Tập nhìn nhận Trump đang suy yếu như thế nào?

Nguồn: Đặng Duật Văn (Deng Yuwen), “How Xi Sees a Weakened Trump,” Foreign Policy, 16/11/2026

Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng

Bất ổn chính trị là mối nguy hơn là cơ hội đối với Bắc Kinh.

Cử tri đã giáng một đòn mạnh vào Tổng thống Mỹ Donald Trump trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 03/11 vừa qua, khiến Đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát cả hai viện của Quốc hội. Khi Trump một lần nữa gặp Tập Cận Bình trong tuần này, nhà lãnh đạo Trung Quốc giờ đây sẽ nhìn nhận vị tổng thống Mỹ đang suy yếu như thế nào?

Tôi tin rằng Tập về cơ bản sẽ không thay đổi đánh giá cá nhân của mình về Trump. Tuy nhiên, ông sẽ đánh giá lại khả năng của Trump trong việc định hình quan hệ Mỹ-Trung trong hai năm tới – cũng như mức độ mà hai nhà lãnh đạo có thể hiện thực hóa khuôn khổ mới cho quan hệ song phương mà họ đã thống nhất trong năm nay. Bắc Kinh có thể sẽ xem Trump là một vị tổng thống vẫn sẵn sàng đàm phán ở cấp độ cá nhân, nhưng ngày càng ít có khả năng thực hiện những cam kết chính trị lớn.

Điều này rất quan trọng vì cả Tập và Trump đều đặc biệt coi trọng ngoại giao cá nhân giữa các nguyên thủ quốc gia. Trump đã đến thăm Trung Quốc vào tháng 5, còn Tập tới Mỹ vào tháng 9. Trong các cuộc gặp đó, theo bản tóm tắt của phía Trung Quốc, hai bên đã nhất trí thiết lập một khuôn khổ mới cho quan hệ song phương: một “quan hệ mang tính xây dựng và ổn định chiến lược dựa trên sự tôn trọng, công bằng và có đi có lại”. Tập cũng kêu gọi xây dựng một mối quan hệ có đặc trưng là “ưu tiên hợp tác, quản lý cạnh tranh, kiểm soát khác biệt và triển vọng hòa bình”.

Về phần mình, Trump liên tục nhấn mạnh quan hệ cá nhân tốt đẹp với Tập và bày tỏ tin tưởng rằng quan hệ Mỹ-Trung có thể thành công dưới sự lãnh đạo của hai người.

Bất chấp nền tảng chính trị và triết lý quản trị rất khác nhau, Tập và Trump – những người đều đang tìm cách mở rộng quyền lực trong nước – có chung niềm tin rằng các nhà lãnh đạo mạnh mẽ có thể đóng vai trò quyết định trong việc đưa ra các quyết sách quốc gia. Bắc Kinh thường xuyên nhấn mạnh tầm quan trọng chiến lược của ngoại giao nguyên thủ. Trong khi đó, Trump lại không tin tưởng bộ máy chính sách đối ngoại truyền thống và thích trực tiếp đàm phán các thỏa thuận với những nhà lãnh đạo khác. Cả hai dường như tin rằng một khi các nhà lãnh đạo đạt được tiếng nói chung, nhiều vấn đề phức tạp giữa hai quốc gia có thể được giải quyết.

Tuy nhiên, có một khác biệt cơ bản giữa họ. Vị thế độc tôn của Tập cho phép ông biến những ưu tiên ngoại giao cá nhân của mình thành chính sách của chính phủ Trung Quốc. Còn Trump, dù có cách tiếp cận mang nặng dấu ấn cá nhân khác thường đối với các quyết định của tổng thống, lại không thể hoàn toàn qua mặt Quốc hội, cơ quan tư pháp hay các lực lượng chính trị trong nước khác – đặc biệt sau kết quả cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ gần đây.

Sự khác biệt đó ít lộ rõ hơn khi Đảng Cộng hòa kiểm soát cả Nhà Trắng lẫn Quốc hội. Sau khi trở lại nắm quyền, Trump đã có uy quyền đáng kể trong Đảng Cộng hòa, trong khi một Quốc hội dễ bảo lại không thể hiện nhiều sự phản kháng hiệu quả đối với các chính sách của ông, ngay cả khi những đảng viên Cộng hòa ủng hộ Ukraine phản đối nỗ lực của ông nhằm xích lại gần Tổng thống Nga Vladimir Putin. Tập có lý do để tin rằng việc duy trì quan hệ cá nhân ổn định với Trump có thể giúp ổn định chính sách của Washington đối với Trung Quốc, và thậm chí tạo điều kiện để điều chỉnh lập trường của Mỹ về các vấn đề nhạy cảm thông qua những cuộc đàm phán trực tiếp giữa hai nhà lãnh đạo.

Nhưng cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đã làm thay đổi điều đó. Với việc Đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội, Trump dù vẫn giữ quyền lực đáng kể trong các vấn đề đối ngoại, nhưng những thỏa thuận lớn mà ông đạt được với Tập sẽ phải đối mặt với sự giám sát chặt chẽ hơn cũng như những thách thức tiềm tàng từ Quốc hội. Riêng về vấn đề Đài Loan và công nghệ tiên tiến, đặc biệt sau vụ bê bối Jensen Huang, Đảng Dân chủ không hẳn mềm mỏng với Trung Quốc hơn Đảng Cộng hòa. Nếu Trump cố gắng đưa ra những nhượng bộ đáng kể cho Bắc Kinh trong các lĩnh vực này, Đảng Dân chủ có thể sử dụng các phiên điều trần, các cuộc điều tra, quyền kiểm soát ngân sách và quyền lập pháp để cản trở ông – đồng thời biến bất kỳ sự nhượng bộ nào như vậy thành công cụ tấn công chính trị.

Tuy nhiên, đối với Trump, rào cản khó khăn hơn có thể đến từ chính lợi ích chính trị của đảng ông. Dù muốn đến đâu, ông cũng không thể tái tranh cử tổng thống thêm một lần nữa, nhưng Đảng Cộng hòa phải bảo vệ Nhà Trắng và tìm cách giành lại quyền kiểm soát Quốc hội vào năm 2028. Nếu Đảng Dân chủ mô tả một thỏa thuận Trump-Tập là động thái hy sinh an ninh của Đài Loan hoặc làm suy yếu lợi thế công nghệ của Mỹ, các ứng viên Cộng hòa sẽ phải đối mặt với một lựa chọn khó khăn. Ủng hộ Trump có thể khiến họ bị cáo buộc mềm mỏng với Trung Quốc, còn phản đối ông có thể làm phật lòng các cử tri MAGA. Trump có thể sẵn sàng phớt lờ những lời chỉ trích của Đảng Dân chủ, nhưng ông không thể hoàn toàn làm ngơ trước triển vọng bầu cử của đảng mình hoặc di sản chính trị của chính bản thân.

Điều này tạo ra một nghịch lý. Khi đã mất thế đa số ở Quốc hội, Trump lại có động lực mạnh mẽ hơn để thể hiện khả năng lãnh đạo thông qua những thành tựu về chính sách đối ngoại, khiến ông càng nóng lòng tìm cách đạt được một thỏa thuận lớn với Tập. Vấn đề là: nhu cầu phải chứng minh thỏa thuận đó là một chiến thắng cho Mỹ càng lớn, thì không gian để ông tỏ ra nhượng bộ Trung Quốc lại càng thu hẹp. Vị thế chính trị suy yếu làm tăng động lực đạt được thỏa thuận, nhưng đồng thời cũng giới hạn những nhượng bộ mà ông có thể đưa ra.

Tập nhiều khả năng cũng nhận ra điều này. Thay vì hạ thấp tầm quan trọng của quan hệ cá nhân với Trump, ông có thể thậm chí còn quyết tâm hơn trong việc duy trì kênh liên lạc trực tiếp đó. So với các chính trị gia Dân chủ, Trump vẫn có xu hướng tiếp cận quan hệ Mỹ-Trung theo hướng thực dụng hơn và sẵn sàng điều chỉnh những chính sách cụ thể theo phán đoán của riêng mình. Từ góc nhìn của các nhà lãnh đạo Trung Quốc, Trump vẫn là người mà họ có thể làm việc cùng – nhưng họ có thể không còn tin tưởng vào khả năng thực hiện các cam kết của ông. Dù sao thì ông vẫn là một tổng thống đáng để đàm phán.

Bắc Kinh đã định hình ngôn từ ngoại giao sau cuộc gặp Trump-Tập vào tháng 9 mà hầu như không gặp sự phản đối từ Nhà Trắng. Theo quan điểm của Bắc Kinh, khuôn khổ này không chỉ là một nỗ lực nhằm vượt qua cuộc đối đầu thương mại căng thẳng trong những năm gần đây. Theo cách diễn giải của Trung Quốc, nó còn phát đi tín hiệu rằng Washington đang bắt đầu chấp nhận Trung Quốc như một cường quốc chiến lược bình đẳng và sẵn sàng giữ cạnh tranh song phương trong những giới hạn nhất định. Bắc Kinh rõ ràng hy vọng rằng các nguyên tắc “tôn trọng” và “ổn định chiến lược” sẽ được mở rộng sang những vấn đề mà họ xem là trọng tâm đối với lợi ích của mình, đặc biệt là Đài Loan và công nghệ.

Nhưng việc Trump chấp nhận ngôn từ ngoại giao này không có nghĩa là toàn bộ hệ thống chính trị Mỹ đều đồng thuận. Bản thân Trump cũng có thể không hiểu hết những hàm ý trong ngôn ngữ của phía Trung Quốc. Đối với Washington, ổn định chiến lược mang ý nghĩa rộng hơn việc đơn thuần quản lý xung đột; nó còn bao gồm bảo vệ lợi ích của Mỹ và duy trì lợi thế cạnh tranh.

Phản ứng của Bộ Ngoại giao Trung Quốc trước kết quả cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ phần nào cho thấy cách tiếp cận của Bắc Kinh. Thay vì bình luận về thất bại chính trị của Trump, người phát ngôn của bộ này nhấn mạnh sự sẵn sàng của Trung Quốc trong việc tiếp tục triển khai những nhận thức chung mà hai nhà lãnh đạo đã đạt được, đồng thời thúc đẩy quan hệ mang tính xây dựng và ổn định chiến lược giữa hai bên.

Tập khó có khả năng gạt bỏ những thành tựu ngoại giao mà ông đã đầu tư nguồn vốn chính trị đáng kể chỉ vì một cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ. Trái lại, ông có lý do chính đáng để tái khẳng định khuôn khổ này và sử dụng nó khi thúc ép Washington tôn trọng những thỏa thuận đạt được giữa hai nhà lãnh đạo.

Nhưng tôi tin rằng Bắc Kinh càng nhấn mạnh khuôn khổ này trong ngôn từ ngoại giao, họ sẽ càng trở nên thận trọng hơn trong thực tế. Điều này đưa chúng ta đến câu hỏi thứ hai: Tập diễn giải nền chính trị Mỹ như thế nào?

Khi Trump tái đắc cử vào năm 2024, Đảng Cộng hòa cũng giành được cả hai viện Quốc hội, và truyền thông đã háo hức loan báo về một kỷ nguyên mới do chủ nghĩa Trump thống trị. Chỉ hai năm sau, Đảng Dân chủ giành được chiến thắng lớn nhất của họ trong nhiều thế hệ. Sự đảo chiều ngoạn mục này có thể củng cố nhận thức của Tập rằng nền chính trị Mỹ thiếu sự ổn định và tính liên tục.

Tuy nhiên, sẽ là một sai lầm nếu ông xem sự chia rẽ chính trị ở Mỹ là bằng chứng cho thấy Trung Quốc giờ đây đang có một cơ hội chiến lược lớn hơn. Trong nền chính trị Mỹ, hai đảng có thể đấu tranh gay gắt về các vấn đề trong nước và quyền hạn của tổng thống, nhưng vẫn duy trì sự đồng thuận đáng kể về cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc.

Tôi dự báo Bắc Kinh sẽ dần chuyển trọng tâm trong chính sách đối với Mỹ trong hai năm tới. Họ sẽ tiếp tục duy trì quan hệ cá nhân của Tập với Trump, tìm cách thực hiện các thỏa thuận hiện có và tránh một cuộc đối đầu nghiêm trọng khác về thương mại hoặc an ninh. Đồng thời, họ sẽ hạ thấp kỳ vọng rằng ngoại giao giữa các nhà lãnh đạo có thể xoay chuyển căn bản cục diện quan hệ song phương. Thay vào đó, Bắc Kinh sẽ đẩy nhanh các nỗ lực nhằm giảm bớt tính dễ bị tổn thương của Trung Quốc trước những thay đổi trong chính sách của Mỹ trong suốt một giai đoạn cạnh tranh chiến lược kéo dài.

Sự điều chỉnh như vậy không có nghĩa là Tập đang chuẩn bị cho một cuộc đối đầu toàn diện với Mỹ. Vì Bắc Kinh ngày càng nhận ra rằng cuộc cạnh tranh này sẽ còn kéo dài, họ càng có thêm lý do để tránh một cuộc đụng độ trực tiếp trước khi các điều kiện trở nên bất lợi cho mình. Việc duy trì sự ổn định cơ bản trong quan hệ Mỹ-Trung vẫn là một cách để câu giờ nhằm duy trì đà phát triển của chính Trung Quốc.

Do đó, khuôn khổ mới mà Tập và Trump thiết lập trong năm nay khó có khả năng bị từ bỏ một cách dễ dàng. Bắc Kinh vẫn cần nó, và Trump cũng vậy. Nhưng kỳ vọng của hai bên có thể sẽ ngày càng phân kỳ. Tập muốn khuôn khổ này mang lại cho Trung Quốc sự ổn định chiến lược dài hạn, trong khi Trump nhiều khả năng xem đó là phương tiện để quản lý quan hệ với Bắc Kinh và bảo đảm những thành tựu ngoại giao trong phần còn lại của nhiệm kỳ tổng thống.

Đối với Tập, bài học cốt lõi từ cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ có thể là: ông có thể xây dựng lòng tin cá nhân với Trump, nhưng không thể phó mặc tương lai của quan hệ Mỹ-Trung cho một mình Trump.

Đặng Duật Văn là một nhà văn và học giả người Trung Quốc.