Nguồn: Brahma Chellaney, “China’s Panda Diplomacy Is Losing Its Charm”, Project Syndicate, 14/10/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Trong chuyến thăm Washington gần đây, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thông báo rằng Trung Quốc sẽ gửi một cặp gấu trúc lớn có khả năng sinh sản đến Vườn thú Atlanta. Hai “sứ giả hữu nghị” mang tên Bình Bình và Phúc Song đã đến nơi chỉ vài ngày sau đó. Đây hoàn toàn không phải lần đầu tiên Trung Quốc sử dụng loài gấu mang tính biểu tượng của mình như một công cụ quyền lực mềm. Thông qua việc cho các vườn thú nước ngoài mượn gấu trúc, Bắc Kinh tìm cách xây dựng hình ảnh Trung Quốc không phải là một con rồng đáng sợ, mà là một quốc gia mạnh mẽ nhưng đáng yêu và dễ mến.
Tuy nhiên, có lẽ thông điệp thực sự của chính sách “ngoại giao gấu trúc” lại nằm ở sự thao túng và khai thác mà nó thể hiện. Trước hết, dù Trung Quốc coi loài gấu có bộ lông đen trắng quen thuộc này là biểu tượng của mình, một trong những môi trường sống tự nhiên chủ yếu của chúng lại nằm ở Ngọa Long, trên vùng rìa dốc đứng của cao nguyên Tây Tạng. Trong phạm vi khoảng 48 km theo chiều ngang, độ cao địa hình thay đổi từ những đỉnh núi cao trên 5.180 m xuống những khu vực thấp hơn 490 m. Sự chênh lệch địa hình này tạo nên một vùng vi khí hậu ôn hòa và ẩm ướt, giúp duy trì những cánh rừng tre ở độ cao lớn, nơi gấu trúc có điều kiện sinh sống và phát triển thuận lợi.
Trong lịch sử, Ngọa Long thuộc vùng Kham của Tây Tạng, nhưng hiện nay khu vực này nằm dưới quyền quản lý của tỉnh Tứ Xuyên, thuộc Châu tự trị dân tộc Tạng và Khương A Bá, trong khi Trung Quốc lại đặc biệt sốt sắng trong việc đồng hóa những yếu tố tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt của vùng đất này. Kể từ khi Trung Quốc thôn tính Tây Tạng, khu vực giàu tài nguyên, trong giai đoạn 1950–1951, chính quyền nước này đã có những nỗ lực mang tính hệ thống nhằm xóa bỏ văn hóa và bản sắc Tây Tạng. Một trong những cách thức được sử dụng là đưa những đặc điểm địa lý, hệ động vật hoang dã và tài nguyên thiên nhiên riêng biệt của cao nguyên Tây Tạng vào bản sắc dân tộc Trung Quốc nói chung. Việc Trung Quốc nhận những di sản của nơi khác làm của mình thậm chí còn mở rộng sang cả cây anh đào. Bắc Kinh tuyên bố rằng việc trồng loại cây này không bắt nguồn từ Nhật Bản hay Hàn Quốc, mà từ “vùng cao nguyên Himalaya của Trung Quốc”, tức Tây Tạng.
Cao nguyên Tây Tạng không chỉ là nơi sinh sống của gấu trúc lớn, loài được xếp vào nhóm dễ bị tổn thương, mà còn là môi trường sống của gấu trúc đỏ, một loài động vật có vú đang bị đe dọa tuyệt chủng, có kích thước tương đương mèo nhà và sở hữu chiếc đuôi dài, rậm lông. Hiện còn chưa đến 2.000 cá thể gấu trúc lớn sống ngoài tự nhiên, và Trung Quốc tuyên bố quyền sở hữu đối với gần như tất cả số gấu này. Điều đó dẫn đến khía cạnh đáng nghi vấn thứ hai trong chính sách ngoại giao gấu trúc của Trung Quốc: chính sách này dựa trên một chương trình “cho thuê gấu trúc theo cặp” mang lại nguồn lợi nhuận rất lớn.
Trong khi thu được lợi ích về quyền lực mềm nhờ đưa loài vật biểu tượng đáng yêu của mình đến các vườn thú nước ngoài, Trung Quốc còn thu những khoản phí rất cao từ các cơ sở này: lên tới 1,1 triệu USD mỗi năm để được trưng bày và nhân giống một cặp gấu trúc. Trung Quốc không chỉ giữ quyền sở hữu đối với những cá thể trưởng thành được cho thuê mà còn đối với toàn bộ gấu con được sinh ra từ chúng. Thế nhưng, vườn thú thuê gấu vẫn phải trả khoản phí một lần khoảng 600.000 USD cho mỗi cá thể gấu con chào đời trong thời hạn hợp đồng. Các cơ sở này cũng thường phải chi thêm tới 2 triệu USD cho những cam kết tài trợ và nghiên cứu.
Những khoản phí ấy cộng dồn thành một con số khổng lồ. Trong giai đoạn 1994–2023, Trung Quốc đã thu về gần 300 triệu USD từ chương trình cho thuê gấu trúc. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi Tổ chức Kỷ lục Guinness Thế giới ghi nhận gấu trúc lớn là “loài động vật được nuôi nhốt tốn kém nhất”.
Tuy nhiên, tiền bạc mới chỉ là khởi đầu. Những hợp đồng ngày càng mang tính áp đặt một chiều mà Hiệp hội Bảo tồn Động vật Hoang dã Trung Quốc, một tổ chức do nhà nước điều hành, ký kết với các vườn thú cho phép Trung Quốc đơn phương chấm dứt thỏa thuận và thu hồi gấu trúc trước thời hạn vì nhiều lý do khác nhau, chẳng hạn như việc “công khai thông tin liên quan khi chưa được cho phép”. Quy định này bao gồm cả những thông tin tưởng chừng hoàn toàn vô hại: Trung Quốc cấm các vườn thú sử dụng những thuật ngữ như “thuê”, “cho thuê”, “cho mượn” hoặc “hợp đồng”, dường như nhằm che giấu bản chất giao dịch thương mại của những thỏa thuận này.
Trung Quốc cũng sử dụng việc cho mượn gấu trúc để truyền tải các thông điệp chính trị. Năm 1972, Trung Quốc tặng một cặp gấu trúc cho Vườn thú Quốc gia Smithsonian sau chuyến thăm Bắc Kinh của Tổng thống Richard Nixon. Tuy nhiên, vào năm 2010, Bắc Kinh đã đẩy nhanh việc thu hồi hai cá thể gấu trúc con sinh ra tại Mỹ sau khi Nhà Trắng thông báo Tổng thống Barack Obama sẽ không hủy bỏ cuộc gặp với Đức Đạt Lai Lạt Ma. Đến năm 2023, ba cá thể gấu trúc cuối cùng tại Vườn thú Quốc gia Smithsonian đã được đưa trở lại Trung Quốc, đánh dấu sự kết thúc của một truyền thống kéo dài hơn nửa thế kỷ.
Không chỉ Mỹ mới rơi vào tình cảnh này. Trong năm nay, Nhật Bản đã trao trả hai cá thể gấu trúc lớn cuối cùng cho Trung Quốc, khiến nước này lần đầu tiên không còn con gấu trúc nào kể từ khi bình thường hóa quan hệ với Bắc Kinh vào năm 1972. Ngược lại, khi Trung Quốc gửi một cặp gấu trúc đến Qatar trước thềm World Cup 2022, giới chức hai nước đã ca ngợi động thái này là biểu hiện cho “mối quan hệ sâu sắc” giữa hai quốc gia.
Tuy nhiên, sức ảnh hưởng của chính sách ngoại giao gấu trúc Trung Quốc dường như đang suy giảm. Dù công chúng vẫn có thể cảm thấy thích thú với gấu trúc, lượng khách đến tham quan các vườn thú nuôi loài vật này thường có xu hướng chững lại sau khi sức hấp dẫn ban đầu qua đi. Trong khi đó, các nhà bảo tồn ngày càng lên tiếng mạnh mẽ phản đối việc sử dụng một loài động vật dễ bị tổn thương cho các mục đích thương mại và ngoại giao.
Quan trọng hơn đối với Trung Quốc, các nhà phân tích chính trị và nhà lập pháp ngày càng coi hoạt động cho mượn gấu trúc chỉ là một biện pháp đánh lạc hướng tạo thiện cảm, thay vì một thước đo có ý nghĩa thực chất đối với quan hệ song phương. Điều này phần nào lý giải vì sao “món quà” gần đây của ông Tập Cận Bình dành cho Vườn thú Atlanta lại thu hút rất ít sự chú ý từ truyền thông Mỹ. Số quốc gia đang tham gia các chương trình cho thuê gấu trúc quốc tế đã giảm từ 21 nước vào năm 2019 xuống chỉ còn 16 nước hiện nay. Ngay cả truyền thông nhà nước Trung Quốc giờ đây cũng đặt câu hỏi liệu chính sách ngoại giao gấu trúc có đang “đánh mất sức hấp dẫn” hay không.
Gấu trúc lớn có thể trông đáng yêu và hiền lành, nhưng thực chất chúng là những loài gấu có sức mạnh đáng gờm, sở hữu bộ móng dài, sắc nhọn cùng cấu trúc hàm phát triển vượt trội, tạo ra lực cắn gần 1.300 newton, gần tương đương với sư tử. Trong khi những cá thể gấu trúc được nhân giống trong điều kiện nuôi nhốt thường chết sau khi được thả về tự nhiên do thiếu các kỹ năng sinh tồn thiết yếu, gấu trúc hoang dã lại có thể hung dữ và nguy hiểm. Theo nghĩa đó, có lẽ gấu trúc thực sự là một biểu tượng chính xác của Trung Quốc: ngay cả khi tỏ ra vô hại, nước này vẫn không thể che giấu những chiếc răng sắc nhọn của mình.
Brahma Chellaney là Giáo sư danh dự ngành Nghiên cứu Chiến lược tại Trung tâm Nghiên cứu Chính sách, có trụ sở ở New Delhi, đồng thời là nghiên cứu viên tại Học viện Robert Bosch ở Berlin.
