
Nguồn: Charles Kupchan, “The Case for a Trump-Xi-Putin Summit”, Foreign Affairs, 13/11/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Chỉ trong vài ngày tới, Tổng thống Mỹ Donald Trump, nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin có thể sẽ tổ chức một cuộc gặp ba bên bên lề hội nghị Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) diễn ra vào tuần tới tại Thâm Quyến, Trung Quốc. Theo Wall Street Journal, tháng trước Putin đã gợi ý về một cuộc đối thoại ba bên như một cơ hội để bàn cách chấm dứt cuộc chiến ở Ukraine. Dù chưa có kế hoạch chính thức nào được công bố, chỉ riêng viễn cảnh về cuộc gặp này đã gây ra làn sóng lo ngại rộng khắp. Ngoại trưởng Ba Lan Radosław Sikorski cảnh báo về nguy cơ lặp lại Hội nghị Yalta năm 1945, khi Tổng thống Mỹ Franklin Roosevelt và Thủ tướng Anh Winston Churchill nhượng bộ trước đòi hỏi của nhà lãnh đạo Liên Xô Joseph Stalin về việc để Liên Xô thống trị Đông Âu. Thượng nghị sĩ Mỹ Chris Coons viết trên X: “Không thể có cuộc đàm phán nào về tương lai của Ukraine mà thiếu Ukraine trên bàn đàm phán, và cũng không thể có đàm phán thực chất chừng nào ông Trump còn liên tục tỏ ra yếu thế và khúm núm trước ông Tập và ông Putin.”
Những lo ngại này hoàn toàn có cơ sở: Trump vốn có tiền lệ thân thiết với các nhà lãnh đạo chuyên chế trong khi quay lưng với các đồng minh dân chủ. Nếu ngồi vào bàn với Tập và Putin, ông phải tránh “bán đứng” các đối tác châu Âu và châu Á không có mặt ở đó. Hơn nữa, với tính cách cứng đầu của cả ba nhà lãnh đạo, cùng những lợi ích quốc gia đối nghịch khiến Mỹ đứng ở phía bên kia của cái mà Tập gọi là quan hệ đối tác “không giới hạn” giữa Trung Quốc và Nga, cuộc gặp rốt cuộc có thể chẳng đạt được bao nhiêu tiến triển trong những vấn đề lớn.
Tuy vậy, Trump vẫn nên tham dự một hội nghị thượng đỉnh với Tập và Putin. Chưa có tổng thống Mỹ nào từng họp ba bên với lãnh đạo Trung Quốc và Nga; cuộc đối thoại được đề xuất này sẽ phá băng và bắt đầu bình thường hóa một kênh đối thoại vốn rất cần thiết. Các chế độ chuyên chế sẽ không biến mất, vì vậy các nước chuyên chế và dân chủ không chỉ phải học cách chung sống với nhau, mà còn phải học cách hợp tác để kiềm chế cạnh tranh địa chính trị và giải quyết các thách thức toàn cầu trong một thế giới phụ thuộc lẫn nhau. Người Mỹ sẽ không dễ hòa hợp với những nước như Nga và Trung Quốc, vốn có các hệ thống chính trị đi ngược lại cam kết thúc đẩy dân chủ của Mỹ. Nhưng bằng việc tiếp xúc với những người đứng đầu hai nhà nước chuyên chế hàng đầu thế giới, Trump đang có một bước đi táo bạo theo đúng hướng.
Nếu gặp Tập và Putin, Trump nên đặt mục tiêu thấp và tập trung đạt được những tiến triển có ý nghĩa, dù hạn chế, trong một số ít vấn đề cốt lõi có thể hưởng lợi từ trao đổi ba bên: các điểm nóng ở Bán đảo Triều Tiên, Ukraine và Iran, cùng với kiểm soát vũ khí và ổn định chiến lược. Nhưng ngay cả khi hội nghị không mang lại kết quả cụ thể nào, nó vẫn đáng để diễn ra. Trump, Tập và Putin đang mở đường để những người kế nhiệm thúc đẩy hợp tác giữa các cường quốc vượt qua khác biệt về hệ tư tưởng và ổn định một thế giới đang phân mảnh.
NỖ LỰC ĐỒNG ĐIỆU
Tôi từng lập luận, trong đó có bài viết trên tạp chí Foreign Affairs năm 2021 cùng Richard Haass, rằng một “hệ thống hòa hợp quyền lực” toàn cầu, tức một nhóm điều phối phi chính thức gồm các cường quốc, theo mô hình Hệ thống Hòa hợp Quyền lực châu Âu thế kỷ XIX, là hy vọng tốt nhất để kiềm chế cạnh tranh địa chính trị và cho phép hành động tập thể trong một thế giới đa cực. Bên cạnh Mỹ, Trung Quốc và Nga, một hệ thống hòa hợp quyền lực mới sẽ gồm Ấn Độ, Nhật Bản, Liên minh châu Âu và đại diện của châu Phi, châu Mỹ Latinh, Trung Đông và Đông Nam Á. Các hệ thống hòa hợp quyền lực đánh đổi tính đại diện để lấy hiệu quả, chỉ dành ghế cho những quốc gia có ảnh hưởng địa chính trị mà sự hiện diện của họ là không thể thiếu. Chúng gác lại bất đồng về hệ tư tưởng và đưa các nền dân chủ cùng các nhà nước chuyên chế lại với nhau để tập trung vào hợp tác quốc tế. Do tránh các thủ tục ràng buộc, mang tính cưỡng chế mà ưu tiên xây dựng đồng thuận phi chính thức, các hệ thống hòa hợp quyền lực có thể thành công khi những thể chế chính thức như Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc bị tê liệt, và khi Mỹ chao đảo trong cam kết với chủ nghĩa đa phương dựa trên luật lệ.
Tuy nhiên, thời điểm cho một hệ thống hòa hợp quyền lực toàn cầu vẫn chưa đến. Các hệ thống hòa hợp quyền lực chỉ vận hành hiệu quả khi các thành viên cam kết duy trì hiện trạng lãnh thổ, sẵn sàng tự kiềm chế về chiến lược và theo đuổi lợi ích chung, đồng thời sẵn sàng giải quyết tranh chấp bằng ngoại giao. Cuộc xâm lược Ukraine năm 2022 của Putin và quyết định ủng hộ Nga của Tập đã, ít nhất vào lúc này, làm tiêu tan hy vọng rằng các cường quốc sẽ biến sự tự kiềm chế và giải quyết tranh chấp hòa bình thành chuẩn mực. Trong khi đó, đường lối “Nước Mỹ trên hết” của Trump né tránh hành động chung và lợi ích song phương, thay vào đó ưu tiên chủ nghĩa đơn phương.
Dù vậy, ngay cả khi Trump, Tập và Putin là những nhà lãnh đạo sai ở thời điểm sai để lập ra một nhóm điều phối giữa các cường quốc mà các nước lớn khác rồi sẽ tham gia, lối ngoại giao phá cách của Trump vẫn tạo ra một tiền lệ hữu ích. Hội nghị thượng đỉnh Alaska với Putin năm ngoái và hai cuộc gặp với Tập trong năm nay, phải thừa nhận, nặng về nghi lễ hơn nội dung. Nhưng bằng việc thực hiện bước đi gây tranh cãi là theo đuổi các cuộc đàm phán chung với cả hai nhà lãnh đạo, Trump đang nới rộng “cửa sổ Overton” trong ngoại giao và mở rộng phạm vi những điều khả thi về mặt chính trị cho các tổng thống Mỹ tương lai. Để tránh xung đột giữa các cường quốc và kiềm chế một thế giới ngày càng hỗn loạn, Mỹ cần xây dựng quan hệ mang tính xây dựng với cả Trung Quốc lẫn Nga. Trump xứng đáng được ghi nhận vì đã khởi động một cuộc đối thoại tay ba để những người kế nhiệm tiếp tục phát triển.
CHIẾN TRANH VÀ HÒA BÌNH
Nếu gặp nhau ở Thâm Quyến, Trump, Tập và Putin nên tập trung vào việc hạ nhiệt các điểm nóng địa chính trị then chốt. Bán đảo Triều Tiên là nơi ba nhà lãnh đạo có cơ hội hợp tác tốt nhất. Tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc hồi tháng 9, Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung đã trình bày một kế hoạch đầy tham vọng nhằm bình thường hóa quan hệ với Bình Nhưỡng, trong đó có đề xuất thay thế hiệp định đình chiến năm 1953 trên bán đảo bằng một “cơ chế hòa bình” thúc đẩy “sự tôn trọng hệ thống của nhau và thừa nhận những khác biệt giữa hai bên”. Trong kế hoạch này, Lee ủng hộ cách tiếp cận theo từng giai đoạn đối với việc phi hạt nhân hóa Triều Tiên: ban đầu là đóng băng việc phát triển vũ khí, sau đó cắt giảm dần kho vũ khí hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Bình Nhưỡng cho đến khi bán đảo hoàn toàn không còn vũ khí hạt nhân.
Đề xuất táo bạo của Lee có thể đưa lợi ích của Mỹ, Trung Quốc và Nga lại gần nhau. Trump đã nói rõ rằng ông muốn hạ nhiệt căng thẳng trên Bán đảo Triều Tiên và đang tìm cách gặp nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un. Bắc Kinh và Moscow đang cạnh tranh ảnh hưởng đối với Kim, nhưng cả hai đều muốn quan hệ Bắc – Nam ổn định, nên họ có thể sẵn sàng hợp tác trong các đề xuất nhằm ngừng sản xuất vũ khí hạt nhân và khuyến khích đối thoại giữa Seoul và Bình Nhưỡng. Trump, Tập và Putin nên đặt mục tiêu kết thúc cuộc gặp bằng một kế hoạch thúc đẩy chương trình nghị sự hòa bình của Lee; cùng nhau ủng hộ việc đóng băng phát triển vũ khí hạt nhân của Triều Tiên là một điểm khởi đầu tốt.
Triển vọng đạt tiến triển trong việc chấm dứt chiến tranh ở Ukraine mờ mịt hơn nhiều, nhưng không phải là không có. Trump lẽ ra phải nỗ lực làm suy yếu khả năng duy trì chiến tranh của Nga, nhưng từ lâu ông vẫn chống lại việc siết chặt các lệnh trừng phạt đối với Moscow. Ông ca ngợi các dự án kinh doanh tiềm năng với Nga và trong những tuần gần đây thậm chí đã đạt thỏa thuận với Putin để đưa thêm dầu diesel của Nga ra thị trường toàn cầu, đồng thời miễn trừ một vòng trừng phạt mới của Quốc hội nhằm vào Moscow. Rõ ràng Trump quan tâm đến việc hạ giá nhiên liệu hơn là hạn chế khả năng Nga tài trợ cho cuộc chiến chống Ukraine.
Một cuộc gặp thượng đỉnh mang đến cho Trump cơ hội đổi hướng và thuyết phục Tập kiềm chế Putin. Trump đã tuyên bố sẽ chấm dứt cuộc chiến ở Ukraine, và nhà lãnh đạo Trung Quốc có thể giúp ông đạt mục tiêu đó. Tập có đòn bẩy rất lớn đối với Putin: Trung Quốc ủng hộ Điện Kremlin về mặt ngoại giao, là nước mua dầu khí Nga lớn nhất và là nhà cung cấp chính các mặt hàng lưỡng dụng như chất bán dẫn và máy công cụ, vốn thiết yếu đối với việc sản xuất vũ khí của Nga.
Cho đến nay Tập vẫn đồng hành với cuộc chiến của Putin chống Ukraine, có lẽ vì xung đột này khiến Mỹ phân tán sự chú ý và nguồn lực khỏi châu Á, gây chia rẽ trong NATO, đồng thời cho phép Tập và Putin tự khắc họa mình là những người dẫn dắt cuộc kháng cự toàn cầu chống bá quyền phương Tây. Nhưng khi gặp Trump hồi tháng 5, hai nhà lãnh đạo đã thống nhất theo đuổi “một mối quan hệ mang tính xây dựng về ổn định chiến lược” giữa Trung Quốc và Mỹ, điều mà Tập có thể thúc đẩy bằng cách gây sức ép để Putin hạ nhiệt. Khi ngày càng nhiều người Nga cảm nhận tác động của cuộc chiến, Điện Kremlin có thể trở nên cởi mở hơn với sức ép như vậy. Các cuộc tấn công bằng drone của Ukraine đang gây thiệt hại đáng kể cho ngành dầu mỏ và mạng lưới hậu cần của Nga, khiến người dân Nga phải đối mặt với tình trạng thiếu xăng dầu và hàng hóa thiết yếu ngày càng trầm trọng. Trong khi đó, khoảng 35.000 binh sĩ Nga mỗi tháng thiệt mạng hoặc bị thương nặng ở miền đông Ukraine, buộc Putin phải cân nhắc biện pháp không được lòng dân là đẩy mạnh lệnh động viên quân sự. Khi chưa thấy chiến thắng nào trên chiến trường, Putin có lý do để cân nhắc một lối thoát ngoại giao.
Trump và Tập có thể gây sức ép để Putin chấp nhận một loạt bước đi hạn chế nhưng có tác động nhằm hạ nhiệt xung đột. Chúng có thể bao gồm một thỏa thuận giữa Nga và Ukraine, do Washington và Bắc Kinh làm trung gian và giám sát, nhằm chấm dứt các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng và hạ tầng, mục tiêu dân sự và hoạt động hàng hải thương mại. Trump và Tập cũng có thể cùng thúc ép Putin kiềm chế những hành động có thể mở rộng chiến tranh, như xâm nhập không phận NATO bằng drone của Nga, phá hoại hạ tầng châu Âu và đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân. Sức ép này, cùng với sức hấp dẫn của việc cải thiện quan hệ ngoại giao và thương mại với Mỹ, có thể thuyết phục Putin nhượng bộ ít nhất trong một số vấn đề đó.
ĐÀM PHÁN VỀ CÁC EO BIỂN
Trump cũng có thể tận dụng một cuộc gặp thượng đỉnh ba bên để tìm kiếm sự giúp đỡ nhằm đưa Mỹ thoát khỏi cuộc chiến ở Iran, một vũng lầy đã gây ra hỗn loạn trong khu vực và đẩy giá dầu tăng vọt. Khi Tehran tiếp tục đưa ra những đòi hỏi cực đoan và cuộc chiến làm gián đoạn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz và Bab al-Mandeb, Trump cần một lối thoát.
Cho đến nay cả Tập lẫn Putin đều chưa sẵn lòng giúp một tay. Trung Quốc vẫn mua dầu của Iran và cung cấp cho Tehran thông tin tình báo quân sự cùng các mặt hàng lưỡng dụng được sử dụng trong drone và tên lửa của Iran, còn Nga cung cấp dữ liệu định vị mục tiêu từ vệ tinh, đạn dược, công nghệ drone tiên tiến và hỗ trợ hậu cần. Cả Bắc Kinh lẫn Moscow đều hài lòng khi thấy Mỹ sa lầy trong một cuộc xung đột đang làm trầm trọng thêm chia rẽ trong cử tri Mỹ và làm rạn nứt NATO.
Là nước xuất khẩu năng lượng lớn, Nga được hưởng lợi từ đà tăng giá dầu do xung đột gây ra, nên việc gây sức ép để Putin ngừng hỗ trợ Iran có lẽ là vô vọng. Nhưng Trung Quốc là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới và Bắc Kinh có lợi ích thiết thân trong việc hạ giá năng lượng bằng cách ổn định nguồn xuất khẩu từ Trung Đông. Dù lượng dầu dự trữ lớn đã giúp nền kinh tế Trung Quốc giảm bớt tác động của đà tăng giá dầu cho đến nay, các kho dự trữ này đã cạn đi đáng kể. Lượng dầu thô nhập khẩu của Trung Quốc đã bắt đầu tăng trở lại, khiến nền kinh tế nước này dễ bị tổn thương trước giá năng lượng cao nếu xung đột kéo dài. Và là nước xuất khẩu hàng hóa lớn nhất thế giới, Trung Quốc chịu thiệt từ tác động kìm hãm tăng trưởng toàn cầu của giá năng lượng cao.
Do đó, Tập có thể sẵn lòng giúp Trump kết thúc chiến tranh. Trump nên đề nghị Tập chấm dứt, hoặc ít nhất làm chậm lại, dòng hàng hóa lưỡng dụng của Trung Quốc chảy sang Iran. Lệnh phong tỏa hải quân cùng các biện pháp trừng phạt tài chính và thương mại của Washington đối với Tehran đã gây thiệt hại cho nền kinh tế và chuỗi cung ứng quân sự của Iran. Bằng cách cắt đứt các chuyến hàng công nghệ của Trung Quốc sang Iran, Bắc Kinh có thể làm sâu sắc thêm tình trạng cô lập kinh tế này và giúp thuyết phục Tehran đàm phán chấm dứt xung đột.
Tập cũng có thể thúc ép Iran từ bỏ những đòi hỏi phi thực tế để kết thúc chiến tranh, trong đó có yêu cầu Mỹ rút lực lượng khỏi vùng Vịnh, trả lại tài sản bị đóng băng của Iran và dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt kinh tế. Washington rất có thể sẵn sàng đưa ra biện pháp nới lỏng kinh tế, nhưng chỉ như một phần của cuộc đàm phán hậu chiến về một thỏa thuận nhằm kiềm chế tham vọng hạt nhân của Iran. Tập có thể giúp dọn đường cho các cuộc đàm phán đó bằng cách thúc giục Iran chấp nhận những điều khoản đáng tin cậy để chấm dứt cuộc xung đột trước mắt.
MỘT KHỞI ĐẦU MỚI
Ngoài nỗ lực giải quyết các xung đột hiện tại, Trump nên thúc đẩy ổn định chiến lược trong tương lai bằng cách theo đuổi các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí với Putin và Tập. Mọi hiệp ước kiểm soát vũ khí được đàm phán giữa Washington và Moscow đều đã hết hiệu lực; hiệp ước hạt nhân cuối cùng của hai nước, New START, đã chấm dứt vào tháng 2. Hiện không có giới hạn nào đối với kho vũ khí chiến lược của Mỹ và Nga, cũng không có thanh sát định kỳ, trao đổi dữ liệu hay thông báo về các cuộc tập trận hạt nhân. Tình trạng “tự do hạt nhân” này đặc biệt nguy hiểm trong bối cảnh Nga liên tục đưa ra những lời đe dọa hạt nhân giữa cuộc chiến ở Ukraine và Điện Kremlin ưa chuộng các hành động khiêu khích như đưa drone mang thuốc nổ vào không phận NATO.
Hồi tháng 10, Trump đã đề xuất đúng đắn rằng cuộc gặp thượng đỉnh ba bên nên bao gồm thảo luận về kiểm soát vũ khí hạt nhân. Trung Quốc từ lâu đã phản đối việc tham gia các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí, với lập luận rằng nước này không cần phải hạn chế chương trình hạt nhân khi kho vũ khí của mình nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và Nga. Nhưng Bắc Kinh đang nhanh chóng mở rộng và hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân. Lầu Năm Góc dự báo Trung Quốc sẽ sở hữu hơn 1.000 đầu đạn hạt nhân đang triển khai vào năm 2030, gần ngang tầm với Mỹ và Nga, mỗi nước có kho dự trữ khoảng 1.800 đầu đạn đang triển khai. Với quỹ đạo khó đoán của quan hệ Mỹ – Trung, bất ổn trên Bán đảo Triều Tiên và quan hệ căng thẳng giữa Trung Quốc với Đài Loan làm gia tăng nguy cơ xung đột ở Đông Á, Bắc Kinh phải tham gia các cuộc thảo luận kiểm soát vũ khí hạt nhân ở cấp cao.
Thực tế, Trump chỉ có thể làm một việc là mở đầu cuộc trao đổi này và mời Tập cùng Putin tiếp tục trong các vòng đàm phán ba bên sau đó do các nhóm nhà ngoại giao và chuyên gia kiểm soát vũ khí dẫn dắt. Trong các cuộc đàm phán tương lai, ba nước nên thảo luận không chỉ về giới hạn kho vũ khí hạt nhân mà cả các kênh liên lạc quân sự, quy trình quản lý khủng hoảng, thông báo về các cuộc tập trận, chống phổ biến vũ khí và những biện pháp khác góp phần vào ổn định chiến lược.
GIỮ VỮNG LẬP TRƯỜNG
Trump có thể bổ sung hàng loạt chủ đề khác vào chương trình nghị sự của hội nghị, như thương mại, an ninh năng lượng và quản lý AI, nhưng ông nên tránh một cuộc trao đổi dàn trải mà không đi đến đâu. Tuy nhiên, ông có thể ghi một điểm dễ dàng bằng cách đề xuất một sáng kiến ba bên trong lĩnh vực mà hợp tác tương đối đơn giản, chẳng hạn một phái đoàn y tế chung tới Cộng hòa Dân chủ Congo để giúp chống dịch Ebola, hoặc một chiến dịch viện trợ chung đưa hàng cứu trợ nhân đạo tới Yemen hay Gaza. Một nỗ lực công khai, cụ thể như vậy sẽ cho thấy đối thoại ba bên có thể tạo ra sự hợp tác khả thi.
Tuy nhiên, Trump cần đề phòng việc quá khao khát một thắng lợi đến mức để Tập và Putin lợi dụng. Hội nghị APEC diễn ra chỉ hai tuần sau khi cử tri Mỹ giáng một đòn trừng phạt lịch sử lên Trump và đảng của ông trong cuộc bầu cử giữa kỳ. Vị tổng thống vốn nổi tiếng nhạy cảm có thể bị cám dỗ nhượng bộ Bắc Kinh và Moscow để ghi điểm bằng một bước đột phá đối ngoại. Ông phải tránh thỏa hiệp sau cánh cửa đóng kín về Ukraine rồi tìm cách áp đặt nó lên Kyiv và các nước ủng hộ ở châu Âu. Tương tự, ông phải giữ vững lập trường về Đài Loan ngay cả khi tìm kiếm sự giúp đỡ của Tập trong các vấn đề Triều Tiên, Ukraine và Iran. Nếu không, Trump sẽ rời cuộc gặp ba bên và vô tình xác nhận nỗi lo tồi tệ nhất của những người đã dự báo về một “Yalta mới” đang hình thành. Việc nhượng bộ Tập và Putin sẽ làm xa lánh các đồng minh của Washington, phát đi tín hiệu về sự yếu thế của nước Mỹ và làm xói mòn khả năng răn đe toàn cầu.
Trump cũng phải quản lý cẩn trọng hình ảnh của một hội nghị thượng đỉnh ba bên. Putin là một tội phạm chiến tranh bị truy tố, đang tiếp tục tiến hành một cuộc chiến tranh xâm lược tàn bạo chống Ukraine. Còn quá sớm để cho ông ta thoát khỏi “băng ghế phạt”. Và dù Washington đúng khi tìm kiếm quan hệ làm việc tốt với Bắc Kinh, đã đến lúc “tình bạn thực sự tuyệt vời” của Trump với Tập phải kết trái. Trump phải bước vào các cuộc hội đàm với sự tỉnh táo và thực dụng, tìm cách chứng minh rằng Washington, Bắc Kinh và Moscow có thể cùng nhau thúc đẩy hòa bình và ổn định toàn cầu.
Một cuộc gặp thượng đỉnh vào tuần tới sẽ không mở ra một kỷ nguyên hợp tác mới giữa các cường quốc trong tương lai gần. Thậm chí, nó có thể không mang lại kết quả cụ thể nào. Dẫu vậy, cuộc gặp vẫn sẽ tạo ra một tiền lệ có giá trị. Chỉ riêng việc ngồi lại với Tập và Putin, Trump sẽ khởi đầu một cuộc đối thoại tay ba rất cần thiết.
CHARLES KUPCHAN là Giáo sư Quan hệ Quốc tế tại Đại học Georgetown và Nghiên cứu viên cao cấp tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR).
