lực lượng dân quân nguy hiểm nhất Trung Đông. Kể từ khi giành quyền kiểm soát miền bắc Yemen hơn một thập kỷ trước, lực lượng này đã xây dựng được một kho vũ khí đáng gờm gồm drone và tên lửa, một phần nhờ sự hỗ trợ của những người như Wazir. Các mạng lưới buôn lậu của Houthi trải dài từ vùng Sừng châu Phi đến Trung Quốc. Trong những tuần gần đây, lực lượng này đã liên tiếp tấn công Ả Rập Saudi, quốc gia hậu thuẫn chính phủ Yemen được quốc tế công nhận. Tại hội nghị thượng đỉnh ở Tehran tuần trước, Ả Rập Saudi đã gây sức ép buộc Iran kiềm chế Houthi, nhưng khu vực vẫn đang chuẩn bị cho nguy cơ xảy ra thêm chiến tranh.
Houthi lần đầu tiếp cận được những vũ khí hạng nặng đáng kể vào năm 2014, sau khi chiếm được Sana’a, thủ đô Yemen. Liên minh ngắn ngủi với Ali Abdullah Saleh, cựu tổng thống Yemen, và những thành phần trung thành với ông trong quân đội đã giúp lực lượng này tiếp cận các tên lửa Scud và Tochka theo thiết kế Liên Xô. Cùng thời điểm đó, Iran, vốn đang vun đắp quan hệ với Houthi, một lực lượng cũng thuộc dòng Hồi giáo Shia, như một phần trong “trục kháng chiến” của mình, đã tăng cường hỗ trợ. Khi quân đội Ả Rập Saudi can thiệp vào Yemen năm 2015, Iran cung cấp cho phe nổi dậy tên lửa đạn đạo, drone và những vũ khí hạng nặng khác. Các cố vấn Iran và thành viên Hezbollah, lực lượng dân quân tại Lebanon, đã hướng dẫn Houthi cách sử dụng những vũ khí này.
Ngày nay, Houthi đang phát triển một cỗ máy chiến tranh của riêng mình. Ngày 21/9, Abdul-Malik al-Houthi, thủ lĩnh của lực lượng này, khoe rằng họ hiện đã có thể chế tạo vũ khí “từ con số không”. Đó có thể chỉ là lời khoa trương, nhưng các nhà phân tích ngày càng tin rằng phần lớn kho vũ khí của phe nổi dậy được sản xuất ngay tại Yemen. “Tốc độ và tham vọng sản xuất quân sự của Houthi đã khiến nhiều nhà quan sát bất ngờ”, Fabian Hinz thuộc Conflict Armament Research (CAR), tổ chức theo dõi hoạt động buôn bán vũ khí bất hợp pháp, nhận định. Mặc dù phần lớn vũ khí của nhóm này vẫn dựa trên thiết kế của Iran, một số loại, chẳng hạn drone tầm trung, có thể được chế tạo mà hầu như không cần đến linh kiện Iran.
Hoạt động sản xuất chủ yếu diễn ra ngoài tầm quan sát, trong những hang động ở vùng cao nguyên Yemen, khiến công tác giám sát gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, dữ liệu từ The Century Foundation, một viện nghiên cứu chính sách tại New York, cho thấy hoạt động của Houthi đang có sự chuyển biến. Trong thập niên 2010, phần lớn những lô hàng bị thu giữ trên đường vận chuyển vào lãnh thổ do Houthi kiểm soát đều chứa vũ khí có thể sử dụng ngay, như súng và rocket. Vào giữa thập niên 2010, Iran vượt xa các quốc gia khác để trở thành nhà cung cấp lớn nhất. Nhưng hiện nay, phần lớn những lô hàng này chứa các linh kiện phục vụ chế tạo vũ khí, như động cơ, dây dẫn điện và cánh quạt. Trung Quốc đã vượt Iran, trở thành nguồn cung lớn nhất đối với những mặt hàng như vậy.
Nhiều mặt hàng trong số đó có tính chất “lưỡng dụng”, nghĩa là chúng có thể được sử dụng cho cả mục đích dân sự lẫn quân sự. Những kẻ buôn lậu của Houthi đôi khi tìm cách qua mặt nhà chức trách Yemen bằng cách dán lên các bộ linh kiện drone những nhãn hàng có vẻ vô hại như “thiết bị công nghiệp”. Những mặt hàng khác lại dường như được sản xuất riêng cho ngành công nghiệp vũ khí. Tháng 10, CAR cho rằng các linh kiện dành cho một loại tên lửa đạn đạo theo thiết kế Iran, bị thu giữ tại cảng Aden do chính phủ Yemen kiểm soát, đã được một công ty Trung Quốc sản xuất theo đơn đặt hàng. Giới chức Ả Rập Saudi đã khiếu nại với Trung Quốc nhưng hầu như không đạt được kết quả. “Trung Quốc sẵn sàng nhắm mắt làm ngơ trước việc công dân nước mình tham gia hoạt động thương mại hỗ trợ ngành công nghiệp vũ khí của Houthi”, một nhà ngoại giao phương Tây nhận định.
Việc phá vỡ chuỗi cung ứng này sẽ rất khó khăn. Những biện pháp trừng phạt của Mỹ gần như không mang lại hiệu quả: các doanh nhân Houthi vẫn tiếp tục hoạt động tại Trung Quốc. Phe nổi dậy đã phải chịu lệnh cấm vận vũ khí của Liên Hợp Quốc trong hơn một thập kỷ. Tuy nhiên, phái bộ phụ trách kiểm tra các tàu chở hàng đến những cảng do Houthi kiểm soát lại hoạt động thiếu hiệu quả. Cơ quan này báo cáo những tàu đáng ngờ cho Ả Rập Saudi và các đồng minh, nhưng bản thân không có quyền trực tiếp ngăn chặn chúng.
Ngay cả khi có quyền đó, nhiều lô hàng vẫn có thể lọt qua. Một số hàng hóa được vận chuyển bằng đường bộ qua Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Oman. Những lô hàng khác được buôn lậu qua Djibouti và Somalia. Tim Lenderking, đặc phái viên Mỹ về Yemen từ năm 2021 đến năm 2025, cho biết Houthi vận chuyển hàng lậu “từ tàu lớn sang tàu nhỏ, rồi sang những chiếc thuyền bé hơn nữa, tiếp đến là động vật thồ hàng và cuối cùng là trên lưng người”. Những kẻ buôn lậu giấu đạn dược trong các xe tải chở rau quả. Chính phủ Yemen, một tập hợp chắp vá của những phe phái thường xuyên tranh chấp, gặp khó khăn trong việc phối hợp thực thi pháp luật. “Các phòng chỉ huy tác chiến khác nhau nằm dưới sự kiểm soát của những phe phái khác nhau”, Baraa Shiban thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), một viện nghiên cứu tại London, cho biết. “Đó thực sự là một cơn ác mộng”.
Khả năng tự sản xuất vũ khí giúp Houthi tiếp tục chiến đấu ngay cả khi nguồn cung từ Iran bị gián đoạn. Tuy nhiên, chế độ Cộng hòa Hồi giáo Iran cũng hưởng lợi từ khả năng tự chủ của lực lượng này. Theo học thuyết “phòng thủ phân tán”, chế độ Iran đã tìm cách bảo đảm các bộ phận khác nhau trong lực lượng vũ trang nước này có thể chiến đấu độc lập. Một tư tưởng tương tự cũng là nền tảng cho trục kháng chiến của Iran. “Iran đã nỗ lực tạo điều kiện để các đồng minh có thể sản xuất vũ khí ngay tại địa phương”, Hinz nhận định. Hezbollah đã tự chế tạo drone và tìm cách cải tiến rocket thành tên lửa dẫn đường chính xác. Tuy nhiên, lực lượng dân quân này đã suy yếu do những cuộc tấn công của Israel và sự gián đoạn các tuyến đường buôn lậu qua Syria kể từ khi chế độ Bashar al-Assad sụp đổ.
Houthi đang ở vị thế thuận lợi hơn. Mặc dù phe nổi dậy vẫn nhận được nhiều vũ khí và thông tin tình báo từ Iran, họ đang dần vượt qua sự phụ thuộc vào chế độ Tehran. Điều này có thể lý giải vì sao Houthi vẫn không chịu khuất phục, ngay cả khi cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động đã làm suy yếu quốc gia bảo trợ của họ. Phe nổi dậy không coi mình đơn thuần là một lực lượng ủy nhiệm của Iran, mà là những người thực sự nắm quyền cai trị Yemen. Họ đã tìm kiếm sự hỗ trợ từ Nga và đang xây dựng quan hệ với các nhóm vũ trang tại châu Phi. Houthi muốn trở thành một “Iran thu nhỏ ngay trong khu vực của riêng mình”, Barbara Leaf, một cựu nhà ngoại giao Mỹ, nhận định. Tham vọng của lực lượng này đang gia tăng cùng với sức mạnh hỏa lực của họ.
