Nguồn: The Economist | Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
OpenAI hủy bỏ đợt ra mắt GPT-6.1 Astra, vốn được lên kế hoạch vào tháng 10, vì những lo ngại về an toàn. Công ty cho biết mô hình mới này chưa đủ tốt trong việc “hoạt động đúng phạm vi và thẩm quyền” hoặc giao tiếp về “loại công việc mà nó đã thực hiện.” Trong một diễn biến khác, đối thủ của họ là Anthropic đã dành khoảng một phần ba cáo bạch IPO để cảnh báo về “những rủi ro sinh tử đối với nhân loại” do công nghệ của mình, ngay trước thềm niêm yết dự kiến vào cuối năm nay và có thể là đợt niêm yết lớn nhất trong lịch sử.
Nvidia, công ty giá trị nhất thế giới, ra mắt một nền tảng nhằm ngăn chặn các trợ lý AI vượt tầm kiểm soát. Nhà sản xuất chip cho biết công nghệ trên lẽ ra đã có thể ngăn chặn sự cố vi phạm bảo mật tại Hugging Face, nền tảng dành cho nhà phát triển mà Nvidia đã đồng ý mua lại trong tháng này. Hội đồng quản trị của Nvidia cũng vừa phê duyệt thêm 150 tỷ USD để mua lại cổ phiếu của chính mình. Quyết định này sẽ nâng tổng số tiền họ có sẵn lên 235 tỷ USD, tạo thành chương trình mua lại cổ phiếu lớn nhất trong lịch sử doanh nghiệp Mỹ.
Nhà sản xuất chip AMD tuyên bố mua lại World Labs, công ty khởi nghiệp do nhà khoa học máy tính Lý Phi Phi (Fei-Fei Li) thành lập, chuyên xây dựng phần mềm giúp AI nhận diện các không gian vật lý. Hai bên đặt mục tiêu hoàn tất thương vụ trị giá 8,2 tỷ USD được thanh toán hoàn toàn bằng cổ phiếu này vào cuối năm nay. AMD hy vọng chuyên môn có được từ thương vụ này sẽ giúp họ thách thức sự thống trị của Nvidia trên thị trường chip AI.
Một cuộc không kích ban ngày của máy bay không người lái Nga nhắm vào Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia ở trung tâm Kyiv đã làm ít nhất hai người thiệt mạng. Theo Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, còn có thêm 7 người khác đã chết và 80 người bị thương trong các cuộc tấn công trên khắp cả nước. Nga hiện đã sử dụng các máy bay không người lái phản lực bay nhanh và cao hơn; Zelensky nói rằng lực lượng của đất nước ông chỉ có thể đánh chặn khoảng một nửa số đó.
Chính phủ Hàn Quốc phủ nhận việc trì hoãn cuộc điều tra về các vụ nổ mìn tại Khu Phi Quân sự làm ba binh sĩ bị thương hồi tuần trước. Lực lượng vũ trang cho biết họ nghi ngờ Triều Tiên đã gài các thiết bị này. Tuy nhiên, đảng đối lập chính của Hàn Quốc cáo buộc chính phủ cố tình chần chừ, theo đó cho miền Bắc có thêm thời gian để tiêu hủy chứng cứ, nhằm xoa dịu quan hệ giữa hai nước.
Chủ tịch Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) Christine Lagarde cho rằng lợi suất trái phiếu tăng có thể làm giảm sự cần thiết của việc ECB phải tăng lãi suất. Ngân hàng này đã tăng lãi suất chủ chốt hai lần trong năm nay để chống lạm phát. Dù họ có giữ nguyên lãi suất trong cuộc họp tiếp theo vào cuối tháng 10, các nhà đầu tư vẫn kỳ vọng sẽ có thêm các đợt tăng lãi suất trong năm nay.
Tên lửa Starship của SpaceX lần đầu tiên vươn tới quỹ đạo, bất chấp một sự cố động cơ trước đó từng khiến công ty tuyên bố tạm hoãn nỗ lực này. Tầng trên của tên lửa đã bắt đầu triển khai 26 vệ tinh Starlink mới. Starship có thể mang theo các vệ tinh lớn hơn và tốt hơn so với thế hệ tiền nhiệm Falcon 9. Điều này khiến nó trở thành trung tâm trong các kế hoạch mở rộng của SpaceX, cũng như góp phần tạo nên mức định giá 2 nghìn tỷ USD của công ty.
Con số trong ngày: Gần 7%, là mức lãi suất trung bình hiện tại cho một khoản vay mua nhà mới kỳ hạn 30 năm ở Mỹ – gần gấp đôi so với thời điểm trước đại dịch.
TIÊU ĐIỂM
Malaysia bắt đầu hồi hương người Rohingya
Trong gần một thập kỷ qua, người Rohingya – một nhóm thiểu số theo Hồi giáo ở Myanmar – đã phải trốn chạy sự đàn áp trên những chuyến tàu biển đầy hiểm nguy để đến Malaysia. Nhưng cuộc sống ở đó chưa bao giờ dễ dàng đối với hơn 100.000 người tị nạn này. Và tình hình sắp trở nên khó khăn hơn nữa. Làn sóng bài trừ người Rohingya, bị thổi bùng trên mạng xã hội, đang ngày càng dâng cao. Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim dường như đã nhượng bộ trước áp lực này. Ông vừa công bố kế hoạch đưa người Rohingya về nước, với nhóm đầu tiên gồm khoảng 1.500 người sẽ rời đi hôm nay.
Anwar khẳng định chính quyền quân sự Myanmar đã đồng ý nhận họ trở lại. Tuy nhiên, hơn 160 nhóm xã hội dân sự cảnh báo rằng những người hồi hương sẽ phải đối mặt với nạn bạo lực và bị cưỡng bức tòng quân giữa cuộc nội chiến tàn khốc. Mối lo ngại lớn hơn là Bangladesh sẽ phản ứng thế nào trước động thái này. Người dân Bangladesh đang ngày càng mệt mỏi với 1,2 triệu người Rohingya tị nạn tại đất nước họ. Tiền lệ từ Malaysia có thể thôi thúc họ vội vã đưa ra những kế hoạch tương tự. Cuộc khủng hoảng bủa vây người Rohingya, những người vốn đã được cho là nhóm dân bị bức hại nhiều nhất thế giới, có nguy cơ sẽ còn khủng khiếp hơn nữa.
Quả “bom nổ chậm” diesel của Mỹ vẫn đang đếm ngược
Chỉ vài tuần trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ, giá dầu diesel đang dao động gần mức kỷ lục 6,50 USD/gallon, đè nặng lên vai các nông dân và tài xế xe tải. Donald Trump tin rằng ông có giải pháp. Vào ngày 22/09, ông tuyên bố muốn cấm xuất khẩu dầu diesel. Nhà Trắng sau đó đã phủ nhận việc một lệnh cấm sắp được ban hành. Nhưng các nhà giao dịch vẫn đang đánh cược rằng một số biện pháp hạn chế có thể sẽ trở thành hiện thực. Dầu diesel bán buôn tại Mỹ hiện đang giao dịch với mức giá ngày càng thấp hơn so với giá ở châu Âu, khi thị trường dự đoán rằng sẽ có nhiều nhiên liệu được giữ lại để tiêu thụ trong nước Mỹ.
Nhưng giá diesel của Mỹ có thể sẽ lại đắt đỏ. Dầu thô Brent đã leo lên mức hơn 107 USD/thùng, kéo giá dầu diesel tăng theo. Một lệnh cấm cũng có thể gây phản tác dụng. Bởi vì các nhà máy lọc dầu sản xuất cả dầu diesel, xăng, và nhiên liệu phản lực từ cùng một thùng dầu thô, nên lệnh cấm xuất khẩu diesel sẽ nhanh chóng làm đầy các bồn chứa – buộc các nhà máy phải làm chậm quá trình sản xuất và cắt giảm nguồn cung của cả ba loại nhiên liệu này. Thật không may cho Trump, không có lối thoát nào dễ dàng cho cuộc khủng hoảng diesel của Mỹ.
Vòm Vàng của Trump đối mặt với thực tế
Hôm nay, một nhóm các thượng nghị sĩ Mỹ sẽ xem xét kỹ lưỡng sáng kiến “Vòm Vàng” (Golden Dome) của Tổng thống Donald Trump, kế hoạch nhằm bảo vệ nước Mỹ khỏi tên lửa của kẻ thù. Lấy cảm hứng từ Vòm Sắt của Israel, dự án này sẽ là một công trình đồ sộ đối với một quốc gia rộng gấp 450 lần. Kể từ khi Trump công bố kế hoạch vào tháng 05/2025, những lo ngại về chi phí và tính khả thi kỹ thuật của nó đã không ngừng gia tăng.
Mỹ vốn đã có các thiết bị đánh chặn được thiết kế để chống lại những cuộc tấn công nhỏ từ các quốc gia như Triều Tiên. Nhưng việc phòng thủ trước các kho vũ khí lớn hơn nhiều của Trung Quốc và Nga sẽ đòi hỏi một hệ thống phức tạp hơn hẳn, bao gồm cả vũ khí và cảm biến trong không gian. Lá chắn càng toàn diện, chi phí càng đắt đỏ. Quốc hội đã tạm ứng 24 tỷ USD vào năm ngoái, nhưng chi phí ước tính cho một hệ thống hoàn chỉnh có thể dao động từ 175 tỷ USD lên đến hàng nghìn tỷ USD. Các nhà thầu quốc phòng đang dòm ngó một món hời lớn. Như cuộc chiến ở Ukraine đã chứng minh, việc đánh chặn tên lửa tốn kém hơn rất nhiều so với việc phóng chúng.
Evan Gershkovich kể lại cuộc sống sau song sắt ở Nga
Nhà báo người Mỹ Evan Gershkovich từng trải qua 16 tháng ngồi tù tại Nga. Và thử thách khắc nghiệt này đã được ông ghi lại trong cuốn hồi ký đầy xúc động mang tên “This Cursed Beautiful Land” (tạm dịch: Vùng đất đẹp nghiệt ngã) xuất bản vào hôm nay. Cuốn sách thuật lại việc ông bị các đặc vụ bịt mặt của FSB, cơ quan an ninh chính của Nga, bắt giữ vào năm 2023 và trải nghiệm của ông sau song sắt: những sinh hoạt tù túng hằng ngày, cùng những nỗi nhục và cả những niềm vui thoáng qua. Ngay sau một phiên tòa giả tạo với cáo buộc gián điệp, ông đã được trả tự do vào năm 2024 trong một cuộc trao đổi tù nhân, trong số đó có một sát thủ người Nga đang bị giam giữ ở Đức.
Gershkovich kể lại những rủi ro và quyết định dẫn đến việc mình bị bắt, tự hỏi liệu FSB – và Tổng thống Nga Vladimir Putin – có thực sự tin ông là một gián điệp hay không. Ông thuật lại những nỗ lực ngoại giao đã giúp ông được trả tự do. Nhưng trung tâm của cuốn sách là tình bạn mà ông đã vun đắp với người bạn cùng phòng giam ở Lefortovo, một nhà tù khét tiếng ở Moscow. Câu chuyện về một hình phạt không có tội danh này đồng thời cũng là minh chứng cho tình người gắn kết.