Khoảnh khắc ‘Yalta mới’ của Tập Cận Bình thành hình ở Thâm Quyến

Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Xi Jinping’s ‘New Yalta’ moment takes shape in Shenzhen,” Nikkei Asia, 12/11/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Nhà lãnh đạo Trung Quốc muốn Tổng thống Mỹ phải mang ơn mình về mặt ngoại giao.

Công tác chuẩn bị đang được tiến hành để các nhà lãnh đạo Mỹ, Trung Quốc và Nga gặp nhau bên lề hội nghị thượng đỉnh Hợp tác Kinh tế Châu Á-Thái Bình Dương (APEC) sắp tới tại Thâm Quyến, trung tâm công nghệ lớn của Trung Quốc ở tỉnh Quảng Đông.

Hội nghị thượng đỉnh APEC vào ngày 18 và 19 tháng 11 tới sẽ quy tụ các nhà lãnh đạo của 21 nền kinh tế trong khu vực, dự kiến có sự tham dự của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin.

Trump từng đề cập đến triển vọng ngồi lại với những người đồng cấp Trung Quốc và Nga tại Thâm Quyến. “Tôi nghĩ một trong những cuộc họp sẽ là với Tổng thống Putin và Chủ tịch Tập, và nó sẽ rất thú vị,” ông nói với các phóng viên vào Chủ nhật ngày 8/11. “Chúng tôi đang thảo luận nhiều vấn đề, bao gồm cả phi hạt nhân hóa.”

Dù Tập là người chủ trì hội nghị thượng đỉnh APEC, Trump lại nhắc tên Putin trước. Tuy nhà lãnh đạo Trung Quốc có thể xem điều đó là thiếu lịch sự, Trump dường như đặc biệt tập trung vào việc đạt được một thỏa thuận với Putin.

Trong khi đó, Tập tiếp tục tỏ ra nhún nhường trước Trump, một chiến lược được tính toán kỹ lưỡng nhằm khiến nhà lãnh đạo Mỹ cảm thấy mang ơn ông và có động lực duy trì quan hệ êm đẹp giữa hai nước.

Putin được cho là đã đề xuất cuộc gặp thượng đỉnh ba bên này với Trump trong một cuộc điện đàm vào ngày 09/10 nhằm thảo luận về tình hình Ukraine và nhiều vấn đề khác.

Tuy nhiên, ý tưởng về một thỏa thuận Yalta mới giữa Mỹ, Trung Quốc và Nga đã xuất hiện từ lâu trước đó, vào tháng 02/2025, đúng dịp kỷ niệm 80 năm Hội nghị Yalta, khi Tổng thống Mỹ Franklin D. Roosevelt, Thủ tướng Anh Winston Churchill và nhà lãnh đạo Liên Xô Joseph Stalin ngồi lại để đàm phán các thỏa thuận cho châu Âu thời hậu chiến.

Ba nhà lãnh đạo đã nhất trí về kế hoạch chia nước Đức thành bốn vùng chiếm đóng – lần lượt do Mỹ, Anh, Liên Xô và Pháp quản lý – đồng thời giải quyết những vấn đề còn tồn đọng hướng tới việc thành lập Liên Hiệp Quốc. Địa điểm diễn ra hội nghị là Cung điện Livadia, khu nghỉ mát mùa hè trước đây của Nicholas II, Sa hoàng cuối cùng của Nga, gần thành phố Yalta.

Ba người cũng ngồi lại với nhau để chụp một bức ảnh nay đã trở nên nổi tiếng, trong đó Roosevelt ngồi ở giữa, Churchill ở bên phải và Stalin ở bên trái.

Ý tưởng về một Yalta mới từng xuất hiện tại một cuộc triển lãm nghệ thuật mang tên “Yalta 2.0”, được tổ chức tại một phòng trưng bày ở Công viên Livadia trên Bán đảo Crimea do Nga chiếm đóng. Điều đặc biệt thu hút sự chú ý là một tác phẩm mô tả Putin ngồi ở giữa, Trump ở bên phải và Tập ở bên trái.

Gần ba năm trước đó, Putin đã phát động cuộc xâm lược toàn diện Ukraine, trong khi Trump cũng chỉ mới trở lại nắm quyền được vài tuần. Cùng lúc đó, Tập đang chuẩn bị cho một cuộc chiến thuế quan leo thang với Mỹ và có rất ít lý do để tham gia một hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Trung-Nga.

Putin được cho là đã rất nhiệt tình thúc đẩy việc tổ chức hội nghị thượng đỉnh ba bên cùng Trump và Tập kể từ khi chính quyền Trump thứ hai nhậm chức. Nhưng một cuộc gặp như vậy khi ấy chỉ giống như một giấc mơ viển vông.

Giờ đây, bối cảnh ngoại giao đã thay đổi đáng kể, như được thể hiện rõ tại một cuộc họp báo gần đây của Bộ Ngoại giao Trung Quốc. Phát ngôn viên Mao Ninh lần đầu tiên xác nhận rằng Trung Quốc đang thảo luận về việc tổ chức hội nghị thượng đỉnh ba bên bên lề thượng đỉnh APEC ở Thâm Quyến.

“Trung Quốc đang liên lạc với các bên liên quan về cuộc gặp giữa ba vị nguyên thủ quốc gia,” bà nói tại cuộc họp báo thường kỳ ngày 04/11.

Phát biểu của Mao được đưa ra trong bối cảnh xuất hiện những báo cáo ban đầu cho thấy Đảng Cộng hòa của Trump đang thất thế trước Đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ.

Trước thềm bầu cử, Trump đã thúc ép Trung Quốc mở rộng nhập khẩu nông sản và máy bay của Mỹ, dường như với hy vọng củng cố sự ủng hộ dành cho Đảng Cộng hòa. Trung Quốc đã đưa ra các cam kết trên cả hai mặt trận, nhưng chúng vẫn không đủ để ngăn chiến thắng bầu cử của Đảng Dân chủ.

Trong chuyến thăm chính thức của Tập tới Washington hồi tháng 9, Trump đã trao cho Tập một thắng lợi ngoại giao khi gọi Mỹ và Trung Quốc là “đồng minh trong Thế chiến II”. Điều đáng nói là vào thời điểm đó, đồng minh của Washington là Trung Hoa Dân Quốc, với chính phủ đã rút sang Đài Loan vào năm 1949, chứ không phải Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ngày nay.

Sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, Đảng Dân chủ sẽ kiểm soát cả hai viện của Quốc hội Mỹ khi cơ quan này nhóm họp vào tháng 1, một kết quả sẽ đặt Trump vào thế phòng thủ, đồng thời gây sức ép lên Trung Quốc.

Năm tới sẽ là một năm quan trọng về mặt chính trị đối với Bắc Kinh. Đảng Cộng sản Trung Quốc sẽ tổ chức Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 21, nơi Tập dự kiến sẽ tìm kiếm nhiệm kỳ Tổng Bí thư thứ tư.

Trung Quốc muốn duy trì sự ổn định trong quan hệ với Mỹ càng lâu càng tốt để có thể tập trung vào đại hội đảng sắp tới. Quan hệ với Mỹ là mối quan hệ song phương quan trọng nhất của nước này.

Tập cho rằng sẽ là khôn ngoan nếu chí ít cũng duy trì được quan hệ tốt đẹp với Trump. Nếu ông có thể khiến Trump cảm thấy mang ơn mình, điều đó sẽ đóng vai trò như một dạng bảo hiểm. Xét trên phương diện này, hội nghị thượng đỉnh ba bên được đề xuất ở Thâm Quyến sẽ là một cơ hội tốt cho Tập.

Về phần mình, Trump sẽ tìm kiếm những thành quả trên mặt trận ngoại giao, nơi ông sẽ ít bị Quốc hội sắp tới hạn chế hơn.

Một hội nghị thượng đỉnh cấp cao với sự tham gia của ba cường quốc lớn trên thế giới sẽ rất đúng ý Trump. Tổng thống Mỹ và Chủ tịch Trung Quốc cũng dự kiến tổ chức cuộc gặp song phương thứ ba trong năm nay bên lề hội nghị thượng đỉnh APEC sắp tới.

Nếu Trump cảm thấy mang ơn Tập vì đã giúp tổ chức cuộc gặp ba bên với Putin, điều đó sẽ dọn đường cho một cuộc gặp song phương thứ tư, có thể diễn ra bên lề hội nghị thượng đỉnh G20 tại Miami, Florida, vào tháng 12.

Trung Quốc còn có một mục tiêu khác. Nếu hội nghị thượng đỉnh ba bên được đề xuất diễn ra, Tập sẽ có thể ngồi hoặc đứng ở giữa với tư cách chủ nhà của hội nghị thượng đỉnh APEC, với Trump và Putin ở hai bên khi họ tạo dáng chụp ảnh.

Một bức ảnh như vậy sẽ tạo ấn tượng rằng thế giới xoay quanh Tập. Hơn nữa, nó sẽ được phổ biến rộng rãi trên toàn thế giới, mang lại một cú hích chính trị đáng kể cho nhà lãnh đạo Trung Quốc trước thềm đại hội toàn quốc.

Nhưng hội nghị thượng đỉnh Tập-Putin-Trump được đề xuất đang phải đối mặt với nhiều trở ngại. Trump đã kêu gọi thiết lập một khuôn khổ giải trừ vũ khí hạt nhân giữa ba cường quốc. Nhưng Trung Quốc lại lưỡng lự vì lực lượng hạt nhân của nước này yếu hơn so với Mỹ và Nga. Những đột phá trong vấn đề Iran và Ukraine dường như cũng khó xảy ra.

Tuy nhiên, giải quyết những vấn đề này có thể không phải là trọng tâm. Thay vào đó, một cuộc gặp ba bên sẽ nhấn mạnh vào nghi thức, đặc biệt là một bức ảnh mà cả ba nhà lãnh đạo đều có thể sử dụng vì lợi ích của riêng mình.

Ngoài ra, Trung Quốc vẫn còn một lựa chọn khác để khiến Trump cảm thấy mang ơn: làm trung gian cho một cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống Mỹ và nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un. Để củng cố di sản của mình trong những năm cuối nhiệm kỳ, Trump có thể sẽ tìm cách gặp Kim trong một hội nghị thượng đỉnh khác.

Chủ tịch Tập Cận Bình có thể ở vị thế đặc biệt thuận lợi để kết nối Trump và Kim. Trung Quốc đã đóng vai trò trung tâm trong Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953). Mỹ là lực lượng nòng cốt của quân đội Liên Hiệp Quốc, trong khi Trung Quốc cử “chí nguyện quân” tới chiến đấu sát cánh cùng người Triều Tiên.

Dù Kim sẽ không tới Thâm Quyến dự hội nghị thượng đỉnh APEC, vẫn có khả năng công tác chuẩn bị sẽ được xúc tiến để Trump và nhà lãnh đạo Triều Tiên gặp nhau trên một sân khấu khác.

“Mỹ và Triều Tiên đã giữ liên lạc từ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ, trong đó Trung Quốc đóng vai trò hậu trường,” một nguồn tin theo dõi sát sao quan hệ Mỹ-Triều cho biết.

Cho dù hội nghị thượng đỉnh ba bên được đề xuất có diễn ra hay không, Tập vẫn có những cơ hội khác để gia tăng ảnh hưởng ngoại giao của Trung Quốc, và có lẽ giành lấy vị trí trung tâm trong bất kỳ bức ảnh Yalta 2.0 nào.

Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã có bảy năm làm phóng viên thường trú tại Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.