Nguồn: Adrian Karatnycky, “Ukraine’s Mood Swing”, Foreign Policy, 03/09/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Trong phần lớn nhiệm kỳ tổng thống, và đặc biệt kể từ khi Nga phát động cuộc xâm lược toàn diện, cử tri Ukraine vẫn luôn quy tụ quanh Volodymyr Zelensky như một biểu tượng của sức chống chịu và sự đoàn kết dân tộc. Điều đó hoàn toàn có cơ sở: ông đã chứng tỏ mình là một nhà lãnh đạo thời chiến hiệu quả và đóng vai trò quan trọng trong việc vận động thế giới dân chủ ủng hộ Ukraine.
Nhưng giờ đây, sau hơn bảy năm cầm quyền, bốn năm rưỡi chiến tranh với Nga và một loạt vụ bê bối liên quan đến đội ngũ lãnh đạo cùng những người thân cận, Zelensky dường như đang đánh mất sự ủng hộ chính trị của đất nước. Các cuộc thăm dò công bố vào đầu tháng 8 cho thấy tâm trạng trong xã hội Ukraine đã thay đổi đáng kể: nhiều người không còn tin tưởng Zelensky và sẵn sàng loại ông khỏi chức tổng thống ngay khi có cơ hội bỏ phiếu.
Sự thay đổi này có thể còn sâu sắc hơn trong bối cảnh xuất hiện một vụ bê bối mới liên quan đến những nhân vật chủ chốt quanh tổng thống. Đáng chú ý, Zelensky hiếm khi công khai lên án những hành vi sai trái bị cáo buộc của các cộng sự thân cận. Ông thường nhấn mạnh rằng bản thân không phải đối tượng của bất kỳ cuộc điều tra nào từ các cơ quan chống tham nhũng. Nhưng lập luận này mang tính đánh lạc hướng, bởi Hiến pháp Ukraine không cho phép các cơ quan đó điều tra hoặc truy tố hình sự một tổng thống đương nhiệm.
Sự thiếu vắng một lập trường đạo đức rõ ràng càng trở nên nổi bật khi đối chiếu với những cam kết mạnh mẽ mà Zelensky đưa ra trong chiến dịch tranh cử năm 2019, khi ông hứa sẽ nhanh chóng truy tố và kết án các quan chức tham nhũng sau khi nhậm chức. Thế nhưng kể từ đó, hơn một chục nghị sĩ thuộc đảng của ông, nhiều bộ trưởng chính phủ và một số thành viên trong văn phòng tổng thống đã bị điều tra, truy tố hoặc cáo buộc liên quan đến tham nhũng và làm giàu bất hợp pháp.
Các cuộc thăm dò gần đây của công ty nghiên cứu chính trị Ukraine SOCIS cho thấy người dân hiện xem tham nhũng là một vấn đề còn nghiêm trọng hơn cả chiến tranh, một phần vì họ ngày càng liên hệ trực tiếp kết quả trên chiến trường với tình trạng tham nhũng ở cấp cao nhất của nhà nước. Có tới 90% người Ukraine tin rằng tham nhũng đang ở mức cao hoặc rất cao. Đáng chú ý nhất, gần 57% quy trách nhiệm cho Zelensky về tình trạng tham nhũng lan rộng, gần gấp đôi tỷ lệ trong một cuộc khảo sát tương tự do SOCIS tiến hành vào tháng 4/2025. Các cuộc thăm dò này cũng cho thấy ba đối thủ khác nhau đều có thể đánh bại Zelensky trong vòng hai của một cuộc bầu cử tổng thống, với cách biệt gần 2-1.
Sự suy giảm ủng hộ dành cho Zelensky phần lớn là một vết thương do chính ông gây ra, bắt nguồn từ một triết lý cầm quyền dựa trên việc điều hành đất nước thông qua một nhóm nhỏ những quan chức được coi trọng przede hết vì lòng trung thành cá nhân. Trong nhiều năm, Zelensky công khai bảo vệ hệ thống quản trị tập trung cao độ này, trong đó gần như mọi quyết định quan trọng đều xuất phát từ văn phòng tổng thống. Tháng 12/2023, ông từng tuyên bố rằng mình chỉ dựa vào một nhóm khoảng năm hoặc sáu nhà quản lý chủ chốt để điều hành đất nước. Sự tập trung quyền lực đó, dù gây tranh cãi về mặt hiến pháp, trong một thời gian dài vẫn được công chúng chấp nhận như một điều gần như tất yếu trong bối cảnh khẩn cấp thời chiến.
Tuy nhiên, trong năm qua, hàng loạt vụ bê bối ngay trong nội bộ bộ máy của Zelensky đã làm lung lay mạnh niềm tin của công chúng, khiến mô hình cai trị dựa trên các cộng sự thân tín và nhà quản lý trung thành của ông gần như sụp đổ. Ít nhất bốn quan chức cấp cao từng thuộc nhóm quản lý cốt lõi của Zelensky đã bị kéo vào các cáo buộc hoạt động bất hợp pháp.
Andriy Smyrnov, cựu phó chánh văn phòng tổng thống, đã bị truy tố và phải ra hầu Tòa án Chống tham nhũng Cấp cao với các cáo buộc làm giàu bất hợp pháp và rửa tiền. Tháng 1 năm nay, Rostyslav Shurma, cựu phó chánh văn phòng phụ trách kinh tế, nhận thông báo nghi vấn liên quan đến một kế hoạch trị giá hàng triệu USD xoay quanh các khoản thanh toán theo cơ chế năng lượng xanh cho các cơ sở điện mặt trời của anh trai ông. Hiện Shurma sống tại Đức và chưa trở lại Ukraine.
Oleh Tatarov, phó chánh văn phòng tổng thống và có lẽ là một trong những cố vấn có ảnh hưởng nhất đối với Zelensky hiện nay, được cho là đã hưởng lợi từ việc một hồ sơ hối lộ liên quan đến ông bị chuyển khỏi Cơ quan Chống tham nhũng Quốc gia Ukraine (NABU), vốn hoạt động độc lập, sang văn phòng tổng công tố, nơi chịu ảnh hưởng mạnh của các nhân vật trung thành với Zelensky.
Và đáng chú ý nhất là trường hợp Andriy Yermak, cựu chánh văn phòng của Zelensky, người bị NABU và Văn phòng Công tố Chuyên trách Chống tham nhũng (SAPO) truy tố vào tháng 5 với cáo buộc rửa tiền. Ông bị cho là thành viên của một nhóm rửa tiền bất hợp pháp và đã sử dụng một phần số tiền đó để xây dựng bất động sản xa hoa. Hiện ông được tại ngoại trong thời gian chờ xét xử.
Ngày 19/8, Iryna Mudra bị miễn nhiệm chức phó chánh văn phòng tổng thống giữa lúc liên quan đến cuộc điều tra “Forest Gump” của NABU, xoay quanh cáo buộc vận hành một đường dây rửa tiền trị giá 3,3 triệu USD thông qua một ngân hàng nhà nước nhằm đáp ứng điều kiện bảo lãnh cho một cựu bộ trưởng.
Vụ Mudra còn nghiêm trọng hơn ở chỗ các hoạt động bị cáo buộc dường như có liên hệ tới những cấp cao hơn trong chuỗi chỉ huy. Công tố viên đã đưa ra bằng chứng từ các cuộc điện thoại, trong đó bà nói rằng mình hành động theo chỉ đạo của “sếp” để tạo điều kiện cho nỗ lực gây quỹ bảo lãnh bất hợp pháp. Nhiều nhà báo Ukraine cho rằng người được nhắc tới có thể là Chánh văn phòng Tổng thống Kyrylo Budanov, người được cho là đã khởi xướng nỗ lực gây quỹ này theo chỉ đạo của Zelensky.
Bên cạnh đó là một vụ bê bối lớn khác liên quan đến Timur Mindich, đối tác kinh doanh lâu năm trong công ty sản xuất phim và truyền hình của Zelensky, đồng thời là cộng sự của Serhiy Shefir, người từng được Zelensky giao quản lý một phần tài sản sau khi đắc cử tổng thống. Các bản ghi âm và cáo buộc từ cơ quan chống tham nhũng cho thấy Mindich bị cho là thành viên của một nhóm tội phạm gồm một cựu bộ trưởng tư pháp và năng lượng, một cựu phó thủ tướng và cả chánh văn phòng của Zelensky. Nhóm này bị cáo buộc tham gia tống tiền, hưởng lợi từ sự thiên vị của chính phủ và trục lợi từ doanh thu của các cơ quan nhà nước. Các đoạn nghe lén cũng gợi ý rằng Rustem Umerov, người vừa được bổ nhiệm đứng đầu cơ quan tình báo đối ngoại Ukraine, có thể đã hành động để thúc đẩy các lợi ích kinh doanh tư nhân của Mindich.
Khi vụ Mindich dần bị phanh phui, chính quyền Zelensky dường như đã sử dụng công tố viên trưởng và Cơ quan An ninh Ukraine để mở hơn một chục cuộc điều tra nhắm vào nhân sự NABU và bắt giữ một số người với các cáo buộc phản quốc và giao dịch với kẻ thù. Trong số đó có Viktor Husarov, một điều tra viên, và Ruslan Mahamedrasulov, một quan chức chống tham nhũng cấp cao; cả hai đều đang điều tra những người bạn, nhân sự được bổ nhiệm và cố vấn trong vòng tròn của Zelensky. Những động thái này bị nhiều người xem là nỗ lực làm suy yếu hoặc bôi nhọ các cơ quan chống tham nhũng, đồng thời đi kèm với các sáng kiến lập pháp do văn phòng và đảng của Zelensky thúc đẩy nhằm chấm dứt tính độc lập của NABU và SAPO.
Sau một tuần biểu tình lớn và sức ép từ các nhà tài trợ phương Tây, Zelensky buộc phải nhượng bộ. Các cáo buộc phản quốc đối với Husarov cuối cùng bị bãi bỏ, còn Mahamedrasulov được trả tự do. Phần lớn các nhà hoạt động chống tham nhũng đánh giá vụ án nhằm vào ông là hoàn toàn thiếu cơ sở.
Sự suy giảm tín nhiệm của Zelensky còn bắt nguồn từ chính sách nhân sự thất thường. Cú sốc lớn đầu tiên đối với mức độ tín nhiệm của ông diễn ra vào tháng 2/2024, khi ông sa thải Tướng Valery Zaluzhny, tổng tư lệnh lực lượng vũ trang Ukraine rất được lòng công chúng và được đánh giá là có thành tích nổi bật. Sau đó là việc bãi nhiệm Ngoại trưởng Dmytro Kuleba, và gần đây nhất, vào giữa tháng 7, là quyết định sa thải Bộ trưởng Quốc phòng Mykhaylo Fedorov, người mới giữ chức sáu tháng nhưng đã thúc đẩy mạnh quá trình số hóa quân đội và chuyển hướng sang tác chiến dựa nhiều hơn vào AI và drone. Mỗi nhân vật này đều có mức độ tín nhiệm và ủng hộ công chúng rất cao.
Việc liên tục thay thế các quan chức chủ chốt cũng khiến niềm tin vào năng lực quản trị của Zelensky suy giảm. Trong nhiệm kỳ của ông đã có tới tám bộ trưởng quốc phòng và bảy bộ trưởng kinh tế. Vị trí thủ tướng ổn định hơn đôi chút, nhưng cũng đã có năm người đảm nhiệm, trong đó ba người phần lớn giữ vai trò mờ nhạt và phục tùng chặt chẽ Zelensky cùng nhóm quản lý thân cận.
Trong quá khứ, Zelensky từng phục hồi sau những đợt suy giảm tín nhiệm, chẳng hạn sau khi sa thải Zaluzhny hay sau cuộc khẩu chiến công khai tại Nhà Trắng với Tổng thống Donald Trump và Phó Tổng thống J.D. Vance. Nhưng kể từ mùa hè năm ngoái, sự bất mãn ngày càng lớn với các cáo buộc tham nhũng trong vòng tròn thân cận của Zelensky, cộng thêm quyết định sa thải Fedorov, dường như đã củng cố quyết định quay lưng của một bộ phận lớn công chúng.
Dĩ nhiên, cử tri Ukraine hiểu rằng tổ chức bầu cử trong lúc chiến sự vẫn khốc liệt, với các đợt không kích liên tục của Nga vào thành phố và mục tiêu dân sự, là vô cùng khó khăn. Có những lý do chính đáng để pháp luật Ukraine đình hoãn bầu cử trong thời chiến. Tuy nhiên, gần hai phần ba số người được SOCIS khảo sát hiện cho rằng bầu cử nên được tổ chức nhanh chóng nếu đạt được một thỏa thuận ngừng bắn hoặc một nền hòa bình thông qua đàm phán.
Mặc dù Zelensky vẫn giữ được một nhóm cử tri trung thành chiếm hơn 20%, rất ít người ủng hộ các ứng viên khác cho biết họ sẽ chuyển sang ủng hộ Zelensky nếu ứng viên của mình không lọt vào vòng hai. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi các khảo sát của SOCIS cho thấy Zelensky hiện có thể thua Zaluzhny với tỷ lệ 34% so với 66%, thua Fedorov với tỷ lệ 36% so với 64%, và thua Budanov với tỷ lệ 38% so với 62%.
Cho đến khi một cuộc bầu cử có thể diễn ra, câu hỏi quan trọng là sự suy giảm uy tín hiện nay của Zelensky sẽ tạo ra những hệ quả gì.
Dù 55% người Ukraine được SOCIS khảo sát cho rằng Zelensky điều hành đất nước kém hiệu quả, công chúng vẫn thể hiện mức độ đoàn kết cao và hiểu rằng họ phải tiếp tục ủng hộ ông trong vai trò lãnh đạo đất nước thời chiến, ngay cả khi không đồng tình với chính sách đối nội và phong cách cầm quyền của ông.
Hơn nữa, nỗ lực chiến tranh của Ukraine không phụ thuộc hoàn toàn vào Zelensky hay bộ máy nhà nước. Khả năng chống chịu và tinh thần đổi mới của xã hội Ukraine là những yếu tố quan trọng tạo nên bước ngoặt trên chiến trường. Xã hội dân sự đã hưởng ứng lời kêu gọi huy động ngay từ đầu và tiếp thêm sức sống cho cuộc kháng chiến. Một nhóm nhỏ các nhà hoạt động, chủ yếu là phụ nữ, từ các tổ chức phi chính phủ đã huấn luyện hàng nghìn binh sĩ vận hành drone, qua đó góp phần tạo ra một thị trường drone quân sự ban đầu chủ yếu dựa trên huy động vốn cộng đồng, trước khi nhà nước tham gia sâu hơn.
Tuy nhiên, mức độ bất mãn cao đối với Zelensky cũng mang theo những rủi ro rõ ràng. Sự thất vọng với giới lãnh đạo có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tinh thần chiến đấu. Ukraine hiện cũng đang phải đối mặt với vấn đề nghiêm trọng về trốn nghĩa vụ quân sự, và sự hoài nghi ngày càng lớn đối với những người cầm quyền có thể khiến tình trạng này trầm trọng hơn. Đồng thời, các cuộc tấn công của Nga vào hạ tầng dân sự đang gia tăng trở lại. Mùa đông năm nay có thể trở thành một phép thử lớn đối với tinh thần xã hội, nhất là khi Ukraine thiếu tên lửa đánh chặn phòng không và Nga được dự báo sẽ tiếp tục đánh mạnh vào hệ thống điện và sưởi ấm. Tình trạng mất điện kéo dài và sự phá hủy ngày càng nghiêm trọng đối với cơ sở hạ tầng dân sự sẽ đòi hỏi không chỉ lòng can đảm của người dân mà còn một đội ngũ lãnh đạo có khả năng, như trong quá khứ, truyền cảm hứng để xã hội tiếp tục đứng vững. Câu hỏi hiện nay là Zelensky còn có thể đóng vai trò đó trong bao lâu và hiệu quả đến mức nào.
Có hai cách để xử lý vấn đề này. Cách thứ nhất là tổ chức bầu cử trong thời chiến, nhưng phương án này hiện vẫn nhận được rất ít sự ủng hộ, cực kỳ phức tạp về hậu cần và không phù hợp với pháp luật hiện hành. Cách thứ hai là “khởi động lại” hệ thống quản trị: giảm mức độ can thiệp của tổng thống vào việc điều hành chương trình nghị sự trong nước, thành lập một chính phủ đoàn kết dân tộc và mở rộng bộ máy lãnh đạo cho những quan chức có năng lực và liêm chính từ các đảng đối lập, cũng như những nhân vật tài năng từng bị Zelensky loại bỏ vì bị xem là đối thủ tiềm năng.
Đáng tiếc là hiện chưa có dấu hiệu cho thấy Zelensky sẵn sàng thực hiện một bước đi như vậy. Ông từ lâu đã đặt niềm tin rất lớn vào phán đoán của bản thân và bao quanh mình bằng những người trung thành hiếm khi thách thức quyết định của ông. Thời kỳ cầm quyền tập trung thông qua một nhóm nhỏ các cộng sự thân cận đã không còn phù hợp. Các nhà lãnh đạo phương Tây, cũng như chính người dân Ukraine, nên gây sức ép để Zelensky củng cố đoàn kết dân tộc và nâng cao hiệu quả quản trị. Khi tương lai chính trị của chính ông ngày càng bất định, đã đến lúc Zelensky phải thử một cách tiếp cận mới. Một đất nước đang trong chiến tranh không thể chấp nhận điều gì kém hơn thế.
Adrian Karatnycky là nghiên cứu viên cấp cao tại Hội đồng Đại Tây Dương và là nhà sáng lập Myrmidon Group.