Nguồn: David Sacks, “The True Meaning of Power”, Foreign Affairs, 06/11/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
“Chính trị quốc tế, cũng như mọi hình thức chính trị khác, đều là cuộc đấu tranh giành quyền lực”. Hans Morgenthau đã viết câu này tại bàn làm việc của mình ở Chicago vào buổi đầu Chiến tranh Lạnh, khi Mỹ và Liên Xô bắt đầu bước vào cuộc cạnh tranh không hồi kết nhằm giành quyền thống trị toàn cầu. Cuốn Politics Among Nations (Chính trị giữa các quốc gia) mà Morgenthau sau đó hoàn thành nhanh chóng trở thành giáo trình về quan hệ quốc tế được sử dụng rộng rãi nhất tại Mỹ, đồng thời đặt nền móng cho một khuôn khổ tư tưởng mang tên chủ nghĩa hiện thực – học thuyết đã định hướng cho nhiều thế hệ học giả và nhà hoạch định chính sách.
Dù thế giới đã thay đổi rất nhiều trong gần tám thập kỷ kể từ khi công trình có ảnh hưởng lớn nhất của Morgenthau được xuất bản, những nguyên lý cốt lõi vẫn không thay đổi. Bản chất con người, yếu tố mà theo Morgenthau thúc đẩy cuộc đấu tranh giành quyền lực, vẫn không thay đổi. Các quốc gia tiếp tục là những chủ thể quan trọng nhất trong hệ thống quốc tế và không ngừng cạnh tranh để gia tăng ảnh hưởng. Các cường quốc vẫn đóng vai trò định hình dòng chảy lịch sử. Phần lớn những diễn biến của thế giới ngày nay dường như đang củng cố các kết luận của Morgenthau: nỗ lực thiết lập phạm vi ảnh hưởng của Nga tại Đông Âu, tham vọng bá quyền của Trung Quốc ở Đông Á và việc Mỹ khôi phục Học thuyết Monroe tại Tây Bán cầu đều cho thấy lợi ích quốc gia vẫn được ưu tiên hơn những khát vọng đạo đức và các chuẩn mực quốc tế.
Đối với nhiều người, những đóng góp của Morgenthau chỉ xoay quanh việc ông xác định quyền lực là yếu tố then chốt chi phối hành vi của các quốc gia. Tuy nhiên, cách nhìn này đã bỏ qua một trong những luận điểm cốt lõi của ông: dù con người có xu hướng luôn tìm cách tối đa hóa quyền lực, họ đồng thời cũng là những sinh thể có đạo đức và luôn tìm cách kiềm chế chính quyền lực của mình. Các trước tác của Morgenthau cho thấy sự giằng co biện chứng giữa quyền lực và đạo đức – hai khái niệm tưởng chừng không thể dung hòa mà ông đã dành cả cuộc đời để tìm cách kết nối. Thay vì lãng mạn hóa quyền lực, Morgenthau nhận thức rõ sự cần thiết phải chế ngự nó.
Là một người nhập cư phải chạy trốn khỏi Đức Quốc xã và mang ơn Mỹ vì đã cứu sống mình, Morgenthau có những lời khuyên cụ thể dành cho chính những người đồng bào Mỹ của mình. Dù luôn kêu gọi Mỹ bảo vệ các lợi ích sống còn bằng cách duy trì một cán cân quyền lực thuận lợi tại những khu vực trọng yếu, ông cũng tha thiết nhắc nhở nước này phải sử dụng sức mạnh một cách thận trọng. Morgenthau xem Mỹ là quốc gia duy nhất vừa có đủ năng lực, vừa có ý chí đứng lên bảo vệ những giá trị cao cả mà theo ông, quyền lực phải phụng sự. Ông kiên định với việc duy trì sức mạnh của Mỹ như một đối trọng trước bạo lực và sự cuồng tín thù ghét mà bản thân từng trải qua. Tuy nhiên, ông cũng lo ngại rằng việc Mỹ mở rộng quyền lực quá mức sẽ làm xói mòn chính những nền tảng tạo nên sức mạnh ấy. Đối với Morgenthau, đó sẽ là một thảm kịch của toàn nhân loại.
Có lẽ không chính phủ nào hiểu sai tư tưởng của Morgenthau nghiêm trọng hơn chính quyền Trump nhiệm kỳ thứ hai. Các quan chức trong chính quyền này công khai tán dương việc sử dụng sức mạnh quân sự trên khắp thế giới, từ Iran đến Venezuela và vùng Caribe, đồng thời gạt bỏ những lo ngại về các cáo buộc tội ác chiến tranh và đe dọa những đồng minh lâu năm. Phó Chánh văn phòng Nhà Trắng Stephen Miller đã thể hiện rõ tư duy kiểu Trump khi vào tháng Một tuyên bố về những “quy luật sắt của thế giới” – một thế giới “được chi phối bởi sức mạnh”, “được chi phối bởi vũ lực” và “được chi phối bởi quyền lực”.
Một số nhà phân tích cũng mắc sai lầm khi viện dẫn chủ nghĩa hiện thực để giải thích các hành động của chính quyền Trump. Chẳng hạn, một bài luận dài đăng trên The New York Times Magazine được đặt tiêu đề: “Học thuyết trao cho Trump tấm séc trắng để thực hiện hành vi gây hấn”. Cách diễn giải này có thể hiểu được, bởi chính quyền Trump nhiều lần khẳng định rằng các hành động của mình được đặt trên nền tảng của “chủ nghĩa hiện thực linh hoạt”.
Tuy nhiên, bất kỳ cách diễn giải nào về chủ nghĩa hiện thực mà bỏ qua khía cạnh đạo đức trong học thuyết của Morgenthau đều vừa sai lầm, vừa nguy hiểm. Khi Mỹ tự giới hạn quyền lực của mình bằng cách tuân thủ các chuẩn mực quốc tế, tham vấn đồng minh và đối tác, đồng thời sử dụng sức mạnh để theo đuổi những giá trị cao cả, các quốc gia khác sẽ dễ dàng chấp nhận ảnh hưởng của Mỹ hơn, qua đó góp phần duy trì chính ảnh hưởng ấy. Nhưng nếu các hành động của Washington không còn chịu sự ràng buộc của những giới hạn này, các quốc gia khác sẽ không còn sẵn sàng nhường bước trước những yêu sách của Mỹ, và thế giới sẽ trở nên nguy hiểm hơn.
Việc trở lại với những nền tảng của chủ nghĩa hiện thực – trở về với người đã giới thiệu truyền thống tư tưởng này với công chúng Mỹ – có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Nếu Morgenthau chứng kiến thời khắc này trong lịch sử Mỹ, có lẽ ông sẽ kết luận rằng nước Mỹ đã tiếp thu quá mức bài học của ông về tầm quan trọng của quyền lực, đồng thời mắc sai lầm khi đánh đồng quyền lực với việc sử dụng vũ lực. Ông sẽ nhận thấy sự cần thiết phải đề cao các vấn đề đạo đức và khôi phục những giới hạn mang tính chuẩn mực đối với việc thực thi quyền lực. Ông cũng sẽ cảnh báo về những can dự vào các cuộc xung đột ở nước ngoài có nguy cơ làm suy yếu nền dân chủ Mỹ – vốn vẫn là nguồn cội tạo nên sức mạnh của quốc gia này. Đó chính là những bài học giúp Mỹ vượt qua một kỷ nguyên cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, nơi dư địa cho sai lầm ngày càng thu hẹp và cái giá phải trả cho những tính toán sai lầm có thể mang tính thảm họa.
RỜI CHÂU ÂU
Morgenthau sinh ra vào mùa đông năm 1904 trong một gia đình Do Thái thuộc tầng lớp trung lưu, đã hòa nhập sâu vào xã hội Đức, tại miền Nam nước Đức. Người cha bảo thủ và độc đoán của ông, Ludwig, nuôi dạy người con duy nhất với lòng tôn kính dành cho chế độ quân chủ và niềm tự hào về những thành tựu của đất nước. Tuổi thơ của Morgenthau có lẽ đã trôi qua như bao cậu bé nhút nhát nhưng thông minh, ham học hỏi khác trong một cộng đồng tư sản đầy tự tin, nếu thất bại của nước Đức trong Thế chiến I và sự trỗi dậy của chủ nghĩa bài Do Thái không đẩy cuộc đời ông sang một hướng hoàn toàn khác.
Năm 1922, khi còn là một học sinh xuất sắc tại trường trung học, Morgenthau được chọn phát biểu trước các bạn học và những người hàng xóm trong một buổi lễ công khai nhằm tôn vinh nhân vật được dùng để đặt tên cho ngôi trường. Khi bắt đầu bài phát biểu, ông nhận thấy một số người đã quay lưng lại, trong khi những người khác bịt mũi trước “tên Do Thái hôi hám” này. Morgenthau vẫn hoàn thành bài phát biểu, nhưng khi rời khỏi quảng trường, các bạn học đã buông những lời lăng mạ mang tính bài Do Thái và nhổ nước bọt vào ông. Chỉ vài tháng sau, Hitler cùng hàng trăm thành viên đội quân áo nâu (Sturmabteilung) tiến vào quê nhà Coburg của Morgenthau, tấn công những người biểu tình trong khi cảnh sát đứng nhìn. Chẳng bao lâu sau, Coburg mang một danh hiệu đáng hổ thẹn: thị trấn đầu tiên bầu Đảng Quốc xã lên nắm quyền.
Morgenthau rời Coburg với hy vọng trở thành nhà văn hoặc nhà thơ, nhưng buộc phải chuyển hướng sang ngành luật sau khi siêu lạm phát khiến gia đình ông khánh kiệt. Trong thời gian tập sự dưới sự hướng dẫn của Hugo Sinzheimer, một luật sư lao động cánh tả nổi tiếng, ông chứng kiến các thẩm phán bảo thủ phá hoại nền Cộng hòa Weimar và tiếp tay cho những thế lực muốn hủy diệt nó. Sau này, trong cuốn tự truyện về hành trình phát triển tư tưởng của mình, Morgenthau hồi tưởng rằng những trải nghiệm ấy đã khiến ông đi đến kết luận: “Điều mang tính quyết định không phải là tính đúng đắn của những cách diễn giải pháp luật khác nhau, mà là sự phân bổ quyền lực chính trị”.
Khi cuộc sống của người Do Thái tại Đức ngày càng trở nên tồi tệ, Morgenthau chạy sang Geneva để giảng dạy luật. Đáng tiếc, Thụy Sĩ vẫn chưa đủ xa để giúp ông thoát khỏi sự kỳ thị. Sau khi Hitler lên nắm quyền tại Đức, các sinh viên bắt đầu tẩy chay lớp học của ông vì không muốn học luật Đức từ một người Do Thái. Sau đó, ông tìm được một vị trí giảng dạy tại Madrid, nhưng Nội chiến Tây Ban Nha lại buộc ông phải rời nơi này và lang thang khắp châu Âu trước khi đến New York vào năm 1937 trong thân phận một người tị nạn không một xu dính túi. Sau khi tận mắt chứng kiến chủ nghĩa phát xít trỗi dậy, Morgenthau vô cùng sửng sốt khi nhận ra có quá nhiều người Mỹ tin rằng bản chất con người vốn dĩ là tốt đẹp, hòa bình là trạng thái bình thường của nhân loại và lịch sử là một câu chuyện về sự tiến bộ không ngừng.
Tại New York và sau đó là Kansas City, Morgenthau ngày càng lo ngại khi chứng kiến Mỹ chỉ đứng nhìn Đức Quốc xã tái vũ trang, sáp nhập Áo và xâm lược Tiệp Khắc. Ông cho rằng việc không thấu hiểu bản chất con người đã khiến các nền dân chủ phương Tây mù quáng đặt niềm tin vào luật pháp quốc tế và Hội Quốc Liên. Niềm tin ấy khiến họ lựa chọn con đường ít trở ngại nhất, nhân nhượng Hitler, và cuối cùng bị đẩy thẳng xuống vực thẳm đạo đức.
Bị chấn động trước sự sụp đổ của nước Pháp năm 1940, Morgenthau bắt đầu viết cuốn sách đầu tiên bằng tiếng Anh, trong đó ông công kích niềm tin của người Mỹ rằng các phương pháp khoa học tự nhiên có thể lý giải thế giới xã hội và rằng chỉ cần dựa vào sức mạnh của lý trí thì cuối cùng mọi xung đột sẽ bị xóa bỏ. Trong Scientific Man vs. Power Politics (Con người duy lý đối đầu với chính trị quyền lực), xuất bản năm 1946, ông chỉ trích chủ nghĩa duy lý và chủ nghĩa tự do vì đã hiểu sai bản chất con người, bản chất thế giới và chính bản chất của lý trí. Con người, ngoài những nhu cầu hợp lý, còn có những xung lực phi lý trí không thể đơn giản xóa bỏ bằng lập luận. Theo ông, “khát vọng quyền lực của con người chỉ có thể được thỏa mãn… nếu con người trở thành một vị thần”. Các quốc gia cũng giống như con người, luôn tìm cách tối đa hóa quyền lực của mình trước các quốc gia khác, khiến xung đột trở thành điều không thể tránh khỏi.
Scientific Man nhận được những đánh giá vô cùng tệ hại, và sau này Morgenthau nhớ lại rằng cuốn sách đã “khiến mọi người sửng sốt đến tột độ”. Ông điều chỉnh cách tiếp cận, hướng thông điệp của mình đến công chúng Mỹ và đóng gói tư tưởng ấy trong một cuốn giáo trình phù hợp với tính thực dụng của người Mỹ. Ông muốn cuốn sách đánh dấu một bước tiến mới trong tư duy của người Mỹ về chính sách đối ngoại. Trong một bức thư riêng, ông viết rằng tác phẩm này sẽ khác những cuốn sách trước đó “giống như ô tô khác với xe ngựa”. Hai năm sau, với Politics Among Nations, ông đã đạt được mục tiêu ấy. Morgenthau nhấn mạnh rằng cuộc đấu tranh giành quyền lực là điều không thể tránh khỏi. Mọi quốc gia đều tìm cách duy trì, gia tăng hoặc phô diễn sức mạnh của mình. Giải trừ quân bị, an ninh tập thể và luật pháp quốc tế đều không thể kiềm chế cuộc đấu tranh này. Chỉ có cán cân quyền lực mới có thể ngăn các quốc gia tìm cách lật đổ trật tự hiện hữu. Quyền lực chỉ có thể được chế ngự bằng một sức mạnh đối trọng tương xứng.
MAN RỢ VÀ VĂN MINH
Không khó để hiểu vì sao nhiều người nhìn nhận sai về Morgenthau, coi ông là người ủng hộ chủ nghĩa chính trị hiện thực (realpolitik), một người kế thừa tư tưởng của những nhân vật như Machiavelli hay Bismarck. Suy cho cùng, ông đã đặt quyền lực vào vị trí trung tâm trong các phân tích của mình. Nhưng ông chưa bao giờ lãng mạn hóa quyền lực. Như ông từng viết trong một bức thư riêng: “Tôi là người nghiên cứu quốc gia-dân tộc và quyền lực, đồng thời nhiều lần nhấn mạnh những hàm ý tiêu cực về mặt đạo đức của chúng”. Những trải nghiệm cá nhân khi đối mặt với quyền lực đã dạy ông rằng việc theo đuổi quyền lực không giới hạn sẽ dẫn đến thảm họa. Ông hiểu rằng cần phải có những giới hạn về chuẩn mực và đạo đức để giữ cuộc đấu tranh giành quyền lực trong những phạm vi có thể chấp nhận được. Như ông viết trong một bức thư khác: “Nhiệm vụ của các xã hội văn minh là kiềm chế những ham muốn quyền lực và định hướng chúng vào những mục đích có ích cho xã hội”.
Trên thực tế, Morgenthau còn ít khoan dung hơn với những người không thể dung hòa quyền lực và đạo đức so với những người đánh giá thấp tầm quan trọng của quyền lực. Dù chủ nghĩa đại đồng và tư tưởng duy tâm của Tổng thống Woodrow Wilson thường xuyên là mục tiêu chỉ trích của Morgenthau, ông vẫn đánh giá Wilson cao hơn một vị quân vương theo chủ nghĩa Machiavelli: “Thất bại của Wilson ít nhất cũng là thất bại của sự vĩ đại, của một tầm nhìn quá lớn lao. Không ai có thể nói như vậy về những kẻ hậu sinh của Machiavelli”. Ông cũng chỉ trích nhà sử học kiêm lý luận chính trị người Anh E. H. Carr, người mà chủ nghĩa đạo đức tương đối đã khiến ông ta ủng hộ việc nhân nhượng Hitler. Morgenthau viết rằng Carr “không có một điểm nhìn vượt lên trên những toan tính chính trị để quan sát toàn cảnh chính trường và đánh giá bản chất của hiện tượng quyền lực”. Dù cả hai đều được xem là những nhà tư tưởng hiện thực có ảnh hưởng quan trọng, Morgenthau đã đưa ra nhận xét đầy cay nghiệt về Carr: “Trở thành một Machiavelli đã là điều nguy hiểm. Nhưng trở thành một Machiavelli mà không có đức hạnh thì còn tai hại hơn nhiều” – tức là thực hành chính trị quyền lực mà thiếu kỹ năng và óc phán đoán sẽ dẫn đến hậu quả thảm khốc.
Trong Politics Among Nations, Morgenthau phản đối những nhà lãnh đạo vừa tôn vinh cuộc đấu tranh giành quyền lực, vừa bác bỏ mọi giới hạn đối với việc sử dụng quyền lực của chính mình. Ông lập luận rằng “những triết lý và hệ thống chính trị lấy khát vọng quyền lực và cuộc đấu tranh giành quyền lực làm nền tảng cốt lõi đều đã chứng tỏ sự bất lực và cuối cùng tự hủy hoại chính mình”. Đồng thời, ông nhấn mạnh vai trò của những chuẩn mực đạo đức chung trong việc duy trì trật tự và điều tiết cuộc đấu tranh giành quyền lực. Ông nhận thấy rằng xuyên suốt lịch sử, con người luôn đòi hỏi các hành động chính trị phải chịu sự đánh giá về mặt đạo đức. Khi những giới hạn như vậy còn được duy trì, các quốc gia sẽ hành động ít hơn mức mà sức mạnh của họ cho phép. Những hành vi từng phổ biến, chẳng hạn như ám sát lãnh đạo của một quốc gia đối thủ hoặc sát hại một bộ phận lớn dân thường nhằm làm suy yếu sức mạnh của quốc gia đó, dần trở thành những hành vi bị lên án. Morgenthau kết luận: “Điều đã thay đổi chính là ảnh hưởng của nền văn minh, khiến những gì vốn được xem là đáng mong muốn và khả thi lại trở thành điều đáng bị lên án về mặt đạo đức, và do đó, thông thường không thể thực hiện được”.
Tuy nhiên, ngay sau Thế chiến II, ông tin rằng những giới hạn đối với cuộc đấu tranh giành quyền lực đã suy yếu đến mức thấp nhất kể từ khi hệ thống quốc gia hiện đại ra đời. Hitler từng tìm cách tiêu diệt cả một dân tộc, trong khi cả phe Trục lẫn phe Đồng minh đều tiến hành các cuộc ném bom bừa bãi nhằm vào các thành phố. Mặc dù Morgenthau tin rằng phe Đồng minh có cơ sở đạo đức chính đáng khi thực hiện những hành động như vậy để đánh bại một chế độ diệt chủng, ông vẫn lo ngại rằng cuộc đấu tranh giành quyền lực đang tiến đến trạng thái không còn bất kỳ giới hạn nào. Trong kỷ nguyên hạt nhân, nếu không tái lập được những rào cản đạo đức này, nhân loại có thể phải đối mặt với sự diệt vong.
CUỘC ĐẤU TRANH CHÍNH ĐÁNG
Danh tiếng về sự cứng rắn và thực dụng của Morgenthau từ lâu đã che khuất cốt lõi đạo đức trong chủ nghĩa hiện thực của ông. Ông khẳng định dứt khoát rằng quyền lực phải là phương tiện để đạt đến một mục đích – “một nỗ lực nhằm hiện thực hóa các giá trị đạo đức thông qua con đường chính trị”. Ông nhận thức rõ rằng việc tối đa hóa quyền lực chỉ vì bản thân nó vừa mang tính hủy diệt, vừa vô nghĩa. Ông lập luận rằng “một quốc gia phải theo đuổi lợi ích của mình vì một mục đích cao cả hơn, mục đích đem lại ý nghĩa cho các hoạt động thường nhật trong chính sách đối ngoại”. Theo quan điểm của ông, Hy Lạp và La Mã cổ đại vẫn được nhớ đến bởi quyền lực của hai nền văn minh này từng phụng sự những giá trị vượt xa tuổi thọ của chính các đế chế: nền dân chủ và triết học Athens, cùng hệ thống luật pháp và chính thể cộng hòa La Mã.
Khi dần hòa nhập vào xã hội Mỹ và xây dựng gia đình tại Chicago, Morgenthau bắt đầu nhìn nhận Mỹ là quốc gia kế thừa truyền thống đó. Những đóng góp của nước Mỹ cho thế giới và nguồn sức mạnh của quốc gia này nằm ở nền dân chủ cùng đời sống công dân của nó. Một cách tiếp cận hiện thực – biết sử dụng quyền lực ở nước ngoài một cách thận trọng – là lựa chọn phù hợp nhất để bảo vệ mô hình nước Mỹ ngay trên chính quê hương, giúp người dân được sống trong tự do và an toàn, đồng thời tạo ra một hình mẫu để các quốc gia khác noi theo. Nói cách khác, sức mạnh của Mỹ phải gắn liền với một mục đích – mục đích mà quốc gia này thực hiện “như một ngọn đèn soi sáng để thu hút những người từ phương xa, chứ không phải như ngọn lửa lan rộng khắp thế giới”. Đây không đơn thuần là nhận định của một học giả đứng ngoài cuộc. Mỹ đã dang tay đón nhận Morgenthau khi không một quốc gia nào khác sẵn lòng làm điều đó, đồng thời là nơi những người nhập cư như ông có thể vươn lên vị trí hàng đầu trong lĩnh vực của mình.
Đến thập niên 1960, Morgenthau nhận thấy sức mạnh của Mỹ đang phải đối mặt với chính mối đe dọa do nước này tạo ra. Ông bắt đầu hình thành những hoài nghi sâu sắc về sự can thiệp của Mỹ tại Việt Nam, cảnh báo ngay từ năm 1961 rằng cuộc chiến có thể biến thành một vũng lầy tương tự cuộc chiến của Pháp tại Algeria. Hai năm sau, khi các cuộc đụng độ giữa chính quyền miền Nam Việt Nam và người biểu tình ngày càng căng thẳng, Morgenthau kêu gọi Mỹ rút lui. Ông xây dựng lập luận phản đối trên cơ sở chủ nghĩa hiện thực, cho rằng việc Việt Nam rơi vào tay cộng sản sẽ không làm thay đổi cán cân quyền lực tại châu Á. Qua đó, ông bác bỏ thuyết domino, quan điểm cho rằng chủ nghĩa cộng sản sẽ không ngừng lan rộng ra các khu vực xung quanh một khi đã thiết lập được chỗ đứng tại một quốc gia trong khu vực. Morgenthau cũng nhận ra rằng phong trào cộng sản không còn là một khối thống nhất như trước và tin rằng Hồ Chí Minh có thể lãnh đạo một quốc gia không liên kết, tương tự như Tito tại Nam Tư. Ông nhìn nhận cuộc xung đột này là một cuộc nội chiến và lo ngại Mỹ đang cố duy trì một hiện trạng vốn chính là nguồn gốc gây ra bất ổn.
Các chính quyền Mỹ kế tiếp nhau đã không lắng nghe những cảnh báo của Morgenthau, mà ngược lại còn đẩy Mỹ lún sâu hơn vào cuộc chiến. Ông ngày càng bất bình trước việc các nhà hoạch định chính sách Mỹ xuyên tạc và áp dụng sai những bài học của ông về quyền lực, đồng thời tích cực tham gia tranh luận công khai hơn bao giờ hết. Tại một cuộc mít tinh đông nghịt người ở Madison Square Garden, New York, vào tháng 6 năm 1965, ông cảnh báo rằng một cuộc chiến tranh du kích chỉ có thể giành chiến thắng bằng cách giết hại bừa bãi người dân miền Nam Việt Nam, điều sẽ xé nát nền tảng đạo đức của nước Mỹ. Cuối tháng đó, Morgenthau tranh luận trên truyền hình quốc gia với McGeorge Bundy, cố vấn an ninh quốc gia của Tổng thống Lyndon Johnson. Ông mở đầu bằng sự phẫn nộ sâu sắc về mặt đạo đức: “Tôi phản đối chính sách hiện tại của chúng ta tại Việt Nam trên các phương diện đạo đức, quân sự, chính trị và lý luận nói chung”.
Morgenthau nhận định rằng rủi ro lớn nhất của cuộc chiến là “rủi ro đối với chính chúng ta, đối với sứ mệnh của chúng ta trên thế giới, đối với sự tồn tại của chúng ta với tư cách một quốc gia độc lập và có bản sắc riêng”. Ông đau xót nói: “Đây chính là niềm hy vọng cuối cùng và tốt đẹp nhất của những người bị áp bức và nô dịch, là nơi mà những người thiện chí trên khắp thế giới từng hướng về như một tấm gương sáng. Vậy mà giờ đây, quốc gia ấy lại trút bỏ sự thất vọng của mình bằng cơn thịnh nộ mù quáng vì ý thức hệ và sự hủy diệt vô định hướng lên một dân tộc yếu thế, không có khả năng tự vệ”. Theo cách nhìn của ông, Việt Nam đã làm tha hóa chính mục đích cốt lõi từng đem lại ý nghĩa cho sức mạnh của nước Mỹ.
DI SẢN BỊ PHUNG PHÍ
Chiến tranh Việt Nam đã chứng minh niềm tin của Morgenthau rằng quyền lực tách rời khỏi các vấn đề đạo đức tất yếu sẽ dẫn đến sự bành trướng quá mức. Cuộc chiến cho thấy Mỹ có lợi ích thiết thực trong việc tự kiềm chế chính mình, dù chỉ để tránh một thảm họa. Quan trọng hơn, Việt Nam cho thấy những sai lầm trong chính sách đối ngoại có thể quay ngược lại gây tổn hại cho chính nước Mỹ, làm suy yếu nền dân chủ, sự gắn kết xã hội và cuối cùng phá hoại vị thế quốc tế của quốc gia này.
Thành tích đối ngoại của chính quyền Trump nhiệm kỳ thứ hai đã khiến những nhận định này càng trở nên rõ nét. Các quan chức trong chính quyền xem những vấn đề đạo đức là thứ yếu và tốn kém, là mối bận tâm của những người theo chủ nghĩa duy tâm thiếu thực tế, không hiểu cách thế giới vận hành. Nhà Trắng liên tục lựa chọn sử dụng vũ lực quân sự: tấn công các con tàu tại vùng Caribe, bắt cóc Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro, phong tỏa Cuba và tiến hành chiến tranh với Iran. Chính quyền này cũng đe dọa sử dụng hành động quân sự nhằm vào Canada và Đan Mạch, hai đồng minh lâu năm của Mỹ.
Nền dân chủ Mỹ, thay vì tiếp tục đóng vai trò là “ngọn đèn soi sáng để thu hút những người từ phương xa”, giờ đây đang nhanh chóng trở thành một bài học cảnh tỉnh cho thế giới. Chính quyền Trump nhiệm kỳ thứ hai đã làm suy yếu những nền tảng sức mạnh của nước Mỹ thông qua các cuộc tấn công nhằm vào hệ thống tòa án, báo chí và các trường đại học. Chính quyền này ngang nhiên phá bỏ mọi cơ chế kiểm soát quyền lực đối với mình. Cuộc tấn công vào các thể chế trong nước và chính sách đối ngoại hiếu chiến của chính quyền có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Không chỉ không tìm kiếm sự phê chuẩn của Quốc hội đối với cuộc chiến tại Iran, chính quyền còn từ chối đưa ra bất kỳ lời giải thích hay lập luận nào trước người dân Mỹ trước khi tiến hành các cuộc tấn công.
Tổng thống Donald Trump đã biện minh cho các hành động gây hấn của mình bằng cách viện dẫn “những quy luật sắt đã luôn định đoạt quyền lực toàn cầu”. Morgenthau hẳn sẽ không xem đây là chủ nghĩa hiện thực. Ông từng khẳng định rằng “sức mạnh vượt trội không đem lại bất kỳ quyền nào, dù là về đạo đức hay pháp lý, để sử dụng sức mạnh ấy nhằm thực hiện mọi điều mà về mặt vật chất nó có khả năng làm được”. Ngược lại, chính quyền Trump dường như tin rằng không sử dụng quyền lực sẵn có đồng nghĩa với việc lãng phí nó. Nhận định của Morgenthau về Carr cũng có thể áp dụng nguyên vẹn đối với Trump: ông ta là một “Machiavelli không có đức hạnh”, đang vận dụng chính trị quyền lực mà thiếu óc phán đoán và dẫn dắt đất nước đi đến thảm họa.
Morgenthau sẽ cho rằng chính quyền Trump đang hiểu sai ngay chính khái niệm quyền lực. Quyền lực không nên bị đánh đồng với sức mạnh quân sự, mà cần được nhìn nhận như một mối quan hệ tâm lý phức tạp. Morgenthau nhấn mạnh rằng quyền lực thực sự nằm ở khả năng gây ảnh hưởng đến một quốc gia thông qua sự đồng thuận, chứ không phải bằng cưỡng ép. Theo cách nhìn này, việc sử dụng vũ lực cho thấy quyền lực chính trị đã bị từ bỏ, chứ không phải đạt đến đỉnh cao. Thái độ hiếu chiến của chính quyền Trump thực chất phơi bày sự yếu kém của chính họ: những hành động gây hấn trên khắp thế giới chính là lời thừa nhận rằng họ không đủ khả năng định hình các sự kiện bằng những phương thức khác.
Mặc dù trưởng thành trong bối cảnh được giáo dục về nghệ thuật trị quốc của Bismarck, Morgenthau cuối cùng lại dành sự ngưỡng mộ lớn nhất cho Abraham Lincoln, đến mức ông từng có ý định viết một cuốn sách về vị tổng thống này vào những năm cuối đời. Trong mắt Morgenthau, Lincoln là một nhà lãnh đạo hiếm có, người không bao giờ để quyền lực chi phối mình. Thay vào đó, ông làm chủ quyền lực và cuối cùng đặt nó dưới sự dẫn dắt của những giá trị cao cả hơn. Ngày nay, cũng như vào thời kỳ đỉnh điểm của Chiến tranh Việt Nam, Morgenthau hẳn sẽ xem nhiệm vụ của mình là đưa đạo đức và các nguyên tắc luân lý trở lại đúng vị trí vốn có, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải sử dụng quyền lực để đưa thế giới tiến gần hơn đến công lý.
Mỹ đã đánh mất mục đích tồn tại của mình, và nếu không tìm lại được mục đích ấy, những thành công riêng lẻ trong chính sách đối ngoại cũng sẽ trở nên vô nghĩa. Như Morgenthau từng viết, nếu quốc gia này đánh mất linh hồn, mọi chiến thắng đạt được cũng chỉ là những “chú thích bên lề trong lịch sử suy tàn và sụp đổ của một quốc gia từng vĩ đại”.
DAVID SACKS là Nghiên cứu viên cao cấp phụ trách lĩnh vực Nghiên cứu châu Á tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, đồng thời là tác giả của cuốn sách sắp được xuất bản mang tên The Realist: Hans Morgenthau and the Purpose of American Power.
