Kỷ nguyên vô chính phủ dưới đáy biển đang đến gần

Nguồn: Elisabeth Braw, “The Coming Era of Undersea Anarchy,” Foreign Policy, 12/11/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Việc Thổ Nhĩ Kỳ cản trở xây dựng một tuyến cáp bình thường là dấu hiệu cho thấy sự sụp đổ rộng lớn hơn của trật tự đại dương.

Giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch là điều tốt cho khí hậu, đặc biệt khi hiện nay không có gì bảo đảm rằng nguồn dầu khí dồi dào ở Vịnh Ba Tư sẽ đến được nơi tiêu thụ. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi Hy Lạp và Cộng hòa Síp muốn lắp đặt một hệ thống kết nối – một tuyến cáp điện dưới đáy biển – để cung cấp điện cho cả hai quốc gia.

Chỉ có một vấn đề: Thổ Nhĩ Kỳ muốn giám sát dự án này với lập luận rằng tuyến cáp đi qua vùng biển của họ. Theo Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), lập luận đó là không đúng – nhưng hiện nay, nhiều quốc gia không còn quá bận tâm đến UNCLOS. Trên thực tế, chúng ta có thể đang chứng kiến một cuộc “chiếm đất” âm thầm – cả dưới đáy biển lẫn trên mặt nước.

“Chúng tôi không muốn nguyên trạng bị phá vỡ một cách hoàn toàn sai lệch, cũng không muốn tạo ra một tiền lệ có thể gây ra những vấn đề lớn hơn cho cả hai bên,” Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan phát biểu tại Brussels vào cuối tháng 10. Lời tuyên bố nghe có vẻ vô hại: ai lại muốn phá vỡ nguyên trạng hay tạo thêm rắc rối? Tuy nhiên, Fidan đang nói về một nguyên trạng rất cụ thể và một dự án rất cụ thể mà theo cách nhìn của Thổ Nhĩ Kỳ, có nguy cơ gây rắc rối cho cả hai bên.

Nguyên trạng này liên quan đến Biển Aegean. Theo Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển – một kiệt tác của ngoại giao đa phương được hầu hết các quốc gia trên thế giới thông qua vào năm 1982 và phê chuẩn trong những năm ngay sau đó – mỗi quốc gia và mỗi hòn đảo đều có quyền có lãnh hải rộng tới 12 hải lý tính từ đường bờ biển. Các nước cũng có thể tuyên bố vùng đặc quyền kinh tế nằm ngoài lãnh hải, nơi họ có những quyền hạn chế hơn trên một khu vực rộng lớn hơn.

Thổ Nhĩ Kỳ phản đối mạnh mẽ sự dàn xếp này, ít nhất là khi áp dụng tại Biển Aegean, vì nó mang lại quá nhiều lợi thế cho một quốc gia có nhiều đảo như Hy Lạp. Hệ quả là Ankara đã từ chối ký kết UNCLOS. Cho đến nay, Thổ Nhĩ Kỳ nằm trong số ít quốc gia – cùng Israel, Eritrea, Kazakhstan, Iran và cả Mỹ – chưa phê chuẩn hiệp ước này.

Thậm chí, Thổ Nhĩ Kỳ còn đi xa hơn khi phản đối UNCLOS quyết liệt đến mức tự nhận mình là một “bên phản đối dai dẳng”. Nước này cũng đưa ra các yêu sách hàng hải riêng, theo đó những vùng biển rộng lớn ở Đông Địa Trung Hải sẽ nằm trong vùng đặc quyền kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ.

Giờ đây, xung đột tập trung vào một tuyến cáp kinh tế khiêm tốn. Tuyến cáp Great Sea Interconnector (GSI) – nhằm kết nối Hy Lạp, Cộng hòa Síp và cuối cùng là Israel – đã được triển khai từ năm 2021 và đang được Liên minh Châu Âu tài trợ một phần. Không có gì đáng ngạc nhiên khi chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ lập luận rằng Síp nên nhập khẩu năng lượng từ Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia nằm gần Síp hơn nhiều so với Hy Lạp. Đầu tháng 11, Bộ trưởng Năng lượng Thổ Nhĩ Kỳ Alparslan Bayraktar khẳng định một đường ống dẫn khí đốt theo kế hoạch nối Thổ Nhĩ Kỳ với phần lãnh thổ ly khai của người Thổ Nhĩ Kỳ ở Síp có thể cung cấp điện cho toàn bộ hòn đảo.

Điều này tạo ra một thách thức đối với các công ty lắp đặt cáp. Các công ty này hoạt động theo nguyên tắc thượng tôn pháp luật và sẽ không bao giờ mạo hiểm lắp đặt cáp mà không có giấy phép. Nhưng luật pháp yêu cầu gì trong trường hợp này? Việc rải cáp cần có sự cho phép khi đi qua lãnh hải của các quốc gia, và – trái với Công ước Liên Hiệp Quốc – một số nước đang khăng khăng đòi hỏi phải xin phép ngay cả trong vùng đặc quyền kinh tế của họ. Trên thực tế, Trung Quốc còn yêu cầu phải có giấy phép đối với các hoạt động bên trong “đường chín đoạn” do nước này tự tuyên bố ở Biển Đông, một khu vực hoàn toàn không phải là vùng biển của Trung Quốc.

Vậy các công ty lắp đặt cáp có thể làm gì? Chuyên môn của họ là rải cáp chứ không phải phân xử địa chính trị. Hiện tại, Thổ Nhĩ Kỳ kiên quyết yêu cầu các công ty cáp phải gửi thông báo bằng văn bản về bất kỳ hoạt động nào của dự án GSI, và trên thực tế, các công ty cáp khó lòng dám mạo hiểm đối đầu với Ankara. Đầu tháng 11, sau khi Hy Lạp ban hành thông báo cho phép một tàu nghiên cứu nối lại công việc, Thổ Nhĩ Kỳ đã đáp trả bằng một thông báo ngược lại, nêu rõ rằng họ chưa đồng ý cho con tàu này hoạt động.

Thổ Nhĩ Kỳ thậm chí có thể học theo Trung Quốc, quốc gia thường cố tình kéo dài thời gian cấp phép ở Biển Đông đối với những tuyến cáp mà họ không mặn mà. Và nếu không có sự cho phép của Ankara, sẽ không có tuyến cáp GSI nào cả. Tình hình đã trở nên căng thẳng đến mức, theo tờ Greek Herald, Hy Lạp đã đánh tiếng rằng bất kỳ nỗ lực nào của Thổ Nhĩ Kỳ nhằm cản trở việc lắp đặt cáp GSI “sẽ vấp phải một phản ứng trên thực địa.”

Hãy thử tưởng tượng nếu những hành vi “chiếm đất” tương tự xảy ra trên đất liền: đó sẽ là một vấn đề cực kỳ nghiêm trọng, nhất là khi liên quan đến các quốc gia thành viên NATO như Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ. Ngược lại, đáy biển bị che khuất – mà khuất mắt thì ít được để tâm. Nhưng những gì xảy ra dưới đáy biển không chỉ nằm lại dưới đáy biển, và đó chính xác là lý do tại sao Thổ Nhĩ Kỳ lại quan tâm đến dự án GSI đến vậy. Nếu có thể tuyên bố đáy biển là của mình, bạn cũng có thể khẳng định chủ quyền đối với vùng nước phía trên nó.

Quả thực, hành động cản trở của Thổ Nhĩ Kỳ đối với GSI là một phần trong nỗ lực lớn hơn nhiều nhằm tranh giành quyền kiểm soát trên biển ở khu vực lân cận. Bảy năm trước, Ankara đã ký một thỏa thuận với chính phủ đóng tại Tripoli của Libya nhằm thiết lập ranh giới hàng hải giữa vùng đặc quyền kinh tế của hai nước. Thỏa thuận này vi phạm trắng trợn các nguyên tắc của UNCLOS và khi ấy đã bị Hy Lạp, Cộng hòa Síp cùng Ai Cập phản đối dữ dội. Thế nhưng vào tháng 10, Ankara lại tiếp tục thành công trong việc thuyết phục Quốc hội ở miền đông Libya công nhận thỏa thuận này.

Và điều đó dẫn chúng ta đến tình thế hiện nay. Các đơn vị lắp đặt GSI đang phải đối mặt với nhiều phiền toái khi bị yêu cầu nộp những thông báo vốn không cần thiết – cùng với nguy cơ dự án bị Ankara trì hoãn.

Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở các công ty cáp. Dự án GSI là một phần của sự chuyển dịch lớn hơn, bao gồm việc vi phạm các quy tắc hàng hải và thiết lập những đường biên giới mới trên biển. Thổ Nhĩ Kỳ không phải là thủ phạm duy nhất: Nga cũng vi phạm UNCLOS một cách có hệ thống thông qua “hạm đội bóng tối” của mình. Trung Quốc thì xây dựng các đảo nhân tạo ở Biển Đông và quấy rối tàu thuyền của các quốc gia khác tại đây, bên cạnh việc vô lý đòi các công ty cáp phải nộp đơn xin cấp phép. Đương nhiên, không thể không nhắc đến việc Iran đã đóng cửa Eo biển Hormuz.

Ngay cả Mỹ, quốc gia tự nhận là bên bảo vệ UNCLOS, gần đây cũng đã đi ngược lại hiệp ước này. Điều đó xảy ra vào năm 2025, khi Tổng thống Donald Trump ký một sắc lệnh hành pháp cho phép đơn phương khai thác khoáng sản tại vùng biển quốc tế – một hành động rõ ràng bị UNCLOS cấm.

Trong một thế giới như vậy, tại sao Thổ Nhĩ Kỳ lại không khăng khăng đòi nắm quyền quyết định đối với một tuyến cáp kết nối? Trong một thế giới mà các quy tắc đang sụp đổ, việc tự giành lấy những lợi thế chiến thuật dường như là một món hời lớn hơn nhiều.

Cuối cùng, các quốc gia có lẽ sẽ nhận ra rằng tình trạng vô chính phủ trên biển thực ra chẳng phải là một món hời, và đó chính là lý do các phái đoàn từ khắp nơi trên thế giới đã dành nhiều năm để đàm phán UNCLOS. Giờ đây, thế hệ lãnh đạo tiếp theo sắp phải tự mình tìm hiểu vì sao những người tiền nhiệm lại kiên quyết cho rằng đại dương cần phải có trật tự đến vậy.

Elisabeth Braw là chuyên gia bình luận của Foreign Policy, nghiên cứu viên cấp cao tại Hội đồng Đại Tây Dương, và là tác giả cuốn “Goodbye Globalization.”