Nguồn: Daniel W. Drezner và Elizabeth N. Saunders, “The Dangers of a Lame-Duck Trump,” Foreign Affairs, 04/11/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Tổng thống Mỹ sẽ đi xa tới đâu để tạo ra hòa bình – và chiến tranh?
Sau khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ kết thúc, Tổng thống Mỹ Donald Trump giờ đây đã rơi vào vị thế “vịt què” (lame duck). Những tổng thống ở nhiệm kỳ hai khi mất quyền kiểm soát Quốc hội thường phải đối mặt với một thực tế: thời gian dành cho các đạo luật mang dấu ấn cá nhân hoặc những sáng kiến đối nội của họ đã trôi qua. Khi nghĩ về di sản của mình, các tổng thống “vịt què” thường chuyển hướng sang chính sách đối ngoại, nơi quyền lực tổng thống cho phép họ hành động tự do hơn mà ít bị cản trở bởi những rắc rối chính trị trong nước. Việc một tổng thống ở giai đoạn cuối nhiệm kỳ theo đuổi một mục tiêu lớn ở nước ngoài không phải là điều hiếm gặp. Chẳng hạn, Tổng thống Mỹ Bill Clinton đã dốc nhiều tâm sức vào việc thúc đẩy một thỏa thuận cuối cùng cho xung đột Israel-Palestine trong những ngày cuối nhiệm kỳ.
Tuy nhiên, giai đoạn “vịt què” của Trump sẽ không giống những người tiền nhiệm. Ông từng trải qua một giai đoạn được xem là “vịt què” từ tháng 11/2020 đến tháng 01/2021. Khi đó, ông đã sử dụng khoảng thời gian này để phản đối kết quả bầu cử bất chấp những bằng chứng rõ ràng cho thấy Joe Biden đã chiến thắng. Trump là tổng thống đầu tiên trong 100 năm qua phục vụ hai nhiệm kỳ không liên tiếp, và do đó là nhà lãnh đạo Mỹ duy nhất trong ký ức đương đại trải qua giai đoạn “vịt què” lần thứ hai – và lần này kéo dài hơn hai năm.
Xét đến việc Đảng Dân chủ sắp nắm quyền kiểm soát cả Hạ viện lẫn Thượng viện, nguy cơ bị luận tội hoặc phải đối mặt với các cuộc điều tra nhắm vào hoạt động kinh doanh của gia đình Trump rất có thể sẽ khiến ông cảm thấy bị dồn vào chân tường và nổi giận. Và đó chính là điều khiến phần còn lại trong nhiệm kỳ của Trump trở nên nguy hiểm. Một Trump bị dồn ép mà không có lối thoát mang tính xây dựng nào trong chính sách đối ngoại để giải tỏa năng lượng rất có thể sẽ tung đòn phản ứng trên trường quốc tế. Trong khi đó, Quốc hội Mỹ – dù do Đảng Dân chủ kiểm soát – lại có rất ít quyền hạn can thiệp vào việc điều hành chính sách đối ngoại hằng ngày của Tổng thống.
Có rất nhiều cách để Trump phản ứng: đưa ra những lời đe dọa mới nhắm vào Canada, tung ra những cuộc công kích mới nhằm vào các liên minh của Mỹ, hay bắt tay với Nga hoặc Trung Quốc để chèn ép Ukraine hoặc Đài Loan. Nhưng việc biến những lời đe dọa đó thành chính sách thực tế đòi hỏi nỗ lực rất lớn, bao gồm việc tái bố trí quân đội Mỹ hoặc tiến hành những cuộc đàm phán đầy khó khăn với các cường quốc khác.
Hai nơi mà Trump có thể gây ra nhiều thiệt hại nhất là Iran và Cuba. Theo tờ New York Times, chính quyền Trump và Israel đã vạch sẵn kế hoạch cho những cuộc không kích mới nhằm vào Iran ngay sau khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ kết thúc. Một nỗ lực vớt vát cuối cùng nhằm buộc Tehran đầu hàng khó có khả năng thành công, mà ngược lại còn đe dọa nền kinh tế toàn cầu cũng như an ninh và ổn định của các đồng minh Vùng Vịnh. Trump cũng có thể tìm cách ép buộc thay đổi chế độ ở Cuba. Hành động quân sự chống lại cả hai đối thủ này chỉ cần một cái gật đầu của Trump. Khi không còn bất kỳ cuộc bầu cử nào ở phía trước, rào cản duy nhất đối với Tổng thống trên trường quốc tế lúc này chỉ còn là cách ông muốn định hình di sản của chính mình.
MỘT CHÂN ĐÃ BƯỚC RA NGOÀI
Chúng ta thường gọi các tổng thống là “vịt què” khi họ không còn phải lo lắng về các cuộc bầu cử nữa, dù là bầu cử tổng thống hay bầu cử giữa nhiệm kỳ. Đối với một tổng thống chỉ phục vụ một nhiệm kỳ và thất bại khi tái tranh cử, giai đoạn này chỉ kéo dài vài tháng, từ lúc người kế nhiệm đắc cử cho đến ngày người đó nhậm chức. Còn với một tổng thống ở nhiệm kỳ thứ hai, nó có thể kéo dài tới hai năm, tính từ kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ cho đến khi rời nhiệm sở. (Trump – người vốn chưa bao giờ quá bận tâm đến vận mệnh chính trị của các đảng viên Cộng hòa khác – chắc chắn sẽ không để cuộc bầu cử tổng thống năm 2028 ảnh hưởng đến những toan tính của mình.)
Khi đã rũ bỏ gánh nặng tranh cử và lập pháp, đồng thời thường thiếu hụt vốn liếng chính trị trong nước, các nhà lãnh đạo “vịt què” có xu hướng chuyển hướng sang ngoại giao, sẵn sàng mạo hiểm trên trường quốc tế với những điều mà trước đây họ chưa từng dám thử. Clinton đã cố gắng làm trung gian cho một thỏa thuận hòa bình Israel-Palestine và sắp xếp một chuyến thăm của tổng thống tới Triều Tiên vào cuối nhiệm kỳ thứ hai. Sau khi thua cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2014, Tổng thống Barack Obama đã hoàn tất thỏa thuận hạt nhân Iran và bình thường hóa quan hệ với Cuba.
Các tổng thống ở giai đoạn này cũng từng sử dụng sức mạnh quân sự theo những cách mà họ có thể sẽ không làm nếu sắp bước vào một kỳ bầu cử. Ví dụ, George H. W. Bush đã can thiệp vào Somalia vào cuối năm 1992 với một sứ mệnh giới hạn nhằm cứu trợ nạn đói. Hơn một thập kỷ sau, vào năm 2007, George W. Bush điều thêm một lượng lớn binh sĩ tới Iraq nhằm ổn định tình hình sau một kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ khắc nghiệt, trong đó cử tri dường như muốn gửi đi thông điệp rằng ông nên rút quân khỏi cuộc chiến thất bại đó.
Kết quả của những tham vọng đối ngoại lớn này khá lẫn lộn. Cuộc đàm phán Israel-Palestine của Clinton đã thất bại; những thắng lợi ngoại giao của Obama chỉ tồn tại trong thời gian ngắn; sứ mệnh Somalia của George H. W. Bush tuy phần lớn thành công trong việc đẩy lùi nạn đói, nhưng lại để lại những căn nguyên xung đột chưa được giải quyết, khiến Clinton mở rộng sứ mệnh và cuối cùng chuốc lấy hậu quả thảm khốc; còn việc tăng quân tại Iraq của George W. Bush giúp làm giảm bạo lực trong ngắn hạn nhưng không thể ổn định đất nước một cách lâu dài. Tuy nhiên, chí ít những nỗ lực này đã được thảo luận và lên kế hoạch với sự tham vấn của các cơ quan liên quan trong chính phủ cùng các chuyên gia bên ngoài. Mục tiêu của chúng rất rõ ràng, dù không đạt được. Và trong mỗi trường hợp, tổng thống đều cố gắng giải thích và biện minh cho chính sách của mình – những tiêu chuẩn mà Trump thường xuyên không thể đáp ứng.
CHƠI TỚI BẾN
Với quyền lực hiện đã suy giảm sau kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ nhưng vẫn khao khát giành Giải Nobel Hòa bình, người ta có thể kỳ vọng Trump sẽ chuyển hướng sang ngoại giao. Vấn đề là ông đã dùng gần hết những chiêu bài quen thuộc của một tổng thống “vịt què”. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông chơi lớn trên mặt trận đối ngoại bằng cách rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015, gặp nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un ba lần, thay thế Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ bằng hiệp định thương mại khu vực của riêng mình, thúc đẩy bình thường hóa quan hệ giữa Israel và một số quốc gia Ả Rập, đồng thời rút khỏi hàng loạt thỏa thuận quốc tế. Kể từ khi trở lại nắm quyền vào năm 2025, ông đã chủ trì một lệnh ngừng bắn ở Gaza và chứng kiến việc bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro.
Trump có lẽ sẽ không quay lại với phần lớn những sáng kiến này vì ông đã chạm đến giới hạn của những gì kiểu “ngoại giao phô trương” của mình có thể đạt được. Chẳng hạn, Trump từng thề sẽ thâu tóm Greenland, nhưng cuối cùng lại bằng lòng với một thỏa thuận mở rộng sự hiện diện quân sự của Mỹ tại vùng lãnh thổ này. “Hội đồng Hòa bình” của ông – được hình dung như một đối trọng với Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc – sẽ dần chìm vào quên lãng vì các quốc gia khác giờ đây cảm thấy ít cần phải khúm núm trước mọi ý thích bất chợt của ông.
Có những nước đi khó khăn khác mà Trump có thể thử, chẳng hạn tìm cách chấm dứt các cuộc xung đột dai dẳng ở Kashmir hoặc Sudan nhằm tạo dựng danh tiếng như một người kiến tạo hòa bình. Nhưng đây đều là những vấn đề cực kỳ khó giải quyết ngay cả trong những điều kiện thuận lợi nhất. Ngay cả việc ép buộc một thỏa thuận không cân xứng trong các trường hợp này cũng đòi hỏi sự khéo léo, kiến thức sâu rộng về khu vực và sự kiên nhẫn – những phẩm chất mà Trump lại thiếu. Ông hiếm khi thực sự đầu tư thời gian cho ngoại giao, điều được thể hiện rõ qua những tuyên bố đáng ngờ của ông về việc đã chấm dứt hàng loạt xung đột trong khi nhiều cuộc chiến vẫn đang tiếp diễn.
Có lẽ bước ngoặt lớn nhất mà Trump có thể thực hiện là tạo ra một kiểu hòa hợp quyền lực giữa các siêu cường – một diễn đàn nơi ông, Tổng thống Nga Vladimir Putin và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cùng hợp tác để áp đặt trật tự toàn cầu. Tuy nhiên, cũng như phần lớn các cuộc gặp trước đây của ông với Putin và Tập, những hội nghị thượng đỉnh trong tương lai khó có thể mang lại kết quả thực chất. Cả Nga lẫn Trung Quốc đều không thể hiện sự quan tâm đến hiệp ước vũ khí hạt nhân ba bên mà Trump từng gợi ý. Họ cũng chẳng mặn mà với việc gây áp lực buộc Iran phải chấp nhận một thỏa thuận với Mỹ.
Trump có thể sử dụng những cuộc gặp này để “thí mạng” Ukraine hoặc Đài Loan trong một nỗ lực tuyệt vọng nhằm đạt được thỏa thuận hòa bình. Nhưng như hai năm qua đã cho thấy, Putin không hề có ý định nhượng bộ và có đủ nguồn lực để tiếp tục chiến đấu. Về phần mình, Tập xem Đài Loan là vấn đề nội bộ của Trung Quốc và khó có khả năng chấp nhận bất kỳ ràng buộc nào đối với cách tiếp cận của ông với hòn đảo này. Cuối cùng, Trump có thể nhận ra rằng tốt hơn hết nên tận dụng hình ảnh hào nhoáng của một hội nghị thượng đỉnh ba nhà lãnh đạo thay vì thực sự bỏ công sức để đạt được bất kỳ loại thỏa thuận nào.
CÚ CHÓT TRƯỚC KHI RỜI ĐI
Theo đó, kịch bản có khả năng xảy ra cao nhất là Trump sẽ ra tay ở Iran. Dường như ông tin rằng việc leo thang chiến tranh có thể phá vỡ thế bế tắc và cứu vãn di sản của mình. Nhưng các nhà lãnh đạo Iran sẽ không lùi bước trước vũ lực. Thay vào đó, họ sẽ tăng cường tấn công tàu bè thương mại và các đồng minh của Mỹ ở Vùng Vịnh, đồng thời phớt lờ những đề nghị ngoại giao cho đến khi Trump rời nhiệm sở. Hơn nữa, các lựa chọn của chính Trump cũng có thể bị hạn chế: một bước leo thang triệt để hơn của Mỹ nhằm vào Iran, chẳng hạn như triển khai quân tới Đảo Kharg, có thể gây bất bình lớn trong khối cử tri cơ sở của ông đến mức ông phải tránh làm điều đó. Ngay cả những người ủng hộ Trump nhiệt thành nhất cũng đang dần mệt mỏi với cái giá đắt đỏ mà cuộc chiến của ông gây ra. Nếu xung đột bùng phát trở lại, thế giới có thể chìm vào một cuộc khủng hoảng kinh tế.
Bên cạnh đó, Trump cũng có thể cố gắng ép buộc thay đổi chế độ ở Cuba. Trong phần lớn năm 2026, ông đã áp đặt lệnh cấm vận toàn diện lên hòn đảo này nhằm làm suy yếu hệ thống phòng thủ của Cuba. Bị cắt đứt “đường sống” từ Venezuela và mất điện gần như suốt ngày, những khó khăn kinh tế và nỗi thống khổ của người dân Cuba đã trở nên tồi tệ hơn hẳn trong những tháng gần đây. Việc lật đổ chính phủ Cuba là ưu tiên cá nhân của Marco Rubio, Ngoại trưởng kiêm Cố vấn An ninh Quốc gia của Trump, và sẽ phù hợp với “Học thuyết Donroe” – một sự khẳng định vị thế độc tôn của Mỹ tại Tây Bán cầu.
Đối với Trump, một cuộc tấn công vào Cuba sẽ rất hấp dẫn vì nó không đòi hỏi quá nhiều nguồn lực quân sự và, chí ít trong suy nghĩ của ông, có thể giải quyết một vấn đề đã làm đau đầu các đời tổng thống Mỹ kể từ cuối thời chính quyền Eisenhower. Trump hẳn đã ra tay với Cuba nếu không bị sa lầy ở Iran. Tất nhiên, như nhà khoa học chính trị Alexander Downes đã chỉ ra, việc sử dụng vũ lực để thay đổi chế độ hiếm khi thành công và thường dẫn đến những hậu quả khó lường – trong trường hợp của Cuba, nó có thể kéo theo một làn sóng người tị nạn mới tràn vào nước Mỹ.
Nhưng một Trump ở vị thế “vịt què” có thể xem đó là một ván cược đáng thử, với hy vọng mong manh rằng ông sẽ trở thành vị tổng thống cuối cùng cũng lật đổ được chế độ cộng sản. Khi nói đến chính sách đối ngoại, Trump không thích gì hơn là cố gắng chặt đứt một mớ bòng bong tưởng như không có lối thoát. Ông cũng có thể xem việc thay đổi chế độ ở Cuba như một cách đánh lạc hướng dư luận khỏi thất bại của mình ở Iran.
Một khả năng khác là Trump sẽ tập trung các nỗ lực chính sách đối ngoại vào việc làm giàu cho gia đình mình. Ông đã tạo ra vô số cơ hội để các tổ chức nước ngoài có thể “mua” ảnh hưởng trong chính quyền của mình. Trump và các thành viên gia đình đã nhận một chiếc máy bay phản lực từ Tiểu vương Qatar, khoản đầu tư 2 tỷ USD từ một quỹ do Thái tử Ả Rập Saudi dẫn dắt, và lợi nhuận từ hàng loạt doanh nghiệp tiền điện tử, mà phần lớn đến từ các khách hàng nước ngoài. Theo tờ New Yorker, gia đình Trump đã thu về 4 tỷ USD thông qua những hình thức trục lợi như vậy. Tự tin rằng Thượng viện sẽ không có đủ 67 phiếu để bãi nhiệm mình, Trump có thể cho rằng ông chẳng mất gì nếu tiếp tục theo đuổi các mánh lới kiếm tiền.
Tuy nhiên, lựa chọn đối ngoại đáng ngạc nhiên nhất mà Trump có thể đưa ra trong giai đoạn “vịt què” lại chính là: không làm gì cả. Vị Tổng thống đang bận rộn cải tạo Washington, D.C. theo phong cách riêng của mình, từ trang trí lại Phòng Bầu dục, thiết kế phòng khiêu vũ ở Nhà Trắng cho đến tìm cách cải tạo Trung tâm Kennedy. Nhiều khả năng ông sẽ dành hai năm cuối nhiệm kỳ để ban hành các lệnh ân xá, tìm cách truy tố các đối thủ chính trị và dựng những tượng đài cho chính mình. Xét các lựa chọn hiện có, việc “án binh bất động” trong chính sách đối ngoại rất có thể lại là kịch bản tốt nhất cho những năm tháng “vịt què” của Trump.
Daniel W. Drezner là Trưởng khoa kiêm Giáo sư Chính trị Quốc tế tại Trường Luật và Ngoại giao Fletcher thuộc Đại học Tufts, đồng thời là tác giả bản tin Drezner’s World.
Elizabeth N. Saunders là Giáo sư Khoa học Chính trị tại Đại học Columbia, Nghiên cứu viên cấp cao không thường trú tại Viện Brookings, và là tác giả cuốn sách “The Insiders’ Game: How Elites Make War and Peace.”
