Nguồn: “Inside America’s first new submarine base abroad for 53 years”, The Economist, 10/11/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Các “khách sạn cá ngựa” đã phải được xây dựng trước tiên. Loài cá xương sống ở vùng biển Tây Úc này bơi rất kém, dành phần lớn cuộc đời dùng đuôi bám vào những mỏm đá hoặc các công trình nhân tạo như cầu tàu và bến cảng. Vì vậy, khi Hải quân Hoàng gia Úc bắt đầu nâng cấp căn cứ hải quân HMAS Stirling để làm nơi đồn trú cho các tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân, các thợ lặn đã được cử xuống để di dời 263 con cá ngựa đến những rạn san hô nhân tạo bằng bê tông cốt thép gần đó.
Không có chi tiết nào là quá nhỏ khi Úc chuẩn bị để căn cứ Stirling đón các tàu ngầm tấn công chạy bằng năng lượng hạt nhân của Mỹ bắt đầu từ năm tới. Điều này sẽ biến Stirling thành căn cứ tàu ngầm đầu tiên của Mỹ được thiết lập ở nước ngoài trong hơn nửa thế kỷ, đồng thời trở thành một bàn đạp giúp Mỹ phóng chiếu sức mạnh sâu vào châu Á. Vị trí của căn cứ mang lại một lợi thế lớn so với các căn cứ hiện tại của Mỹ: nó nằm ngoài tầm bắn của hầu hết các loại tên lửa thông thường phóng từ mặt đất của Trung Quốc, ngoại trừ những loại tối tân nhất – khác với căn cứ ở Guam – nhưng lại gần các vùng biển châu Á hơn những căn cứ tàu ngầm khác của Mỹ.
Đây cũng là cột mốc lớn đầu tiên của AUKUS, thỏa thuận được Mỹ, Úc và Anh công bố cách đây năm năm nhằm hợp tác thiết kế và đóng tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân. Sự hiện diện của Mỹ tại Stirling là một phần trong giai đoạn đầu của thỏa thuận, tạo điều kiện để các thủy thủ Úc học cách vận hành tàu ngầm tấn công lớp Virginia chạy bằng năng lượng hạt nhân của Mỹ. Họ sẽ được triển khai trên các tàu này và thực hiện công tác bảo dưỡng ngay tại Stirling. Một chiếc trong số đó, USS Colorado, đã cập bến ngày 28 tháng 10 để phía Úc tiến hành bảo dưỡng, và sẽ quay trở lại đồn trú dài hạn vào cuối năm 2027.
Trong giai đoạn hai, Úc dự kiến sẽ mua lại từ Mỹ và tự vận hành các tàu ngầm lớp Virginia của riêng mình vào đầu những năm 2030 – mặc dù hiện đã xuất hiện những hoài nghi về việc liệu chúng có được bàn giao đúng hạn, hay thậm chí có được bàn giao hay không. Cuối cùng, Úc và Anh sẽ cùng thiết kế, chế tạo và vận hành một lớp tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân hoàn toàn mới – một lần nữa, với giả định mọi chuyện diễn ra đúng kế hoạch. Chiếc tàu ngầm đầu tiên của Úc dự kiến sẽ đi vào hoạt động vào những năm 2040. Bất chấp những lời lẽ xuyên tạc của các phát ngôn viên Trung Quốc nhằm ám chỉ điều ngược lại, hoàn toàn không có vũ khí hạt nhân nào liên quan ở đây, mà chỉ có năng lượng hạt nhân. Điều này sẽ cho phép các tàu ngầm Úc hoạt động ở khoảng cách xa hơn rất nhiều so với các tàu ngầm chạy bằng diesel hiện nay mà không cần nổi lên mặt nước, qua đó mang lại cho Úc năng lực răn đe mạnh mẽ hơn.
AUKUS vẫn tiếp tục gây tranh cãi. Phần lớn thỏa thuận này được đàm phán trong bí mật vì vào thời điểm đó, Úc đang có hợp đồng mua tàu ngầm diesel của Pháp. Khi hợp đồng đó bị hủy bỏ và AUKUS được công bố vào năm 2021, nó đã châm ngòi cho một cuộc tranh cãi nảy lửa. Chỉ sau đó, những người vạch ra kế hoạch mới nhận ra họ đã ôm đồm một nỗ lực khổng lồ đến mức nào. Các xưởng đóng tàu đang xuống cấp ở Mỹ và Anh sẽ cần một lượng tiền khổng lồ để đáp ứng những mục tiêu sản xuất mới. Một phần trong số tiền đó đến từ Úc, nước đã chuyển 2,6 tỷ USD trong tổng số 6,2 tỷ USD cam kết. Theo Jennifer Parker thuộc Viện Lowy, một tổ chức tư vấn ở Sydney, số tiền đó “chỉ là muối bỏ bể so với những gì cần thiết” để thúc đẩy sản lượng. Nhưng đó lại là một tín hiệu quan trọng cho thấy mức độ cam kết của Úc.
Những khoản thanh toán này có thể giải thích tại sao một người mang nặng tư duy đổi chác như Donald Trump hầu như không đụng chạm đến thỏa thuận này; năm ngoái, ông còn nói với các phóng viên rằng nó đang “được triển khai với tốc độ tối đa”. Nhưng nếu lượng vốn được bơm vào không thể vực dậy nền tảng công nghiệp tàu ngầm của Anh và Mỹ khỏi tình trạng trì trệ, sẽ có nguy cơ đáng kể là cuối cùng Úc nhận được ít tàu ngầm hơn so với cam kết. Điều đó khiến một số người Úc, đặc biệt là những người vốn hoài nghi về liên minh với Mỹ, phản đối AUKUS. Tuy nhiên, Úc cũng đang thu được khá nhiều lợi ích khác từ thỏa thuận này.
Để có thể chia sẻ với một đối tác mới những công nghệ được bảo mật nghiêm ngặt dùng để chế tạo và vận hành các lò phản ứng hạt nhân dưới đáy đại dương, cả Mỹ và Anh đều phải sửa đổi hàng loạt đạo luật và quy định liên quan đến việc chia sẻ những bí mật công nghệ quốc phòng nhạy cảm nhất của mình. Những thay đổi này đã đưa Úc bước vào vòng tròn cốt lõi nhất trong hệ thống liên minh của Mỹ, nơi trước đây chỉ có Anh được góp mặt. Chúng cũng mở đường cho sự hợp tác giữa ba quốc gia trong những công nghệ tiên tiến khác như AI, điện toán lượng tử và tên lửa siêu thanh, phần lớn trong số đó, theo các quan chức, vẫn đang được giữ tuyệt mật.
Nhưng bước phát triển lớn nhất cho đến nay chính là quyết định của Mỹ và Úc bố trí bốn tàu ngầm Mỹ tại Stirling, cách Perth khoảng một giờ lái xe về phía nam. Điều này vốn không nằm trong kế hoạch AUKUS ban đầu và đánh dấu một sự chuyển dịch lớn trong cách Mỹ bố trí lực lượng cho một cuộc xung đột giả định với Trung Quốc. Căn cứ này sẽ tiếp tục nằm dưới sự kiểm soát của Úc, và về mặt chính thức, các tàu ngầm nước ngoài sẽ chỉ “luân phiên” triển khai qua đây. Nhưng đó chỉ là một cách nói giảm; trên thực tế, mỗi tàu ngầm Mỹ sẽ hoạt động từ Stirling trong khoảng một đến hai năm cho mỗi đợt triển khai. (Thỉnh thoảng, một tàu ngầm Anh cũng có thể ghé thăm.)
Sự hiện diện của Mỹ tại Stirling sẽ được gọi là Lực lượng Tàu ngầm Luân phiên – phía Tây (SRF-W), hay “Surf West”. Đã có 1,5 tỷ USD được chi để chuẩn bị cho căn cứ này đón các tàu ngầm Mỹ, với 4,1 tỷ USD khác đã được lên kế hoạch. Tại một bến tàu, phóng viên của chúng tôi quan sát thấy các đội thi công đóng những cọc bê tông xuống đáy biển – khiến bầy cá ngựa phải di dời – nhằm giúp bến tàu chịu được sức ép từ một tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân nặng 7.000 tấn trong điều kiện thời tiết xấu. Trong khi đó, các kỹ sư đang lắp đặt năm hệ thống nguồn điện dự phòng khác nhau. Ngay cả một con tàu có lò phản ứng hạt nhân riêng cũng cần nguồn điện phụ trợ để ngăn xảy ra sự cố nóng chảy lõi khi lò phản ứng đang được bảo trì.
Một phó đô đốc Mỹ sẽ chỉ huy Hải đoàn Tàu ngầm số 3 mới được thành lập của Hải quân Mỹ từ Stirling. Khi phóng viên The Economist đến thăm, các thiết bị liên lạc bảo mật đang được lắp đặt để cho phép ông liên lạc với Lầu Năm Góc qua những kênh tuyệt mật. Gần đó, nhà ở đang được xây dựng cho một bộ phận trong số 1.200 thủy thủ Mỹ dưới quyền chỉ huy của ông, cùng một cửa hàng tạp hóa miễn thuế bán các loại đồ ăn vặt của Mỹ, chỉ phục vụ thủy thủ Mỹ và gia đình họ. Sân cricket hình bầu dục trên đảo đã bị các đội thi công trưng dụng; một sân bóng rổ được xây gần đó để thay thế.
Nhưng AUKUS vẫn đang đối mặt với những dấu hỏi khổng lồ. Kế hoạch của ba quốc gia dự kiến sẽ có từ ba đến năm tàu ngầm lớp Virginia mang cờ Úc hoạt động cùng các tàu của Mỹ tại Stirling vào đầu những năm 2030. Nhưng để đáp ứng nhu cầu của cả Úc và Mỹ, các xưởng đóng tàu ở Connecticut, Rhode Island và Virginia sẽ phải nâng công suất từ 1,2 chiếc mỗi năm lên 2,3 chiếc vào năm 2031. Nếu họ không thể làm được điều đó, một tổng thống Mỹ trong tương lai có thể sẽ không giao bất kỳ chiếc tàu nào cho Úc. Và thậm chí còn có những hoài nghi lớn hơn về năng lực của các xưởng đóng tàu và ngành công nghiệp hạt nhân của Anh, vốn được giao nhiệm vụ chế tạo 12 tàu ngầm lớp AUKUS thế hệ mới, dự kiến đi vào hoạt động vào cuối những năm 2030, thay vì chỉ bảy chiếc như Anh dự định ban đầu. Nếu Mỹ và Anh không thể chấn chỉnh lại các xưởng đóng tàu của mình, họ có thể đẩy Úc vào tình cảnh sở hữu một căn cứ tàu ngầm hạt nhân nhưng lại không có lấy một tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân nào của riêng mình.
