Nguồn: Tom Brown và Pragathi Ravi, “The Illicit World of Sea Cucumbers”, Foreign Policy, 02/10/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Vào một buổi chiều tháng 8 năm 2017, Cesar Daleo, một cựu đặc vụ Cục Tuần tra Biên phòng Mỹ, đã tìm cách vận chuyển trái phép 1 kg hóa chất tiền chất fentanyl mà ông ta tưởng là hàng cấm từ San Ysidro, California, qua biên giới sang Mexico. Daleo không hề biết rằng vài tuần trước đó, lực lượng hải quan tại Sân bay Quốc tế Los Angeles đã chặn kiện hàng này trên đường vận chuyển từ Trung Quốc.
Các đặc vụ thuộc Cơ quan Điều tra An ninh Nội địa sau đó đã tráo chất bị kiểm soát này, vốn được ngụy trang dưới dạng bột củ sen, bằng một loại bột trắng vô hại rồi để kiện hàng tiếp tục hành trình đến điểm nhận. Lực lượng hành pháp phục kích và bắt giữ Daleo ngay trước khi ông ta vượt biên, sau đó khởi tố ông ta về tội thông đồng phân phối chất cấm. Trước đó, Daleo đã 13 lần nhận trót lọt những kiện hàng tương tự; đến năm 2019, ông ta bị tuyên phạt 30 tháng tù giam.
Các điều tra viên phát hiện Daleo thực chất là mắt xích trung gian giữa các nhà sản xuất hóa chất Trung Quốc và các băng đảng ma túy Mexico. Theo một chiều, ông ta vận chuyển các hóa chất tiền chất; theo chiều ngược lại, ông ta mang về tài sản dùng để thanh toán: hải sâm. Tòa án kết luận rằng từ năm 2014 đến 2016, Daleo đã ít nhất 80 lần thuê người buôn lậu các bao hải sâm khô thuộc loài Isostichopus fuscus (hải sâm nâu), một loài quý hiếm được bảo tồn, vào Mỹ, với tổng giá trị hơn 250.000 USD.
Hải sâm — vốn là động vật biển chứ không phải thực vật — được coi là món cao lương mỹ vị tại nhiều nơi ở châu Á, trong đó có Trung Quốc, nơi chúng được cho là có tác dụng tăng cường miễn dịch, tráng dương hay hỗ trợ sinh sản. Hải sâm cũng được xem là biểu tượng của địa vị và sự giàu có, thường xuất hiện trong các bữa tiệc hay sự kiện thương mại, với giá bán lẻ có thể lên tới 3.000 USD/kg tùy theo chủng loại.
Chính thị trường béo bở này đã khiến các nhóm tội phạm ở Trung Quốc ngày càng ưa chuộng việc nhận thanh toán bằng hải sâm thay cho tiền mặt, coi đây là “một phương thức né tránh hệ thống ngân hàng quốc tế”, theo Vanda Felbab-Brown, chuyên gia về tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia tại Viện Brookings. Từ những ngư trường khai thác trái phép dọc bờ biển Mexico đến các nhà hàng sang trọng ở châu Á, hải sâm đã kết nối lao động, tội phạm và nhu cầu ẩm thực thành một thị trường đen trị giá hàng triệu USD trải rộng khắp thế giới.
Theo lẽ thông thường, hải sâm khó có thể được xem là nguồn cơn của những âm mưu địa chính trị. “Nhiều người thậm chí còn chẳng biết nó là con gì”, Teale Phelps Bondaroff, một chuyên gia về hải sâm kiêm Giám đốc nghiên cứu của tổ chức OceansAsia, chia sẻ. Hải sâm không có mắt, di chuyển các tua và chân ống nhờ một hệ thống bơm nước cơ học giúp đẩy cơ thể bò trên đáy biển. Một số loài tự vùi mình trong cát và lọc chất dinh dưỡng từ trầm tích.
Thế nhưng, sinh vật này lại giữ vai trò sống còn đối với hệ sinh thái dưới nước. Nếu thiếu những “chú giun đất của đại dương” này, Bondaroff cho biết, sự sống dưới đáy biển có thể bị hủy hoại, các vi khuẩn gây chết rạn san hô sẽ bùng phát, còn các loài vi tảo — vốn tạo ra khoảng một nửa lượng oxy của Trái đất — sẽ khó phát triển.
Quy trình khai thác hải sâm có khác biệt nhất định tùy từng khu vực, nhưng nhìn chung đòi hỏi rất nhiều sức người. Chúng thường được thu hoạch thủ công từ đáy biển sâu, dù ở một số nơi người ta có thể bắt chúng gần bờ hơn. Tình trạng suy giảm quần thể đã được ghi nhận tại 81% số ngư trường hải sâm được khảo sát, một mức sụt giảm đáng báo động do khai thác quá mức và buôn lậu quy mô lớn, những hoạt động đã đem lại hàng triệu USD trong thập kỷ qua tại Mexico, Sri Lanka và nhiều quốc gia khác.
Hãy lấy bán đảo Yucatán của Mexico làm ví dụ, nơi từng có một trong những ngành khai thác hải sâm sinh lời nhất thế giới. Khi đó, chỉ các hợp tác xã nghề cá được cấp phép mới được phép khai thác, và ngư dân phải lặn xuống đáy biển để bắt loài sinh vật này, Abigail Bennett, Phó Giáo sư tại Khoa Thủy sản và Động vật Hoang dã thuộc Đại học Bang Michigan, cho biết. Khoảng một thập kỷ trước, một ngư dân có thể kiếm hơn 1.628 USD mỗi ngày trong mùa thu hoạch hải sâm. Nhưng đến năm 2019, chính phủ Mexico buộc phải đóng cửa hoàn toàn ngư trường hợp pháp này do nguồn lợi bị khai thác đến kiệt quệ.
Điều đó vẫn không thể ngăn chặn hoạt động khai thác bất hợp pháp. Theo Felbab-Brown, những ngư dân muốn tránh bị phạt thường khai báo các loài hải sâm đắt tiền như thể chúng chỉ là sản phẩm đánh bắt không chủ ý. Đáng lo ngại hơn, trong hai thập kỷ qua, băng đảng Sinaloa và, ở mức độ thấp hơn, băng Jalisco New Generation đã dần lấn át và chi phối các ngư trường cũng như hoạt động thu hoạch hải sâm ở Mexico. Chúng đưa ra mức giá hấp dẫn cho ngư dân và loại bỏ đối thủ cạnh tranh bằng sự kết hợp giữa bắt bớ, đe dọa và thâu tóm.
“Các băng đảng nhảy vào, tự biến mình thành những kẻ môi giới giữa người mua, các đơn vị vận chuyển Trung Quốc và ngư dân địa phương… Kết quả là hoạt động đánh bắt hải sâm vô tội vạ bùng phát mạnh mẽ”, Felbab-Brown nói. Số vụ bắt giữ hải sâm buôn lậu tại biên giới phía nam nước Mỹ đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2018.
Ấn Độ và Sri Lanka cũng là những điểm nóng toàn cầu của hoạt động buôn bán hải sâm. Trong khi Ấn Độ bảo vệ khoảng 200 loài hải sâm và duy trì lệnh cấm đánh bắt toàn diện từ năm 2001, Sri Lanka vẫn cho phép khai thác. Sự khác biệt trong quy định pháp lý giữa hai nước đã tạo điều kiện cho một thị trường đen phát triển, nơi hải sâm “được đánh bắt trái phép tại Ấn Độ rồi buôn lậu sang Sri Lanka, sau đó được hợp pháp hóa để xuất sang Hồng Kông hoặc Trung Quốc”, Bondaroff cho biết.
Tháng 2, Hải quân Sri Lanka đã tịch thu 685 kg hải sâm đã qua sơ chế, nghi có nguồn gốc từ các làng chài ven biển Ấn Độ. Tháng 4 năm ngoái, Lực lượng Bảo vệ Bờ biển Ấn Độ thu giữ 145 kg hải sâm — trị giá hơn 60.000 USD — trong một chiến dịch chống săn bắt trái phép ngoài khơi bang Tamil Nadu ở miền nam. Vài tháng sau, cảnh sát biển địa phương tiếp tục thu giữ thêm 30 kg, trị giá khoảng 4.200 USD, đang trên đường được vận chuyển sang Sri Lanka.
Sau khi thu hoạch, hải sâm được luộc, phơi khô, ướp muối rồi xuất khẩu sang Trung Quốc đại lục, cũng như Đài Loan, Singapore và Malaysia. Tại những nơi này, các tiểu thương địa phương thường gọi chúng bằng những cái tên như “phân lừa” hay “bột bánh quy”, mô tả khá chính xác vẻ ngoài màu nâu sần sùi của chúng. Hải sâm xuất hiện trong các cửa hàng tạp hóa và tiệm thuốc bắc từ Hồng Kông đến tận Queens, New York. Tại các nhà hàng sang trọng, chúng được chế biến thành món hầm với nấm, gỏi lạnh sốt giấm hoặc thái nhỏ để nấu súp.
Nhu cầu tiêu thụ hải sâm đang tăng mạnh, đặc biệt tại Trung Quốc. Trong những năm gần đây, Trung Quốc đã tìm cách thay thế thịt heo bằng hải sản như một nguồn protein quan trọng cho người dân. Hải sâm khó có thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu đạm của nước này, nhưng hoạt động thương mại sôi động quanh nó đang thúc đẩy một thị trường ngầm ngày càng gắn chặt với các hoạt động phi pháp.
Các tàu cá Trung Quốc vươn xa khỏi vùng biển trong nước để săn tìm hải sâm. Những đội tàu này thường đóng vai trò trung gian, trả giá cao cho ngư dân địa phương ở các vùng biển nước ngoài đối với bất kỳ lượng hải sâm nào có thể đưa về Trung Quốc, qua đó kích thích các đợt khai thác quy mô lớn. “Mọi thứ sẽ sạch bách chỉ trong vòng 24 giờ”, Ian Urbina, người sáng lập Tổ chức Outlaw Ocean Institute, cho biết. “Ngư dân địa phương cũng tiếp tay, vì vậy đây không phải là một kịch bản nạn nhân – thủ phạm rõ ràng”.
Trung Quốc đã tận dụng ảnh hưởng của mình tại Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) để phục vụ tham vọng khai thác hải sâm và bảo vệ các lợi ích thương mại. Kể từ khi ông Cù Đông Ngọc, cựu Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Trung Quốc, được bầu làm người đứng đầu FAO vào năm 2019, Bắc Kinh đã sử dụng ảnh hưởng của mình để đưa một số loài hải sâm được nuôi trong nước ra khỏi Phụ lục II của Công ước CITES về các loài có nguy cơ bị đe dọa. Hiện chỉ có ba loài hải sâm nằm trong danh sách này.
Đáng chú ý nhất là việc loại trừ loài Apostichopus japonicus (hải sâm Nhật Bản), loài có giá trị kinh tế quan trọng nhất đối với ngành nuôi trồng thủy sản trong nước của Trung Quốc. Năm 2023, Trung Quốc sản xuất gần 300.000 tấn hải sâm Nhật Bản, chủ yếu tập trung tại các khu vực phía bắc có khí hậu ôn hòa như Liêu Ninh và Sơn Đông. Nhận thấy nguồn hải sâm tự nhiên suy giảm, Trung Quốc bắt đầu đầu tư mạnh vào nuôi trồng thủy sản, cải tạo những ao nuôi cá và tôm bị bỏ hoang.
Theo Niên giám Thống kê Thủy sản Trung Quốc, tính đến năm 2022, nước này đã sử dụng khoảng 250.000 ha để nuôi hải sâm, tương đương diện tích Luxembourg. Nhiều người kỳ vọng việc gia tăng sản lượng nuôi trồng có thể làm giảm hoạt động khai thác bất hợp pháp. “[Nhưng] chỉ riêng nguồn cung hợp pháp là chưa đủ”, Felbab-Brown nhận định. “Tôi chắc chắn chưa từng nghe nói rằng các trang trại nuôi hải sâm ở Trung Quốc đã giúp chấm dứt tình trạng bóc lột và khai thác hải sâm ở Mexico”.
Sự bùng nổ nguồn cung từ các trang trại nuôi tại Trung Quốc đang gián tiếp giáng một đòn vào thị trường hải sâm hợp pháp của Nhật Bản, nơi từ lâu đã bảo vệ nghiêm ngặt các quần thể hải sâm tự nhiên. Trên thực tế, hoạt động thương mại hải sâm đầy biến động trên toàn cầu giờ đây đã bị cuốn vào những tính toán ngoại giao — hoặc chính sự thiếu vắng của chúng.
Động lực này không phải là mới: trong lịch sử, hải sâm từng đóng vai trò quan trọng trong các cuộc thương lượng thương mại ở châu Á. Hải sâm đánh bắt tại Nhật Bản đã được xuất khẩu sang Trung Quốc trong ít nhất 350 năm. Chúng có giá trị đến mức vào thế kỷ 17, Mạc phủ Tokugawa từng dùng hải sâm thay cho bạc để đổi lấy tơ lụa Trung Quốc. Tại các nhà hàng kaiseki truyền thống của Nhật Bản — nơi các chính trị gia thường gặp gỡ, đôi khi cùng các nhà ngoại giao nước ngoài — các món ăn thường đi kèm nội tạng hải sâm lên men.
Nhưng trong những năm gần đây, tuyến thương mại hải sâm đặc thù này đã bị gián đoạn. Trung Quốc cấm nhập khẩu hải sản từ Nhật Bản do lo ngại ô nhiễm từ nhà máy hạt nhân Fukushima trong giai đoạn từ tháng 8 năm 2023 đến cuối tháng 6 năm ngoái. Lệnh hạn chế mới được dỡ bỏ được bốn tháng rưỡi thì Bắc Kinh lại áp đặt trở lại lệnh cấm đối với hải sản Nhật Bản vào tháng 11 năm ngoái, sau khi những phát biểu cứng rắn của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi về vấn đề Đài Loan làm xấu đi quan hệ song phương.
Phao cứu sinh kinh tế đối với thị trường hải sản cao cấp của Nhật Bản vì thế bị cắt đứt; các ngư trường hải sâm ở Nhật Bản vốn đã gặp khó khăn, với giá giảm tới một nửa trong khoảng thời gian từ lệnh cấm ban đầu năm 2023 đến năm 2024.
Cũng như các ngư trường hải sâm ở Mexico đã gắn với tội phạm có tổ chức, giới xã hội đen Nhật Bản cũng có thể tìm ra cách kiếm lời bất chấp lệnh cấm của Trung Quốc. Một nhóm tám người được cho là có liên hệ với yakuza đã bị bắt khi đang buôn lậu gần 500 kg hải sâm vào năm ngoái. Hải sản Nhật Bản rất có thể vẫn sẽ tìm được những con đường ngầm để len vào thị trường khổng lồ của Trung Quốc.
Chừng nào nhu cầu đối với hải sản cao cấp tại Trung Quốc và phần còn lại của châu Á vẫn ở mức cao, các nhà cung cấp sẽ tiếp tục càn quét đáy biển và phớt lờ luật hàng hải; những bên khác có thể theo đuổi các dự án nuôi trồng thủy sản với quy mô bằng cả một quốc gia hoặc lựa chọn những mô hình bền vững hơn. Bên dưới mặt nước, một nền kinh tế toàn cầu vẫn cuồn cuộn vận hành xoay quanh một sinh vật có gai, không mắt, không chân.
Tom Brown là một nhà báo tự do chuyên điều tra các vấn đề về tổn hại môi trường và tham nhũng. Các tác phẩm của anh từng xuất hiện trên Al Jazeera, Wired, The Telegraph, PBS và The Guardian.
Pragathi Ravi là một nhà báo độc lập viết về khoa học, xã hội và chính sách. Các bài viết của cô đã được đăng trên các ấn phẩm như Wired, Grist và tạp chí New Lines.