Ông Trump đến ASEAN và APEC: Kế hoạch lớn, triển vọng mong manh

Nguồn: Joshua Kurlantzick, “Trump Heads to the ASEAN and APEC Summits With Big Plans and Slim Prospects”, Council on Foreign Relations, 15/11/2026

Biên dịch: Viên Đăng Huy

Ngay sau cuộc bầu cử giữa kỳ, Tổng thống Donald Trump sẽ công du châu Á từ ngày 16 đến 19/11. Điểm dừng chân đầu tiên của ông là Manila, nơi ông sẽ dự Hội nghị thượng đỉnh đặc biệt Mỹ – ASEAN và có các cuộc gặp song phương; sau đó ông tới Thâm Quyến dự hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) và gặp nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình, có thể cả Tổng thống Nga Vladimir Putin.

Ở cả hai nơi, nhiều khả năng ông sẽ không được đón tiếp nồng nhiệt, dù một số nhà lãnh đạo châu Á vẫn hy vọng việc thế đa số trong Quốc hội sắp đổi chủ có thể thúc đẩy Nhà Trắng điều chỉnh chính sách châu Á theo hướng đôi chút mềm mỏng hơn. Chính sách châu Á trong nhiệm kỳ hai của Trump nhìn chung không được lòng khu vực, nhất là việc tập trung áp thuế lên các đồng minh và đối tác, cùng với việc cắt giảm hỗ trợ quốc phòng. Các chuyến thăm trong năm nay của Ngoại trưởng Marco Rubio và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth đều vấp phải phản ứng giận dữ.

Chương trình nghị sự hiện nay của Nhà Trắng cho chuyến đi này rất tham vọng. Trước hết, Trump sẽ cố thuyết phục các nước trong khu vực tham gia Pax Silica, liên minh do Mỹ dẫn đầu nhằm thúc đẩy hợp tác về kiểm soát xuất khẩu và giám sát đầu tư trong các lĩnh vực như chip, trí tuệ nhân tạo (AI), khoáng sản then chốt và trung tâm dữ liệu. Dù Pax Silica không công khai được mô tả là một nỗ lực nhằm ngăn Trung Quốc tiếp cận các loại chip tinh vi nhất hay phát triển những mô hình AI tiên tiến nhất, trên thực tế đó chính là mục tiêu của nó. Chính quyền cũng có thể tìm cách khiến các nước Đông Nam Á cam kết mua trọn bộ hệ sinh thái AI từ các nhà cung cấp Mỹ. Nhà Trắng còn có thể công bố các thỏa thuận thương mại mới với Việt Nam và có thể cả Thái Lan trong chuyến đi.

Tại Trung Quốc, Trump sẽ muốn rời cuộc gặp với Tập cùng một vài cam kết, chẳng hạn như thực sự thiết lập đường dây nóng về các vấn đề AI mà hai nước đã đồng ý lập, đồng thời gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại song phương cũng như thỏa thuận đình chiến về xuất khẩu đất hiếm. Cũng vẫn còn khả năng diễn ra một cuộc gặp Trump – Tập – Putin bên lề APEC về cuộc chiến ở Iran, Ukraine và các vấn đề khác.

Tuy nhiên, thực tế là chuyến đi khó mang lại thành quả lớn nào cho Nhà Trắng, thậm chí có thể không đạt được cả những mục tiêu khiêm tốn. Chẳng hạn, Trump khó có thể nhận được nhiều sự hợp tác đối với Pax Silica, khi các công ty AI của Mỹ như Nvidia đang gặp xáo trộn, Nhà Trắng trước đây tỏ ra thờ ơ với việc quản lý AI, còn việc xây dựng trung tâm dữ liệu và điện toán đám mây phục vụ các doanh nghiệp Trung Quốc ngày càng trở nên quan trọng ở những nơi như Malaysia. Năm nước Đông Nam Á đã gia nhập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ nhân tạo Thế giới do Trung Quốc dẫn dắt, một cơ quan đa phương mới do Bắc Kinh lập ra, được cho là nhằm thúc đẩy hợp tác về AI và tạo ra một lựa chọn thay thế rõ ràng cho các ý tưởng của Mỹ về AI.

Việc thuyết phục bất kỳ ai trong khu vực mua trọn bộ hệ sinh thái AI của Mỹ cũng sẽ là một thách thức. Suy cho cùng, các mô hình mã nguồn mở của Trung Quốc rẻ hơn và đã thu hút lượng khách hàng khổng lồ khắp châu Á và trên thế giới. Thậm chí nhiều công ty Mỹ cũng đang từ bỏ các mô hình AI của Mỹ để chuyển sang mô hình Trung Quốc. (Mô hình Kimi K3 của Trung Quốc rẻ hơn khoảng 40% so với các mô hình AI hàng đầu của Mỹ mà năng lực gần như tương đương.) Chẳng hạn, CEO của Airbnb từng nói công ty ưa chuộng các mô hình Trung Quốc nhanh và rẻ, và theo thông tin được công bố, Coinbase, DoorDash cùng nhiều công ty Mỹ khác cũng đang sử dụng các mô hình này.

Trong khi đó, dù Trump có gặp Tập và Tổng thống Putin, ông cũng sẽ sớm phải đối mặt với một Quốc hội khác, gần như chắc chắn sẽ phản đối hội nghị ba bên này và bất kỳ kết quả nào của nó. Ý tưởng hợp tác với Tập và Tổng thống Putin không được lòng không chỉ Đảng Dân chủ mà cả nhiều nghị sĩ Cộng hòa, những người nhiều khả năng sẽ ít bị ràng buộc hơn trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Trump và trong nhiều trường hợp vẫn kiên quyết ủng hộ Ukraine trong cuộc chiến Nga – Ukraine. Công chúng Mỹ cũng không ưa nước Nga, với 85% có cái nhìn rất tiêu cực hoặc phần nào tiêu cực về nước này.

Đài Loan cũng nhận được sự ủng hộ đáng kể của cả hai đảng trong Quốc hội. Theo một số nhân viên Quốc hội, giờ đây khi cuộc bầu cử giữa kỳ đã qua, có thể có đủ sự ủng hộ để thông qua thương vụ vũ khí trị giá 14 tỷ USD cho hòn đảo này, khoản đã được phân bổ ngân sách, thậm chí vượt qua cả khả năng Trump dùng quyền phủ quyết, bất kể ông nói gì với Tập khi ở Thâm Quyến.

Còn về các thỏa thuận thương mại với Thái Lan và Việt Nam, dù có được công bố, chúng cũng chỉ là những khuôn khổ chung. Đông Nam Á có rất ít lý do để tin rằng Nhà Trắng sẽ thực hiện đến nơi đến chốn các chi tiết của thỏa thuận thương mại mà không quay lại với những biện pháp trừng phạt mạnh tay hơn. Suy cho cùng, thỏa thuận Mỹ ký với Malaysia năm ngoái đến nay vẫn chưa thực sự có hiệu lực, và một thỏa thuận tiềm năng với Indonesia cũng vậy. Còn Việt Nam cho rằng trong đàm phán thương mại với Mỹ, họ đã cam kết hết mức có thể mà vẫn bị thúc ép phải nhượng bộ thêm, điều mà theo các quan chức Việt Nam tôi đã trao đổi trong những tháng gần đây là quá nhiều.

Việc Trump chưa công khai gợi ý sẽ đổi hướng chính sách sau cuộc bầu cử giữa kỳ, thể hiện qua việc ông giữ nguyên Bộ trưởng Quốc phòng Hegseth và chọn Stephen Miller, người theo đường lối cứng rắn, làm chánh văn phòng, càng khiến các nhà lãnh đạo Đông Nam Á thêm dè chừng. Đã nhiều lần hứng chịu thuế quan, các nhà lãnh đạo châu Á hiểu rất rõ rằng tổng thống Mỹ vẫn nắm quyền ấn định chính sách thuế quan, và một khi ông đã quyết thì Quốc hội, thậm chí cả tòa án, cũng khó ngăn cản, ít nhất trong ngắn hạn.

Những “thắng lợi” có được từ cuộc gặp với Tập cũng nhiều khả năng chỉ ở mức khiêm tốn. Ngay cả khi hai bên gia hạn thỏa thuận đình chiến về kiểm soát xuất khẩu, Trung Quốc vẫn đang trì hoãn việc cho đất hiếm xuất ra khỏi nước này, nên Mỹ thu được rất ít từ những lời hứa của Bắc Kinh; Mỹ vẫn đang thiếu đất hiếm trầm trọng và thậm chí đang tìm kiếm ở những nơi khó ngờ như Myanmar, quốc gia mà Washington đang tìm cách tiếp cận bất chấp thành tích nhân quyền tồi tệ và cuộc nội chiến vẫn đang tiếp diễn. Tập biết rằng Bắc Kinh nắm trong tay nhiều đòn bẩy đối với Nhà Trắng, từ đất hiếm, cuộc chiến ở Iran cho tới nhiều mặt hàng xuất khẩu khác, và nhiều khả năng sẽ gây sức ép để Trump đưa ra những tuyên bố rõ ràng hơn về Đài Loan so với các cuộc gặp trước, chẳng hạn công khai nói rằng ông phản đối Đài Loan độc lập. (Như đã nêu ở trên, Trump đã trì hoãn thương vụ vũ khí trị giá 14 tỷ USD cho Đài Loan và, không giống các tổng thống Mỹ tiền nhiệm, coi hòn đảo này là một quân bài mặc cả trong quan hệ Mỹ – Trung.) Trump, người có cách tiếp cận mềm mỏng với Trung Quốc trong năm qua, hoàn toàn có thể nhượng bộ và đồng ý đưa ra tuyên bố mà Tập đòi hỏi.

Trong hai tháng qua, Trung Quốc đã gia tăng các hành động hung hăng ở Biển Đông, gồm việc dùng chiến đấu cơ áp sát máy bay Philippines, đâm va tàu thuyền Philippines và ngăn Philippines tiếp tế cho lực lượng trên tàu BRP Sierra Madre mắc cạn ở bãi Cỏ Mây (Second Thomas Shoal), một động thái mà Bắc Kinh nhiều năm nay chưa sử dụng. Các nước trong khu vực như Philippines sẽ tìm kiếm những bảo đảm an ninh rõ ràng hơn từ Mỹ, điều mà họ khó có thể nhận được khi Mỹ đang tập trung vào Trung Đông và Tây Bán cầu.

Như tôi đã nêu trong một bài viết gần đây cho World Politics Review, ngay cả Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr., nhà lãnh đạo thân Mỹ nhất Đông Nam Á, cũng đã cay đắng thất vọng với những gì nhận lại được sau khi ủng hộ phần lớn các chính sách của Mỹ. Nhà Trắng đã giảm các cuộc tuần tra bảo đảm tự do hàng hải ở Biển Đông so với mức dưới các chính quyền trước và khó có khả năng hứa với Marcos Jr. rằng sẽ tăng chúng; những cuộc tuần tra này là biện pháp răn đe quan trọng đối với các hành động của Trung Quốc nhằm vào tàu thuyền, máy bay và lực lượng của Philippines và Việt Nam trên biển.

Marcos Jr. có thể nhận được một vài lời trấn an mơ hồ từ Trump và các cố vấn, nhưng không hơn thế, và cũng không phải mức viện trợ Tài trợ Quân sự Nước ngoài (FMF) mà ông mong muốn từ Mỹ. Kết quả là Marcos Jr. đã bắt đầu ngả dần sang phía Trung Quốc, một xu hướng mà một chuyến thăm của Trump khó có thể đảo ngược.

Ở Đông Bắc Á, các đồng minh của Mỹ đã trở nên xa cách đến mức Trump khó có thể nói điều gì để thuyết phục họ rằng Mỹ vẫn là một đối tác quốc phòng đáng tin cậy. Do đó, các nước này đang tăng chi tiêu quốc phòng và thậm chí cân nhắc việc sở hữu năng lực răn đe hạt nhân.

Nhật Bản và Hàn Quốc, vốn thất vọng với hai năm đầu của chính quyền Trump và đang theo dõi sự thay đổi trong Quốc hội Mỹ, cũng có thể tận dụng các cuộc gặp để công khai hoặc kín đáo rút lại những lời hứa đầu tư vào Mỹ, chẳng hạn khoản đầu tư tiềm năng của Hàn Quốc vào một thương vụ khí đốt ở Alaska. Động thái như vậy chỉ càng làm tăng thêm rắc rối cho Trump trên chuyến bay về nước.

JOSHUA KURLANTZICK là nghiên cứu viên cao cấp về Đông Nam Á và Nam Á tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại.