Có điện trước, sạch tính sau? Thế khó về an ninh năng lượng của Việt Nam

Tác giả: Lê Hồng Hiệp

Ngày 12/11/2026, Bộ Công Thương đã ký hợp đồng BOT cho Nhà máy Nhiệt điện Nam Định I công suất 1.200 MW, một dự án đã bị trì hoãn kéo dài, với nhà đầu tư Hàn Quốc TKG Taekwang. Nhà máy điện than này dự kiến đi vào hoạt động năm 2030. Nhà đầu tư cam kết tự chi trả để giảm lượng phát thải của nhà máy xuống xấp xỉ mức của một nhà máy điện khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Dù vậy, việc ký kết dường như khó dung hòa với cam kết phát thải ròng bằng không vào năm 2050 của Việt Nam.

Diễn biến này cũng đặt ra một câu hỏi then chốt: Việt Nam có thể dung hòa nhu cầu cấp bách về nguồn điện ổn định với cam kết dài hạn về chuyển dịch năng lượng sạch như thế nào?

Kể từ khi đưa ra cam kết tại COP26 năm 2021, Việt Nam đã xác định chuyển đổi xanh là một trụ cột tăng trưởng kinh tế, thay vì chỉ là một nghĩa vụ khí hậu. Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị ban hành tháng 8/2025 về an ninh năng lượng quốc gia đặt mục tiêu năng lượng tái tạo chiếm 25–30% tổng cung năng lượng sơ cấp vào năm 2030, đồng thời giảm mạnh tỷ trọng điện than. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh giới hạn công suất điện than ở mức 31.055 MW đến năm 2030 và không phát triển dự án điện than mới sau thời điểm đó.

Tuy nhiên, an ninh năng lượng ngày càng trở thành mối quan tâm hàng đầu của Chính phủ. Năm 2023, nắng nóng cực đoan và hạn hán gây mất điện luân phiên trên khắp miền Bắc, nơi tập trung nhiều nhà máy sản xuất phục vụ xuất khẩu. Ngân hàng Thế giới ước tính thiệt hại lên tới 1,4 tỷ USD, tương đương khoảng 0,3% GDP. Sự cố này làm tổn hại danh tiếng của Việt Nam như một địa điểm sản xuất đáng tin cậy thay thế Trung Quốc. Các diễn biến trong năm nay tiếp tục mang đến những cú sốc khác: cuộc chiến tại Iran và việc đóng cửa eo biển Hormuz đẩy giá nhiên liệu tăng mạnh, trong khi lạm phát lên tới 5,6% vào tháng 5, mức cao nhất kể từ năm 2020.

Với mục tiêu tăng trưởng hai con số đã được chính thức đặt ra, Chính phủ yêu cầu Tập đoàn Điện lực Việt Nam tăng sản lượng điện hơn 15% trong năm 2026. Tuy nhiên, các nguồn năng lượng sạch thay thế chưa thể đáp ứng nhu cầu ở quy mô đó. Công suất điện gió và điện mặt trời của Việt Nam tăng từ mức gần như bằng không năm 2016 lên 21,84 GW năm 2023, thuộc nhóm có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất thế giới. Nhưng đà tăng sau đó chững lại rõ rệt khi các cơ chế giá mua điện ưu đãi hết hiệu lực mà chưa có cơ chế thay thế. Tranh chấp kéo dài về việc hồi tố giảm giá mua điện, ảnh hưởng đến 173 dự án, khiến các bên cho vay và nhà đầu tư thận trọng hơn. Tình trạng cắt giảm công suất phát cũng gia tăng ở miền Trung, nơi nguồn điện phát triển nhanh hơn lưới điện. Riêng hạ tầng truyền tải cần khoảng 18,1 tỷ USD đầu tư trong giai đoạn 2026–2030. Quan trọng hơn, nếu thiếu nguồn điện nền, nguồn điện linh hoạt và khả năng lưu trữ đủ lớn, điện gió và điện mặt trời vốn không ổn định sẽ không thể bảo đảm cung cấp điện liên tục cho các nhà máy và những khách hàng sử dụng điện lớn khác.

Thủy điện có thể đóng góp thêm, nhưng dư địa còn lại hạn chế. Phần lớn tiềm năng thủy điện quy mô lớn của Việt Nam đã được khai thác, trong khi tỷ trọng thủy điện trong tổng công suất lắp đặt giảm xuống còn khoảng 28% vào năm 2025. Điện hạt nhân là một lựa chọn dài hạn đáng tin cậy, nhưng không thể triển khai nhanh. Tháng 3/2026, Việt Nam và Nga ký thỏa thuận xây dựng hai lò phản ứng VVER-1200 tại Nhà máy Điện hạt nhân Ninh Thuận 1, được hỗ trợ bằng khoản tín dụng xuất khẩu 8 tỷ USD của Nga, đáp ứng tối đa 85% chi phí xây dựng. Tuy nhiên, dự án chưa khởi công và Việt Nam vẫn chưa xác định được đối tác nước ngoài cho dự án Ninh Thuận 2, làm dấy lên nghi ngờ về khả năng đưa các nhà máy điện hạt nhân đầu tiên vào vận hành trước năm 2035.

Điện LNG còn gặp nhiều khó khăn hơn. Việt Nam đặt mục tiêu đạt 22,5 GW công suất điện LNG vào năm 2030, nhưng trong số 18 dự án được Chính phủ theo dõi, dường như chỉ có Hiệp Phước, với tổng công suất 4,4 GW qua ba giai đoạn, đang đúng tiến độ. Các dự án còn lại bị đình trệ do đàm phán hợp đồng mua bán điện bế tắc, thiếu vốn và giá LNG nhập khẩu biến động.

Vì vậy, than vẫn là lựa chọn rẻ nhất và khả thi nhất trong ngắn hạn. Điện than cung cấp 57,2% sản lượng điện của Việt Nam vào đầu năm 2025. Với một chính phủ đang theo đuổi tăng trưởng hai con số và thu hút đầu tư công nghệ cao — cả hai đều đòi hỏi nguồn điện dồi dào, ổn định — việc duy trì điện than trong ngắn hạn là điều dễ hiểu.

Tuy nhiên, điện than phải là giải pháp tạm thời. Thời hạn BOT của Nam Định I kéo dài 25 năm kể từ khi vận hành thương mại, tức đến khoảng năm 2055, vượt quá thời hạn đạt phát thải ròng bằng không của Việt Nam. Điều đó tạo nguy cơ nhà máy trở thành tài sản mắc kẹt hoặc phải ngừng hoạt động sớm với chi phí lớn. Ưu tiên của nhà đầu tư cũng đang thay đổi: khoảng 80% doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ưu tiên các khu công nghiệp có hạ tầng năng lượng xanh, do cam kết của các tập đoàn đa quốc gia thúc đẩy chuỗi cung ứng chuyển sang sử dụng điện sạch hơn. Việt Nam còn có những lý do nội tại mạnh mẽ để thúc đẩy giảm phát thải carbon. Bên cạnh tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng tại các đô thị lớn, Ngân hàng Thế giới ước tính nếu không được ứng phó, biến đổi khí hậu có thể khiến Việt Nam thiệt hại tương đương 12–14,5% GDP mỗi năm vào năm 2050.

Triển vọng phía trước

Nếu Chính phủ Việt Nam có thể nhanh chóng giải quyết những thách thức nêu trên để đẩy nhanh chuyển đổi năng lượng, mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050 vẫn có thể đạt được.

So với một số quốc gia trong khu vực, Việt Nam phải thực hiện quá trình chuyển đổi năng lượng đặc biệt khó khăn. Trong bảy quốc gia Đông Nam Á đã đặt mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050, Việt Nam có hệ thống điện lớn nhất và nhu cầu điện thuộc nhóm tăng nhanh nhất, khiến việc thực hiện mục tiêu càng nhiều thách thức. Indonesia và Thái Lan đặt thời hạn muộn hơn, lần lượt là năm 2060 và 2065, cho phép họ có thêm thời gian để thực hiện quá trình chuyển đổi.

Việc kiên trì theo đuổi một lộ trình quá tham vọng có thể làm suy yếu năng lực cạnh tranh của Việt Nam và gây ra những hệ quả ngoài dự tính đối với an ninh năng lượng và triển vọng tăng trưởng. Nếu cuối cùng Chính phủ kết luận rằng mục tiêu năm 2050 không còn thực tế hoặc phù hợp, cần điều chỉnh mục tiêu, đi kèm với những cam kết quá độ vững chắc, chẳng hạn xác định năm đạt đỉnh sản lượng điện than, lịch trình rõ ràng để đóng cửa các nhà máy cũ, và lộ trình định giá carbon đáng tin cậy. Điều chỉnh mục tiêu có thể gây tổn thất về uy tín với các đối tác quốc tế và nhà đầu tư quan tâm đến khí hậu, nhưng để mục tiêu âm thầm trượt khỏi tầm với sẽ gây tổn hại lớn hơn.

Nam Định I phản ánh thế khó của Việt Nam: tăng trưởng cần điện ngay hôm nay, trong khi giảm phát thải carbon đòi hỏi những cam kết kéo dài hàng thập niên. Điện than có thể giúp duy trì nguồn cung điện trong suốt thập niên 2030, nhưng chỉ với điều kiện điều đó chỉ là giải pháp trước mắt giúp Việt Nam có thêm thời gian xây dựng hệ thống năng lượng sạch hơn để thay thế điện than. Việc Việt Nam sử dụng khoảng thời gian đó hiệu quả đến đâu sẽ quyết định liệu điện than tiếp tục là cầu nối tạm thời hay trở thành sự phụ thuộc lâu dài.

Một phiên bản tiếng Anh của bài viết đã được xuất bản trên chuyên trang Fulcrum, ngày 17/11/2026.