Nguồn: Cole Bucy và Nate Swanson, “Trump Unleashed,” Foreign Policy, 30/09/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Tổng thống Mỹ có thể leo thang căng thẳng với Iran như thế nào sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ?
Có lý do để tin rằng một khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ trôi qua, Tổng thống Donald Trump sẽ leo thang hành động chống lại Iran. Cho đến nay, nguy cơ giá năng lượng tăng vọt đã đóng vai trò như một yếu tố kìm hãm hành động của Trump. Vào tháng 4, điều này từng buộc ông phải lùi bước khỏi một cuộc xung đột công khai và theo đuổi giải pháp ngoại giao. Nhưng khi Bản Ghi nhớ (MOU) đạt được sau đó sụp đổ do những tranh cãi về cách diễn giải, Trump liền quay trở lại việc gây áp lực kinh tế lên Iran. Tuy nhiên, ông phần lớn vẫn tránh các cuộc giao tranh dữ dội hơn để không kích động thêm sự phản đối trong nước trước tình trạng chi phí năng lượng leo thang.
Giờ đây, Mỹ và Iran đã bước vào một cuộc đọ sức về ý chí để xem bên nào có thể chịu đựng nỗi đau kinh tế lâu hơn. Cả Iran và nền kinh tế toàn cầu đều đang chịu áp lực nặng nề. Nhưng cả hai bên đều tránh các bước leo thang nghiêm trọng, chẳng hạn như nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng năng lượng, nhờ được củng cố bởi niềm tin rằng thời gian đang đứng về phía mình.
Về phần mình, Trump đã nhiều lần tỏ ra tự tin rằng lập trường của Iran sẽ mềm mỏng hơn sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11, ẩn ý rằng Tehran đang cố bắt ông phải trả một cái giá đắt về mặt chính trị cho cuộc chiến trước khi quay sang đàm phán thỏa thuận. Tuy nhiên, dự đoán này của Trump có lẽ phản ánh suy nghĩ của chính ông nhiều hơn là của Iran. Sau kỳ bầu cử, ông có thể sẽ quyết định rằng chiến thắng trong cuộc chiến với Iran là trọng tâm cho di sản của mình, và việc duy trì hiện trạng sẽ không giúp ông đạt được mục tiêu. Áp lực từ phe diều hâu ở Mỹ, Israel, cũng như các đối tác Vùng Vịnh nhằm “giải quyết dứt điểm” – cộng với nỗi lo ngày càng tăng về tình trạng thiếu hụt đạn dược nghiêm trọng – cũng có thể tác động đến tính toán của ông.
Nếu Trump quyết định leo thang để tìm kiếm chiến thắng, ông đang đứng trước một loạt các lựa chọn, dù không lựa chọn nào trong số này có khả năng mang lại kết quả như ông mong muốn.
Chiến dịch Cuồng nộ (Epic Fury) mở rộng. Mỹ, nhiều khả năng là cùng với Israel, có thể quyết định tiến hành các cuộc không kích mới, dữ dội hơn nhắm vào cùng những loại mục tiêu – các cơ sở quân sự, hệ thống tên lửa đã triển khai và cơ sở hạ tầng năng lượng – từng bị đánh phá hồi tháng 3. Trong kịch bản này, Mỹ chắc chắn có thể gây thêm thiệt hại và làm suy yếu quân đội Iran cũng như khả năng đe dọa Eo biển Hormuz và các nước láng giềng của nước này. Tuy nhiên, không rõ những hành động này sẽ làm thay đổi hành vi của Iran ra sao bởi chúng đã không hiệu quả vào đầu năm nay, đặc biệt là nếu Iran lại một lần nữa có thể cất giấu đủ đạn dược để duy trì khả năng phản công.
Kịch bản tốt nhất là Trump sẽ lấy các cuộc không kích đó làm cớ để quay lại bàn đàm phán. Nhưng rủi ro là Iran có thể lại tập trung trả đũa vào các quốc gia Vùng Vịnh, những nước vốn đang ngày càng lo sợ trước những thiệt hại ngoài dự kiến mà họ đã phải gánh chịu. Kịch bản tệ nhất đối với Trump sẽ là nếu ông cho phép tấn công vào các cơ sở hạ tầng dân sự của Iran, khiến nước này đáp trả bằng cách tấn công các cơ sở năng lượng dễ bị tổn thương ở Vùng Vịnh. Nếu Nhà Trắng tính toán rằng, khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ qua đi, một cuộc khủng hoảng năng lượng là cái giá có thể chấp nhận được để đánh bại Iran, thì người tiêu dùng toàn cầu sẽ phải gánh chịu hậu quả.
Màn chốt hạ. Một khả năng khác là Trump sẽ tìm kiếm một “màn kết” gây tiếng vang lớn để tuyên bố chiến thắng, qua đó khép lại câu chuyện về cuộc chiến này ngay cả khi không đạt được các mục tiêu ban đầu. Kịch bản này có thể bao gồm các hành động như một chiến dịch của lực lượng đặc nhiệm nhằm chiếm lấy lượng uranium được làm giàu ở mức độ cao (HEU) hiện đang được chôn dưới lòng đất nhưng vẫn là mối đe dọa hạt nhân lớn nhất trong ngắn hạn. Quyết định xóa sổ kho dự trữ của Iran sẽ làm giảm đáng kể nguy cơ xảy ra một bước đột phá hạt nhân ngay lập tức, đồng thời cho phép Trump tuyên bố rằng cuộc chiến là một phần trong chiến lược nhất quán nhằm làm suy yếu đáng kể chương trình hạt nhân của Iran. Một lựa chọn khác là Trump có thể tiến hành đột kích bất ngờ để chiếm các trạm trung chuyển dầu của Iran tại Đảo Kharg và giữ chúng làm con tin như một phần của thỏa thuận hòa bình.
Rõ ràng là điều này sẽ vô cùng rủi ro và có thể dẫn đến thương vong đáng kể cho quân đội Mỹ. Lượng HEU của Iran rất có thể đã được phân tán ở nhiều địa điểm. Hơn nữa, bất kỳ cuộc đột kích nào vào lãnh thổ Iran – dù nhắm vào các lò phản ứng hay Đảo Kharg – đều đòi hỏi quân đội Mỹ phải giữ vững các vị trí cố định bên trong Iran trong lúc hứng chịu hỏa lực từ đối phương.
Vũ trang cho phe đối lập. Ngay từ khi chiến tranh nổ ra, Trump và Israel đã cân nhắc việc trang bị vũ khí cho các nhóm đối lập như người Kurd. Đây có vẻ là một cách ít tốn kém để lật đổ chế độ, nhưng nó cũng khó có thể thành công.
Thứ nhất, không có một phe đối lập thống nhất hay một nhà lãnh đạo bất đồng chính kiến được nhiều người ủng hộ để Mỹ có thể dễ dàng tuồn vũ khí cho họ. Điều này đồng nghĩa với việc Washington sẽ nhanh chóng rơi vào cảnh phải đứng ra tổ chức, huấn luyện, và bảo vệ cho bất kỳ lực lượng nổi dậy non trẻ nào. Hơn nữa, việc vũ trang cho các nhóm sắc tộc hoặc nhóm ly khai sẽ là một món hời tuyên truyền cho Cộng hòa Hồi giáo, cho phép chế độ này tập hợp sự ủng hộ từ những công dân bất mãn ở vùng trung tâm Ba Tư. Cuối cùng, ngay cả trong trường hợp khó xảy ra là một chiến dịch như vậy đạt kết quả vượt ngoài mong đợi và làm rạn nứt chế độ, thì nhiều khả năng nó sẽ châm ngòi cho một cuộc nội chiến hỗn loạn hơn là một cuộc chuyển giao quyền lực suôn sẻ. Một cuộc xung đột như vậy có thể còn đẫm máu hơn cả cuộc nội chiến Syria, mở đường cho một cuộc khủng hoảng tị nạn khổng lồ và gây bất ổn cho khu vực trong cả thập kỷ.
Đánh cược tất tay vào kinh tế. Washington đã cố gắng sử dụng lệnh phong tỏa quân sự và các biện pháp trừng phạt kinh tế để buộc Tehran phải khuất phục. Các biện pháp này – đặc biệt là lệnh cấm vận hàng không mới – đang tác động đáng kể đến Iran. Nhưng việc Trung Quốc sẵn sàng tiếp tục giao thương với Iran đã trao cho chế độ này một chiếc phao cứu sinh kinh tế. Trước khi có lệnh phong tỏa, Trung Quốc mua 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran và lưu giữ phần lớn các khoản tiền gửi tài chính của Iran tại các ngân hàng Trung Quốc. Nhận thức được điều này, Trump có thể tin rằng việc áp đặt các lệnh trừng phạt quyết liệt lên các ngân hàng, nhà máy lọc dầu, và bến cảng của Trung Quốc vẫn đang làm ăn với Iran cuối cùng sẽ bẻ gãy sức kháng cự của chế độ. Động thái này cũng có thể được kết hợp với các biện pháp vũ lực nhằm làm gián đoạn các tuyến xuất khẩu đường bộ sang các nước láng giềng của Iran.
Tuy nhiên, ngay cả khi không phải lo lắng về cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, đây vẫn là một bước đi đầy kịch tính. Trump có thể sẵn sàng mạo hiểm quan hệ hòa hoãn thương mại với Trung Quốc, nhưng ông sẽ rất ngần ngại làm tổn hại đến nền kinh tế Mỹ vốn đang chật vật. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent về cơ bản đã thừa nhận điều này vào tháng 8, khi ông đặt câu hỏi tu từ rằng tại sao Mỹ lại cố ý “làm nổ tung hệ thống tài chính toàn cầu” bằng các lệnh trừng phạt do Iran nhắm vào các công ty Trung Quốc, qua đó thừa nhận rằng việc thực thi quá quyết liệt các lệnh trừng phạt của Mỹ tại Trung Quốc có thể đe dọa tới nền kinh tế rộng lớn hơn. Tương tự như kịch bản “Epic Fury mở rộng,” Iran vẫn giữ được quyền tự quyết và khả năng bắt các nước láng giềng phải trả giá tương xứng về kinh tế nếu sự đau khổ của họ đạt đến mức giới hạn.
Đưa bộ binh tham chiến. Quyết định triển khai lính Mỹ trên chiến trường mang lại cơ hội tốt nhất để lật đổ chế độ Iran, nhưng những mặt trái cũng rất rõ ràng. Iran là một quốc gia rộng lớn, gấp bốn lần Iraq, với hơn 90 triệu dân, cùng hơn một triệu thành viên trong lực lượng quân đội và an ninh. Hầu hết các ước tính về một chiến dịch trên bộ thành công của Mỹ đều cho thấy nó cần ít nhất vài trăm ngàn binh sĩ – và thậm chí có thể lên tới 1 triệu lính. Nếu đem ra so sánh, các chiến dịch quân sự của Mỹ ở Iraq và Afghanistan có lẽ chỉ giống như một cuộc dạo chơi nhẹ nhàng.
Một số nhân vật thuộc phe diều hâu của Mỹ vẫn hy vọng Trump thực hiện bước đi này, dù họ chẳng hề muốn nói thẳng ra, bởi ý tưởng này quá “độc hại” về mặt chính trị. Do đó, đây sẽ vẫn là lựa chọn cuối cùng – và ít có khả năng xảy ra nhất – của Trump.
Có hàng tá các biến thể và sự kết hợp giữa những kịch bản này. Tuy nhiên, điểm mấu chốt là tất cả đều là những lựa chọn tồi, đánh cược bằng những cái giá khổng lồ về kinh tế và chính trị chỉ để đổi lấy một cơ hội không chắc chắn nhằm thay đổi chế độ của Iran. Suy cho cùng, phải có lý do thì Mỹ đến nay vẫn chưa thử qua các phương án này.
Hoàn toàn có khả năng Trump sẽ tìm cách leo thang sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, nhưng sẽ không có “phép màu” nào giúp gây thêm áp lực lên Iran mà không tạo ra áp lực tương xứng lên chính nước Mỹ, các đối tác trong khu vực, và nền kinh tế toàn cầu. Dù cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đã mang lại mức độ nhạy cảm cao hơn cũng như những phản hồi ngắn hạn cho Nhà Trắng về thành quả trong cuộc chiến với Iran, bản năng chính trị của Trump vẫn sẽ định hình tư duy của chính quyền sau tháng 11.
Cũng có một khả năng khác. Sau kỳ bầu cử, Trump có thể sẽ không còn cảm thấy áp lực phải giả vờ quan tâm đến cuộc chiến với Iran nữa. Kết quả là, ông sẽ tìm cách “cắt lỗ” để dành trọn hai năm cuối nhiệm kỳ của mình tập trung vào các dự án khác.
Trong trường hợp này, Trump có thể tìm cách khôi phục lại một phiên bản của thỏa thuận MOU, thậm chí có khả năng nhượng bộ Iran nhiều hơn để đảm bảo Eo biển Hormuz được mở cửa, đồng thời đặt ra các giới hạn đối với tiến trình hạt nhân của Iran. Tổng thống Mỹ chắc chắn sẽ phải đối mặt với phản ứng dữ dội từ bộ phận diều hâu trong lực lượng cử tri ủng hộ ông và từ Israel – giống hệt những gì ông đã trải qua sau khi MOU được công bố vào tháng 6. Nhưng nếu không còn quan tâm đến chính trị bầu cử, ông có thể quyết định rằng mình sẽ vượt qua được làn sóng chỉ trích và tuyên bố chiến thắng, mà không phải lo lắng về một “cuộc chiến vĩnh viễn” mới làm hoen ố di sản của mình.
Trump đôi khi có những bước đi đầy khó lường, vậy nên ông rất có thể sẽ leo thang trong thời gian ngắn để giữ thể diện trước khi đạt được một thỏa thuận như vậy. Tuy nhiên, kiểu chiến thuật “leo thang để xuống thang” này luôn đi kèm những rủi ro đáng kể và khó có thể làm thay đổi được toan tính của Tehran vì tất cả các lý do đã thảo luận ở trên. Đáng buồn thay, bảy tháng qua đã chứng minh rằng Iran khó có khả năng nhượng bộ trong các yêu cầu của mình, nghĩa là Trump có rất ít lựa chọn để rút lui mà không phải chấp nhận những nhượng bộ được bao hàm trong cách Iran diễn giải thỏa thuận MOU hồi tháng 6.
Sự thật là Tổng thống Mỹ đang mắc kẹt với những lựa chọn tồi tệ để thoát khỏi vũng lầy này. Điều duy nhất tồi tệ hơn thế sẽ là nhắm mắt lún sâu vào một đợt leo thang tàn khốc và vô ích.
Mọi tuyên bố về sự kiện, quan điểm, hoặc phân tích được trình bày đều là của các tác giả và không phản ánh quan điểm hay lập trường chính thức của chính phủ Mỹ. Không có nội dung nào trong bài viết này nên được hiểu là sự khẳng định hoặc ngụ ý rằng chính phủ Mỹ xác thực các thông tin hay tán thành quan điểm của các tác giả.
Cole Bucy là cựu chuyên gia phân tích của CIA và cựu giám đốc phụ trách vấn đề Iran tại Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ từ 2015 đến 2016.
Nate Swanson là giám đốc Dự án Chiến lược Iran tại Hội đồng Đại Tây Dương. Ông từng là giám đốc phụ trách vấn đề Iran tại Hội đồng An ninh Quốc gia từ 2022 đến 2025. Vào mùa xuân và mùa hè năm 2025, ông là thành viên nhóm đàm phán về Iran của chính quyền Trump.