Nguồn: Stephen M. Walt, “What Machiavelli Would Say About Trump”, Foreign Policy, 23/09/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Tuần trước, Paul Krugman đã đăng một bài viết rất hay trên Substack, chỉ ra cách các quốc gia khác đang nhanh chóng trút bỏ nỗi sợ hãi đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump. Họ bắt đầu liên kết với nhau để phản ứng trước chính sách đối ngoại thất thường và mang tính chèn ép của ông. Krugman hoàn toàn có lý, nhưng điều khiến tôi chú ý là việc ông trích dẫn câu nói nổi tiếng của Niccolò Machiavelli rằng, để trở thành một đấng quân vương thành công, “được e sợ thì tốt hơn là được yêu mến”. Lý tưởng nhất, một quân vương nên hướng tới cả hai, nhưng Machiavelli lưu ý rằng điều này cực kỳ khó đạt được. Vì vậy, nếu buộc phải chọn một trong hai, được e sợ vẫn tốt hơn, bởi lòng người vốn dễ thay đổi và tình cảm của họ không đáng tin cậy, trong khi nỗi sợ hãi lại được duy trì “bởi nỗi sợ về hình phạt luôn thường trực và không bao giờ thất bại”.
Như Krugman lưu ý, khả năng đe dọa và uy hiếp người khác của Trump đã suy giảm đáng kể do chính những sai lầm ngớ ngẩn của ông, như cuộc chiến với Iran, cùng sự yếu kém và thiếu nhất quán nói chung của bộ máy chính quyền. Ý tôi là: thương lượng hay đạt được một thỏa thuận với Trump thì có ích gì nếu chỉ vài tháng sau ông ta có thể đổi ý và xé bỏ nó?
Và đây hoàn toàn không phải khía cạnh duy nhất mà Trump đang hành xử trái ngược với lời khuyên của Machiavelli. Trên thực tế, nếu đọc kỹ những phần trọng yếu của tác phẩm Quân Vương, như các sinh viên trong lớp Chủ nghĩa Hiện thực của tôi đã làm cách đây vài tuần, có thể thấy rõ rằng Trump, trên nhiều phương diện, chính là một ví dụ điển hình cho cuốn sách Làm thế nào để trở thành một quân vương cực kỳ tồi tệ.
Trước hết, sau khi lập luận rằng được e sợ thì tốt hơn được yêu mến, Machiavelli chỉ ra rằng còn có một viễn cảnh tồi tệ hơn nhiều: bị căm ghét hoặc khinh bỉ. Để tránh vế đầu tiên, ông cảnh báo quân vương không được xâm phạm tài sản hay phụ nữ của thần dân. Trump chắc chắn đã vi phạm quy tắc về tài sản khi làm giàu cho bản thân bằng tiền công và làm suy giảm phúc lợi của nhiều người dân Mỹ thông qua các chính sách kinh tế sai lầm. Thêm vào đó, đời sống cá nhân đầy bê bối cùng mối quan hệ thân thiết với Jeffrey Epstein đã bộc lộ thái độ coi thường phụ nữ nghiêm trọng, điều có thể giúp ông thu hút những kẻ bài phụ nữ như anh em nhà Tate, nhưng cũng góp phần làm bùng lên sự thù ghét sâu sắc trong một bộ phận lớn người dân Mỹ.
Còn nguy cơ bị khinh bỉ thì sao? Machiavelli cảnh báo rằng một quân vương sẽ “trở nên đáng khinh nếu bị coi là kẻ hay thay đổi, nông cạn, ủy mị, nhút nhát và thiếu quyết đoán”. Không ai gọi Trump là “ủy mị”, nhưng những tính từ còn lại thì khá phù hợp. Bất chấp những lời lẽ phô trương sức mạnh, sự bấp bênh và thiếu nhất quán của Trump giờ đây đã bộc lộ quá rõ. Những nhà lãnh đạo cứng rắn hơn, như Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, đã nhìn thấu điều này và tận dụng nó. Các lãnh đạo doanh nghiệp, hiệu trưởng đại học và các công ty luật từng cúi đầu trước Trump vào đầu nhiệm kỳ thứ hai của ông giờ đây trông vừa hèn hạ vừa ngốc nghếch, trong khi những người dám đứng lên chống lại ông lại tỏ ra dũng cảm và có tầm nhìn xa. Trump không những không còn được e sợ như trước mà còn đang trượt dài trên con đường trở thành kẻ vừa bị căm ghét vừa bị khinh bỉ.
Machiavelli cũng lập luận rằng một quân vương không nên quá “hào phóng” và “phải ít bận tâm đến tiếng xấu là kẻ bủn xỉn”. Lời khuyên này nghe có vẻ trái với lẽ thường — tại sao một kẻ bủn xỉn lại có thể giữ vững quyền lực? Nhưng nếu đọc kỹ Chương 16 của Quân Vương, thông điệp cốt lõi của ông là một quân vương khôn ngoan phải quản lý tài chính thận trọng và không cố mua chuộc lòng trung thành của thần dân bằng sự hoang phí. Nếu làm vậy, ông ta sẽ sớm cạn kiệt nguồn lực và “buộc phải áp đặt thuế nặng, trở nên bóp nặn và làm mọi cách để kiếm tiền” — những hành động cũng sẽ khiến thần dân căm ghét.
Trump có thể là một kẻ bủn xỉn và từng nhiều lần bị cáo buộc quỵt nợ trong đời sống cá nhân, nhưng trên cương vị tổng thống, ông lại là một người chi tiêu hoang phí kinh niên. Công bằng mà nói, ông không phải là vị tổng thống đầu tiên gây ra thâm hụt ngân sách khổng lồ, cắt giảm thuế cho người giàu, chi tiêu quá mức cho quân sự và làm tăng nợ quốc gia. Ông cũng không thể thực hiện bất kỳ điều nào trong số này nếu không có sự tiếp tay tích cực của các nghị sĩ Đảng Cộng hòa tại Hạ viện và Thượng viện.
Nhưng chưa có vị tổng thống nào chi nhiều tiền công đến thế cho những sở thích cá nhân của mình, như chơi golf, và ông là tổng thống đầu tiên đề nghị trả tiền cho người dân Mỹ để họ bỏ phiếu cho đảng của mình bằng cách hứa tặng mỗi người một tấm séc 5.000 USD. Nói cho rõ hơn: điều này không chỉ bất hợp pháp mà về bản chất còn là dùng chính tiền của người dân Mỹ để hối lộ họ, khiến thâm hụt ngân sách càng trầm trọng hơn. Thị trường trái phiếu và Machiavelli đều thống nhất ở điểm này — sự thiếu kỷ luật tài chính của Trump là cực kỳ thiếu khôn ngoan.
Machiavelli cũng dành riêng một chương trong Quân Vương cho các vấn đề quân sự và khuyên bất kỳ ai có tham vọng làm quân vương phải làm chủ nghệ thuật chiến tranh. Việc ông đặc biệt chú ý đến chủ đề này tất nhiên phản ánh vai trò trung tâm của sức mạnh quân sự tại nước Ý thời Phục hưng, vốn bị xâu xé bởi chiến tranh, và người ta có thể phản bác rằng bộ kỹ năng cần thiết ngày nay đã khác. Chúng ta không kỳ vọng các nhà lãnh đạo chính trị hiện đại phải biết cách chỉ huy một phi đội hay một con tàu, chưa nói đến cả một quân đoàn, dù việc họ trông lố bịch khi cố tỏ ra am hiểu quân sự cũng chẳng mang lại lợi ích gì.
Nhưng sự hiểu biết vững chắc về vai trò và giới hạn của sức mạnh quân sự, cũng như những điều kiện dẫn đến thành công hay thất bại trong chiến tranh, vẫn là yếu tố thiết yếu đối với các chính trị gia hiện đại. Không khó để kể ra vô số nhà lãnh đạo thế giới, trong đó có một số tổng thống Mỹ, có sự nghiệp kết thúc vì họ xử lý kém các vấn đề quân sự và phạm những sai lầm chiến lược nghiêm trọng. Một số thậm chí còn mất mạng.
Cuộc chiến thảm họa của Trump với Iran càng khẳng định sự khôn ngoan trong lời khuyên của Machiavelli. Một vị tổng thống từng trốn nghĩa vụ quân sự đã bổ nhiệm một bộ trưởng quốc phòng yếu kém, đưa những chỉ huy phục tùng mình vào các vị trí then chốt, và giao các vai trò ngoại giao quan trọng cho người con rể không được đào tạo cùng một luật sư bất động sản hoàn toàn không có kinh nghiệm về các vấn đề quốc tế.
Ông ta khăng khăng tổ chức một cuộc diễu binh ở Washington vào đúng ngày sinh nhật của mình, nhưng lại không đánh giá thấu đáo những ưu và nhược điểm của việc gây chiến với Iran. Giờ đây, Trump thấy mình sa lầy trong một cuộc xung đột không thể giành chiến thắng, gây thiệt hại sâu rộng cho nền kinh tế thế giới, làm suy yếu vị thế của Mỹ ở Trung Đông và nhiều nơi khác, đồng thời rất có thể sẽ giúp Đảng Dân chủ giành chiến thắng trong kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới. Có thể chúng ta không yêu cầu các tổng thống phải là chuyên gia quân sự, nhưng Machiavelli hẳn sẽ nhìn bằng ánh mắt khinh miệt đối với bất kỳ nhà lãnh đạo nào thản nhiên mù tịt về nghệ thuật quân sự như Trump.
Rồi còn vấn đề công lý. Machiavelli rõ ràng tin rằng một quân vương phải cai trị bằng bàn tay sắt và không ngần ngại trừng phạt, kể cả tước đoạt mạng sống, nếu ai đó đáng bị như vậy. Nhưng ông nhấn mạnh rằng quân vương chỉ nên làm điều đó khi “có lý do chính đáng và nguyên nhân rõ ràng”. Nói cách khác, việc thực thi công lý phải có tính chính danh. Một quân vương có thể phải làm những điều tàn nhẫn, nhưng không được làm vì những lý do tùy tiện, ích kỷ hay cá nhân, nếu không muốn một lần nữa kích động sự căm ghét của công chúng.
Không cần phải nói, chiến dịch của Trump nhằm biến Bộ Tư pháp thành công cụ để trả thù những người mà ông coi là kẻ thù cá nhân, trong đó có một số cựu thành viên chính quyền đầu tiên của ông, đã vượt xa những hành vi mờ ám tương tự của cựu Tổng thống Richard Nixon hay cựu Giám đốc FBI J. Edgar Hoover. Những cuộc trả thù ông phát động nhằm vào cựu công tố viên đặc trách Jack Smith, cựu Giám đốc FBI James Comey, cựu Giám đốc Viện Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Quốc gia Anthony Fauci cùng một số người khác đều đi ngược cảnh báo của Machiavelli rằng công lý, và khi cần là hình phạt, phải được thực thi đúng đắn và chính danh. Machiavelli hiểu rằng các nhà lãnh đạo đôi khi phải làm những điều tàn nhẫn, nhưng ông phản đối sự tàn nhẫn tùy tiện vì nó vừa nguy hiểm vừa sai trái.
Nhưng chưa dừng lại ở đó! Machiavelli thừa nhận sự cần thiết của dối trá và nhắc nhở quân vương rằng đôi khi ông ta có thể phải thất hứa. Theo lời ông, “một nhà cai trị khôn ngoan không nên giữ lời hứa khi làm như vậy đi ngược lại lợi ích của mình”. Tại sao? Bởi những người khác cũng sẽ hành xử tương tự: họ sẽ không giữ lời với bạn nếu lợi ích của họ nằm ở nơi khác.
Bạn có thể nghĩ rằng Trump đã khắc cốt ghi tâm lời khuyên đó, xét đến hồ sơ dài dằng dặc về những cú lừa, gian lận, dối trá và thất hứa của ông. Nhưng lời khuyên của Machiavelli tinh tế hơn nhiều. Trong khi thừa nhận đôi khi cần phải dối trá và quân vương phải sẵn sàng làm những việc có vẻ sai trái hoặc đi ngược các nguyên tắc đạo đức đã được xác lập, ông nhấn mạnh rằng các nhà lãnh đạo nên nỗ lực hết sức để che giấu nét tính cách này. Theo lời ông:
“Do đó, một quân vương không nhất thiết phải có tất cả các phẩm chất [tốt đẹp] kể trên, nhưng rất cần phải tỏ ra là mình có chúng. … Một quân vương phải cực kỳ cẩn trọng để không điều gì thốt ra từ miệng mình mà không đong đầy những phẩm chất kể trên… và khi nhìn thấy cũng như nghe thấy vị này, ông ta phải có vẻ như là hiện thân của sự nhân từ, lòng tin, sự chính trực, nhân đạo và thành kính”.
Nói cách khác, một quân vương thành công phải là “kẻ ngụy trang và che mắt tài tình”. Điều đó có nghĩa là bạn không thể cứ liên tục thất hứa, hành xử phản trắc hay tàn nhẫn trong mọi hoàn cảnh, bởi người khác sẽ nhanh chóng nhận ra rằng bạn nguy hiểm và không thể tin cậy.
Nói một cách khách quan, Trump đạt được phần lớn thành công chính trị nhờ khả năng đáng kinh ngạc trong việc thuyết phục mọi người rằng ông là một con người khác với con người thật của mình. Người ta có thể lập luận rằng tất cả những bài đăng kỳ quặc trên Truth Social mô tả ông như một anh hùng quân sự hay một nhân vật tôn giáo đều nhằm duy trì huyền thoại đó trong mắt những tín đồ “Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại”.
Tuy nhiên, vấn đề mà ông đang đối mặt là màn trình diễn này đã trở nên nhàm chán, còn sự thật ngày càng phơi bày rằng ông không có những phẩm chất mà mình luôn cố tỏ ra sở hữu. Chiếc mặt nạ trước công chúng đã rơi xuống một cách đặc biệt vụng về trong vài lần, chẳng hạn khi Trump nói với các phóng viên rằng ông không quan tâm đến khả năng đóng thuế của người dân, hoặc tuyên bố: “Tôi không bận tâm về tình hình tài chính của người Mỹ. Tôi không bận tâm về bất kỳ ai”. Hiếm khi có những lời thật lòng đến vậy được thốt ra.
Cẩm nang về nghệ thuật lãnh đạo thành công của Machiavelli thường bị hiểu sai như một hướng dẫn phi đạo đức, nếu không muốn nói là vô đạo đức, về những thủ thuật chính trị đen tối. Đó là lý do chúng ta thường gán nhãn những chính trị gia đặc biệt mưu mẹo và linh hoạt về đạo đức là “mang phong cách Machiavelli”. Nhưng khi Machiavelli viết rằng “mục đích biện minh cho phương tiện”, ông có trong đầu những mục đích rất cụ thể và hoàn toàn có thể biện minh về mặt đạo đức. Ông muốn quân vương thành công vì tin rằng điều đó là cần thiết để duy trì trật tự và ổn định, đồng thời bảo vệ quốc gia trước nổi loạn từ bên trong hoặc can thiệp từ bên ngoài. Một quân vương phải “học cách không làm người tốt”, không phải vì thú vui, lợi ích hay sở thích cá nhân, mà nhằm bảo tồn quốc gia.
Vì lý do đó, một quân vương khôn ngoan chỉ nên làm điều xấu khi thực sự cần thiết. “Người ta phải học cách không làm người tốt, và biết sử dụng cũng như không sử dụng kiến thức này, tùy thuộc vào sự cần thiết của hoàn cảnh”, ông viết. Mục đích có thể biện minh cho phương tiện, nhưng không phải mục đích nào cũng được, và chắc chắn không phải những ý thích nhất thời của nhà lãnh đạo.
Trong hơn năm năm tại vị, Trump đã liên tục vi phạm nguyên tắc này. Nhiệm kỳ tổng thống của ông không làm nước Mỹ “vĩ đại hơn”. Ngược lại, đất nước trở nên chia rẽ hơn, tham nhũng hơn, kém uy tín hơn về mặt tài chính và ít được ngưỡng mộ hơn nhiều ở nước ngoài. Tương lai lâu dài của Mỹ đang bị tổn hại khi Trump phá hoại nhiều quan hệ đối tác toàn cầu cùng những cơ sở khoa học và học thuật từng giúp nước Mỹ dẫn đầu thế giới.
Vậy Trump đã để lại di sản gì? Bên cạnh việc gia tăng tài sản cá nhân và gia đình thêm hơn 2 tỷ USD, ông đang xây dựng một phòng dạ hội mới tại Nhà Trắng và cố gắng gắn tên mình lên càng nhiều tòa nhà công cộng càng tốt.
Machiavelli không phải người hâm mộ chế độ quân chủ; trái lại, ông là một người ủng hộ mạnh mẽ hình thức chính quyền cộng hòa. Ông thậm chí còn ca ngợi những ưu điểm của vương quốc Pháp “được tổ chức tốt”, nơi “chúng ta tìm thấy vô số thể chế tốt đẹp phụ thuộc vào sự tự do và an ninh của nhà vua”. Vì vậy, Quân Vương phần nào là một ngoại lệ trong các tác phẩm của ông, một phần vì theo một nghĩa nào đó, đây là một lá đơn xin việc không thành công. Machiavelli viết tác phẩm nhằm lấy lòng chính quyền Medici mới ở Florence và tìm cách lấy lại công việc cũ trong bộ máy nhà nước, đó cũng là lý do cuốn sách mở đầu bằng lời đề tặng đầy nịnh nọt dành cho Lorenzo de’ Medici, người có lẽ chưa bao giờ đọc nó.
Nhưng nếu Machiavelli còn sống đến ngày nay, tôi ngờ rằng ông sẽ coi Donald Trump là bằng chứng sống động nhất cho lý do vì sao một nền cộng hòa có trật tự lại tốt hơn sự cai trị của một nhà độc tài thất thường và vị kỷ. Tôi thậm chí có thể hình dung ông đưa Trump vào một bản hiệu đính của tác phẩm nổi tiếng, như một minh chứng sinh động cho Những điều một quân vương không nên làm.
Stephen M. Walt là cây bút bình luận của Foreign Policy và Giáo sư Quan hệ Quốc tế tại Đại học Harvard.