Nguồn: Oba Mie, “Japan’s Potential as a ‘Third Option’ for ASEAN,” The Diplomat, 05/10/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
ASEAN đang tìm kiếm một đối tác thứ ba, và Nhật Bản là lựa chọn hoàn toàn phù hợp – nếu nước này đi những nước cờ đúng đắn.
Theo truyền thống, các quốc gia ASEAN luôn tìm cách duy trì quyền tự chủ của mình dưới ngọn cờ “trung tâm”, tránh phụ thuộc quá mức vào bất kỳ thế lực bên ngoài nào – dù là Mỹ, Trung Quốc, hay các nước khác – thông qua điều có thể được gọi là chiến lược đa hướng. Mở rộng hợp tác với càng nhiều đối tác ngoài khu vực càng tốt trong các lĩnh vực như thương mại, đầu tư, và phát triển cơ sở hạ tầng là một chiến lược hữu ích nhằm xây dựng nền tảng duy trì quyền tự chủ đó.
Trong số các thách thức đi kèm, không có gì quan trọng hơn việc xác định cách thức gắn kết với Mỹ và Trung Quốc, cũng như cách giữ cân bằng giữa hai siêu cường này. Mỹ vẫn là thế lực quân sự hùng mạnh nhất thế giới và chiếm vị trí trung tâm trong hệ thống tài chính và tiền tệ toàn cầu. Nước này cũng là nguồn đầu tư lớn nhất vào ASEAN và là thị trường xuất khẩu lớn nhất của nhiều quốc gia thành viên. Do đó, không thể đánh giá thấp sức ảnh hưởng của nước Mỹ tại khu vực. Tuy nhiên, chính sách đối ngoại vô cùng khó đoán của chính quyền Trump nhiệm kỳ hai đang làm xói mòn quyền lực mềm của Mỹ, ngay giữa lúc Trung Quốc đẩy mạnh các hoạt động tiếp cận phương Nam toàn cầu, bao gồm cả các nước ASEAN. Quan hệ hợp tác giữa Trung Quốc và các quốc gia ASEAN rõ ràng đang ngày càng trở nên sâu sắc.
Bắc Kinh thường giới thiệu quan hệ của họ với các nước ASEAN như một cơ hội, mang đến cho các quốc gia thành viên tiềm năng ổn định và phát triển lớn hơn. Có thể tìm thấy bằng chứng cho điều này trong bốn sáng kiến gắn kết lớn của Trung Quốc: Sáng kiến Phát triển Toàn cầu (GDI), Sáng kiến An ninh Toàn cầu (GSI), Sáng kiến Văn minh Toàn cầu (GCI) và Sáng kiến Quản trị Toàn cầu (GGI). Nền tảng của những sáng kiến này là GDI – kêu gọi vực dậy nền kinh tế toàn cầu và thúc đẩy hợp tác đôi bên cùng có lợi hướng tới sự phát triển mạnh hơn, xanh hơn, và cân bằng hơn – cùng với GSI – kêu gọi một cách tiếp cận an ninh chung, toàn diện, hợp tác và bền vững.
Đáp lại nỗ lực tiếp cận này của Trung Quốc, các nước ASEAN đã đồng loạt ủng hộ GDI. Các văn kiện quan trọng của ASEAN đều hoan nghênh sáng kiến này và toàn bộ các quốc gia ASEAN đều đã tham gia Nhóm Bạn bè của GDI tại Liên Hiệp Quốc. Đối với các nước ASEAN, sự hỗ trợ tài chính, kỹ thuật, và dòng vốn đầu tư tích cực hơn từ Trung Quốc thông qua GDI hoàn toàn phù hợp với nhu cầu phát triển của chính họ. Tuy nhiên, GSI lại là một vấn đề khác: trong khi Campuchia, Lào, Myanmar, và Timor–Leste đã công khai ủng hộ, thì toàn khối ASEAN nói chung vẫn chưa làm vậy. Tuy nhiên, Malaysia đã cho thấy tín hiệu sẵn sàng bắt đầu tham vấn về việc tham gia GSI. Vào tháng 08/2026, Indonesia và Trung Quốc cũng nhất trí tăng cường các cuộc tập trận chung, hợp tác công nghiệp quốc phòng, và hợp tác công nghệ.
Dù vậy, các nước ASEAN không hề từ bỏ cam kết về quyền tự chủ của mình. Điển hình là vào tháng 03/2025, để phản ứng trước sự ra đời của chính quyền Trump nhiệm kỳ hai, ASEAN đã thành lập Lực lượng Đặc nhiệm Địa kinh tế ASEAN (AGTF); sau đó, để ứng phó với cuộc khủng hoảng Trung Đông, lực lượng này đã được tổ chức lại thành Nhóm Địa kinh tế ASEAN (AGG) vào tháng 03/2026. AGG đang xem xét các biện pháp mà ASEAN nên áp dụng giữa bối cảnh cạnh tranh địa kinh tế ngày càng gay gắt – những biện pháp mang ý nghĩa sống còn đối với khối. Đối với các nước ASEAN đang phải chật vật ứng phó với “bước ngoặt địa kinh tế” như một thách thức mới, việc duy trì chiến lược đa hướng và mở rộng quan hệ hợp tác với các đối tác thứ ba ngoài Mỹ và Trung Quốc đang trở nên cần thiết hơn bao giờ hết để bảo vệ quyền tự chủ của mình.
Trong tình hình đó, Nhật Bản nên nhận ra những nhu cầu này và đóng vai trò như đối tác thứ ba cho các nước ASEAN. Các lĩnh vực hợp tác tiềm năng rất đa dạng: an ninh năng lượng, môi trường và chuyển đổi xanh (GX), cơ sở hạ tầng kỹ thuật số bao gồm AI và chất bán dẫn, phát triển cơ sở hạ tầng, và hợp tác an ninh thông qua chuyển giao trang thiết bị quốc phòng cùng các hỗ trợ nâng cao năng lực. Tầm nhìn Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở (FOIP) bản cập nhật được công bố vào tháng 05/2026 cũng báo hiệu ý định của Nhật Bản nhằm củng cố hàng loạt các vấn đề mà các quốc gia ASEAN xem trọng. Nhật Bản nên tận dụng tối đa các cơ chế chủ chốt hiện có để làm sâu sắc thêm quan hệ hợp tác với ASEAN, bao gồm Cộng đồng Phát thải ròng bằng không châu Á (AZEC), Quan hệ Đối tác về Phục hồi Nguồn lực và Năng lượng châu Á (POWERR Asia), Hỗ trợ An ninh Chính thức (OSA), và một khuôn khổ ODA hiện đang giúp huy động tài chính từ khu vực tư nhân trở nên dễ dàng hơn.
RCEP – hiệp định thương mại tự do quy mô lớn bao gồm Nhật Bản, ASEAN, và các đối tác khu vực khác – dự kiến sẽ được đánh giá lại vào năm 2027. Nhật Bản và ASEAN nên hợp tác để duy trì một trật tự kinh tế khu vực tự do, cởi mở, và dựa trên luật lệ hơn nữa. Xa hơn thế, việc hỗ trợ các nước ASEAN nỗ lực mở rộng vai trò tại các diễn đàn toàn cầu lớn hơn, và cùng nhau hợp tác để duy trì một trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, sẽ ngày càng trở nên quan trọng.
Cuộc khảo sát thường niên “Tình hình Đông Nam Á” do Viện ISEAS-Yusof Ishak có trụ sở tại Singapore thực hiện đã liên tục cho thấy Nhật Bản là nước nhận được mức độ tin tưởng cao nhất từ các quốc gia ASEAN trong số các nước ngoài khu vực. Những lý do đằng sau điều này rất đáng để quan tâm. Theo ấn bản mới nhất, xuất bản năm 2026, câu trả lời hàng đầu cho câu hỏi tại sao Nhật Bản được tin tưởng là: “Nhật Bản là một bên có trách nhiệm, luôn tôn trọng và đấu tranh cho luật pháp quốc tế” (41,4%). Tiếp theo là “Nhật Bản có nguồn lực kinh tế khổng lồ và ý chí chính trị để cung cấp khả năng lãnh đạo toàn cầu” (22,7%). Khi hợp tác với các nước ASEAN nhằm duy trì một trật tự khu vực mong muốn, danh tiếng của Nhật Bản như một người ủng hộ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ có thể là tài sản quý giá nhất của nước này.
Oba Mie là giáo sư tại Đại học Kanagawa.