Nguồn: Katsuji Nakazawa, “Xi Jinping purges his ‘spy’ in the military,” Nikkei Asia, 03/09/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Chung Thiệu Quân đã bị thanh trừng cùng với viên tướng cấp cao Trương Hựu Hiệp.
Chiến dịch chống tham nhũng mang đậm dấu ấn của Chủ tịch Tập Cận Bình vừa có một bước ngoặt đáng chú ý: một trợ lý lâu năm từng được giao nhiệm vụ giám sát quân đội nay cũng bị thanh trừng. Chung Thiệu Quân được xem là “tai mắt” mà Tập cài vào trung tâm quyền lực của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA). Trước khi gia nhập quân đội, Chung vốn là một quan chức địa phương. Việc Tập đưa một nhân vật dân sự thân tín như Chung vào bộ máy quân sự phản ánh sự thiếu tin tưởng của ông đối với giới tướng lĩnh và sĩ quan chuyên nghiệp. Chung từng là một trợ lý đầy triển vọng, được Tập ưu ái suốt nhiều năm. Thế nhưng cuối cùng, chính ông cũng bị cuốn vào chiến dịch trấn áp tham nhũng trong quân đội của Tập.
Ngày 28/8 vừa qua, Trung Quốc chính thức thông báo loại hai tướng cấp cao Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập khỏi Quân ủy Trung ương, cơ quan quân sự quyền lực nhất giám sát PLA và do chính Tập làm Chủ tịch. Hai người đã bị điều tra từ tháng 1 vì “tình nghi vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và pháp luật”, cách diễn đạt quen thuộc mà giới chức Trung Quốc thường sử dụng trong các vụ án tham nhũng. Thông báo mới nhất cuối cùng xác nhận việc cả Trương và Lưu bị thanh trừng. Trương từng là sĩ quan quân đội cấp cao nhất của PLA và giữ chức Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương, còn Lưu là Ủy viên Quân ủy Trung ương kiêm Tham mưu trưởng Bộ Tham mưu Liên hợp. Việc hai người bị loại khiến Quân ủy Trung ương, vốn có bảy thành viên, giờ chỉ còn lại hai người, trong đó có Tập.
Trung Quốc cũng thông báo bốn sĩ quan quân đội, trong đó có Trương và Chung, đã bị tước tư cách đại biểu Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, tức Quốc hội Trung Quốc. Chung từng giữ chức Chánh Văn phòng Quân ủy Trung ương trong một thời gian dài, trực tiếp quản lý công việc của cơ quan này dưới quyền Tập. Xét tới vai trò của họ trong PLA cũng như mối quan hệ đặc biệt với Tập, việc cả Trương và Chung cùng bị thanh trừng mang ý nghĩa chính trị đặc biệt đáng chú ý.
Các cơ quan truyền thông chính thức hàng đầu của Trung Quốc, trong đó có Tân Hoa Xã, đã tránh đưa tin nổi bật về việc Trương bị cách chức Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương. Thậm chí, tên ông còn không xuất hiện trong tiêu đề của một số bản tin. Cách đưa tin dè dặt này phản ánh mức độ nhạy cảm chính trị của vụ thanh trừng. Đối với Chung, thông tin về việc ông bị loại bỏ thậm chí còn khó tìm hơn. Tuy nhiên, Tài Tân (Caixin), hãng truyền thông Trung Quốc nổi tiếng với các phóng sự điều tra sắc bén, đã đưa tin trực diện về cả hai trường hợp. Một bài báo trực tuyến đăng ngày 28/8 mang tiêu đề: “Bốn quan chức quân đội cấp cao, bao gồm Trương Hựu Hiệp và Chung Thiệu Quân, bị bãi nhiệm tư cách đại biểu Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc.” Rõ ràng, việc loại bỏ “tai mắt” Chung, cũng như việc hạ bệ tướng Trương, đang được giới chính trị Trung Quốc xem là một biến cố chính trị nghiêm trọng.
Trong giới chính trị Trung Quốc, Chung từ lâu được biết tới như một thư ký đầy quyền lực của Tập. Dù mang quân hàm trung tướng, ở tuổi 57 ông vẫn còn khá trẻ so với mặt bằng các quan chức cấp cao trong Đảng Cộng sản và PLA. Trong khi đó, Trương từng là một trong những đồng minh lâu năm của Tập. Cả hai đều thuộc thế hệ “hồng nhị đại”, tức con cháu của các nhà cách mạng kỳ cựu của Đảng, và quen biết nhau từ lâu. Tuy vậy, quan hệ giữa họ vẫn tồn tại những căng thẳng, và đó được cho là một trong những lý do Chung được giao nhiệm vụ báo cáo thông tin nội bộ cho Tập. Thông qua vai trò này, Chung đã hỗ trợ Tập củng cố quyền kiểm soát đối với quân đội. Nhiều người tin rằng giữa Trương và Chung tồn tại sự đối địch bắt nguồn từ khác biệt về vị thế và quyền lực trong PLA.
Chung là một nhân vật nổi bật trong phe của Tập từ trước khi ông trở thành Tổng Bí thư vào năm 2012. Sau khi Tập lên nắm quyền, “phe Chiết Giang”, gồm nhiều cựu cấp dưới từng làm việc với ông tại tỉnh ven biển này, trở thành lực lượng nòng cốt trong đội ngũ thân cận. Nhóm này thường được gọi là “Chi Giang Tân Quân”, lấy theo tên con sông chảy qua Chiết Giang, nơi Tập từng giữ chức Bí thư Tỉnh ủy từ năm 2002 đến năm 2007. Năm 2007, Tập rời Chiết Giang tới Thượng Hải làm Bí thư Thành ủy, sau đó chuyển ra Bắc Kinh để gia nhập Ban Thường vụ Bộ Chính trị, cơ quan quyền lực cao nhất của Đảng.
Chung, người bắt đầu sự nghiệp trong vai trò thư ký cho Tập tại Chiết Giang, đã theo ông tới Thượng Hải rồi Bắc Kinh. Vốn là một viên chức dân sự cấp địa phương, Chung bất ngờ gia nhập PLA sau khi Tập trở thành lãnh đạo tối cao của Trung Quốc, theo mong muốn của chính Tập. Cần nhớ rằng khi mới lên nắm quyền, Tập không có một nền tảng quyền lực thực sự vững chắc trong quân đội. Chung sau đó được bổ nhiệm làm Phó Chánh Văn phòng Quân ủy Trung ương, rồi thăng lên Chánh Văn phòng và được phong quân hàm trung tướng.
Tuy nhiên, khoảng hai năm trước, một diễn biến bất thường xảy ra khi Chung đột ngột biến mất khỏi tầm nhìn công chúng. Đến mùa hè năm 2025, có thông tin cho biết ông đã được điều sang làm Chính ủy Đại học Quốc phòng, nhưng chỉ giữ chức vụ này trong thời gian ngắn. Cho đến gần đây, trong nội bộ phe Chiết Giang vẫn tồn tại suy đoán rằng một khi tình trạng hỗn loạn trong PLA lắng xuống, Chung sẽ được giao một vị trí quan trọng khác, thậm chí có thể trở thành Ủy viên Quân ủy Trung ương. Nhưng kịch bản đó đã không xảy ra.
PLA là một lực lượng quân sự đặc thù. Đây là quân đội của Đảng Cộng sản Trung Quốc chứ không phải của nhà nước theo nghĩa thông thường. Vì vậy, quân đội tuyên thệ trung thành với Đảng và có nhiệm vụ bảo vệ Đảng; về bản chất, PLA là một bộ phận không thể tách rời của hệ thống quyền lực đảng. Tập nhiều lần yêu cầu quân đội phải “tuyệt đối trung thành”, trên danh nghĩa là với Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Nhưng trên thực tế, yêu cầu này ngày càng được hiểu là sự “trung thành tuyệt đối” với chính Tập, bởi ông được xác lập là “hạt nhân” của Ban Chấp hành Trung ương.
Cơn bão thanh trừng trong PLA dường như vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc, khi Tập tìm cách giành quyền kiểm soát tuyệt đối đối với quân đội trước thềm Đại hội Đại biểu Toàn quốc lần thứ 21 của Đảng, dự kiến tổ chức vào mùa thu năm 2027. Ông được cho là đang chuẩn bị hướng tới nhiệm kỳ Tổng Bí thư thứ tư tại kỳ đại hội 5 năm một lần này, và việc nắm chắc quân đội có ý nghĩa sống còn đối với mục tiêu đó. Tuy nhiên, nhiều quan chức cấp cao trong Đảng và quân đội được cho là không hài lòng với khả năng Tập bước vào nhiệm kỳ thứ tư, một động thái có thể củng cố hình ảnh của ông như một “lãnh tụ trọn đời”. Trong cuộc đấu tranh củng cố quyền lực đó, bất kỳ ai bị đánh giá là không đủ trung thành với Tập đều có thể trở thành mục tiêu thanh trừng.
Tháng 1 vừa qua, Bộ Quốc phòng Trung Quốc thông báo Trương, khi đó là sĩ quan quân đội cấp cao nhất, cùng Lưu, một Ủy viên Quân ủy Trung ương, bị điều tra vì “tình nghi vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và pháp luật”. Thông báo này gây chấn động toàn PLA. Trong một bài xã luận đăng ngay sau đó, Giải phóng quân báo, cơ quan ngôn luận của Quân ủy Trung ương, tuyên bố Trương và Lưu đã “phản bội nghiêm trọng sự tin tưởng được Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Quân ủy Trung ương giao phó”. Tờ báo còn cáo buộc hai người “chà đạp và phá hoại nghiêm trọng chế độ Chủ tịch Quân ủy chịu trách nhiệm”.
“Chế độ Chủ tịch Quân ủy chịu trách nhiệm” được thiết lập nhằm trao cho Chủ tịch Quân ủy Trung ương, tức Tập, quyền quyết định tối cao trong các vấn đề quân sự. Tuy nhiên, nếu được diễn giải theo nghĩa rộng, nguyên tắc này cũng có thể trở thành cơ sở để thanh trừng những nhân vật quân sự có ảnh hưởng. Logic rất đơn giản: không thể hiện đầy đủ lòng trung thành với lãnh đạo quân sự tối cao có thể bị coi là bất trung và là hành vi thách thức chế độ trách nhiệm của Chủ tịch Quân ủy.
PLA vì thế có thể đang trên đường trở thành một lực lượng ngày càng tập trung vào việc bảo vệ Ban Chấp hành Trung ương và, trên thực tế, bảo vệ quyền lực cá nhân của Tập. Hai thành viên duy nhất hiện còn lại trong Quân ủy Trung ương là Tập và Trương Thăng Dân, quan chức phụ trách chống tham nhũng hàng đầu trong quân đội. Năm thành viên khác đã thất sủng còn bao gồm cựu Bộ trưởng Quốc phòng Lý Thượng Phúc, cựu Phó Chủ tịch Quân ủy Hà Vệ Đông và cựu Chủ nhiệm Bộ Công tác Chính trị Quân ủy Miêu Hoa.
Các cuộc thanh trừng quy mô lớn trong quân đội, dù được tiến hành dưới danh nghĩa chống tham nhũng, ngày càng mang dáng dấp của một chiến dịch kiểm tra lòng trung thành chính trị đối với các tướng lĩnh và sĩ quan cấp cao.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sống tại Tokyo. Ông từng có bảy năm làm phóng viên thường trú tại Trung Quốc và sau đó giữ chức trưởng văn phòng Trung Quốc. Năm 2014, ông được trao Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda.