Nguồn: Katsuji Nakazawa, “How long will China’s top military body remain hollowed out?,” Nikkei Asia, 15/10/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Chiến dịch thanh lọc lòng trung thành của Tập đã làm trống rỗng bộ máy chỉ huy quân đội Trung Quốc trong lúc một cuộc họp quan trọng đang đến gần.
Trung tâm đầu não của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc – nơi đưa ra những quyết định cuối cùng về việc triển khai quân đội – hiện vẫn trong tình trạng thiếu hụt nhân sự nghiêm trọng.
Sau một loạt cuộc thanh trừng sâu rộng, Quân ủy Trung ương, cơ quan quân sự tối cao giám sát Quân Giải phóng Nhân dân, giờ đây không còn một sĩ quan nào có thể trực tiếp chỉ huy quân đội trên thực địa.
Tình trạng này tượng trưng cho những mâu thuẫn mà Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và chính quyền của ông đang phải đối mặt trong lúc chuẩn bị cho một cuộc họp quan trọng của đảng vào cuối tháng này.
Tập đồng thời là Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc và Chủ tịch Quân ủy Trung ương. Từ ngày 26 đến 29/10 sắp tới, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa 20 dự kiến tổ chức Hội nghị Trung ương 5 tại Bắc Kinh với chủ đề “quản lý Đảng toàn diện và nghiêm minh”.
Những mâu thuẫn liên quan đến Quân Giải phóng Nhân dân đã dần bộc lộ kể từ sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 20 của Đảng hồi tháng 10/2022, nơi bầu ra Ban Chấp hành Trung ương khóa 20. Tình hình vẫn chưa thay đổi kể từ khi lên đến đỉnh điểm vào đầu năm nay.
Ngày 21/9, ngay trước khi Tập sang Mỹ hội đàm với Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng, một quyết định mang tính bước ngoặt đã được công bố.
Theo thông báo, tại cuộc họp cùng ngày, Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc đã quyết định khai trừ Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập khỏi đảng và quân đội vì “vi phạm kỷ luật và pháp luật nghiêm trọng”.
Trương là sĩ quan cấp cao nhất của Quân Giải phóng Nhân dân và là Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương, còn Lưu là Ủy viên Quân ủy kiêm Tham mưu trưởng Bộ Tham mưu Liên hợp của Quân ủy Trung ương. Hai người đã giám sát các hoạt động của Quân Giải phóng Nhân dân dưới thời Tập kể từ Đại hội Đảng toàn quốc năm 2022 và bị điều tra từ tháng Một.
Quyết định phế truất Trương và Lưu dự kiến sẽ được chính thức thông qua tại Hội nghị Trung ương 5 sắp tới.
Đợt thanh trừng mới nhất này đồng nghĩa với việc Quân ủy Trung ương chỉ còn lại hai thành viên, gồm Chủ tịch Tập Cận Bình và Phó Chủ tịch Trương Thăng Dân, người được thăng chức vào năm ngoái. Sau Đại hội Đảng toàn quốc năm 2022, Quân ủy Trung ương có bảy thành viên. Ngoài Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập, ba người khác cũng đã bị phế truất.
Trương Thăng Dân, sĩ quan quân đội duy nhất còn lại trong Quân ủy Trung ương, đã dành phần lớn sự nghiệp cho công tác kiểm tra kỷ luật và công tác chính trị trong Quân Giải phóng Nhân dân; ông không phải là một chuyên gia về tác chiến quân sự.
Quân ủy Trung ương hiện không còn nhân vật nào có thể đóng vai trò cố vấn chuyên môn cho nhà lãnh đạo tối cao khi ông đưa ra các quyết định về triển khai quân sự và những động thái khác.
Nhưng tại sao Quân ủy Trung ương lại rơi vào tình trạng gần như chỉ còn tồn tại trên danh nghĩa như hiện nay?
Lý do có liên quan mật thiết đến thực tế rằng Quân Giải phóng Nhân dân là quân đội của Đảng Cộng sản, chứ không phải một quân đội quốc gia có nhiệm vụ bảo vệ đất nước; sứ mệnh hàng đầu của Quân Giải phóng Nhân dân là bảo vệ đảng cầm quyền.
Kể từ khi trở thành nhà lãnh đạo tối cao của Trung Quốc vào năm 2012, Tập đã nhiều lần nhấn mạnh khẩu hiệu “quân đội tuân theo sự chỉ huy của Đảng Cộng sản”.
Vì Quân Giải phóng Nhân dân là cánh tay quân sự của đảng nên lực lượng này chịu sự quản lý của đảng. Trên thực tế, một tổ chức đảng tồn tại ngay bên trong Quân Giải phóng Nhân dân; đây là điều khó hình dung đối với một quân đội quốc gia thông thường.
Cũng cần nhớ rằng tại Trung Quốc, đất nước do đảng điều hành, chứ không phải chính phủ.
Điều quan trọng ở đây là vấn đề “kiên trì thúc đẩy quản lý Đảng toàn diện và nghiêm minh”, một nội dung trọng tâm trong chương trình nghị sự của Hội nghị Trung ương sắp tới. Khi Tập chủ trương “quản lý Đảng toàn diện và nghiêm minh”, ông cũng đặt Quân Giải phóng Nhân dân, quân đội của đảng, vào tầm ngắm.
Dù Tập đã tập trung quyền lực vào tay mình ở mức độ bất thường, một logic khác cũng đang vận hành bên trong Đảng Cộng sản rộng lớn này.
Logic đó là, bất kể thế nào, chế độ độc đảng phải được duy trì; hệ thống phải tiếp tục đứng vững ngay cả khi Tập không còn nắm quyền.
Quân Giải phóng Nhân dân cũng chia sẻ cam kết bảo vệ chế độ độc đảng. Xét trên phương diện này, lực lượng này không chỉ bảo vệ người đứng đầu Quân ủy Trung ương tại một thời điểm nhất định, mà còn bảo vệ toàn bộ đảng.
Kể từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 20 năm 2022, nhiều quan chức quân sự cấp cao đã bị thanh trừng trong chiến dịch chống tham nhũng mang tính biểu tượng của chính quyền Tập.
Các cuộc thanh trừng bộc lộ một mâu thuẫn lớn giữa các chính sách của Tập và tư duy mà những sĩ quan quân đội chủ chốt đã duy trì trong nhiều năm.
Các cuộc thanh trừng trong quân đội, được tiến hành dưới ngọn cờ chống tham nhũng, cũng đang thử thách lòng trung thành chính trị của các tướng lĩnh và quan chức quân sự cấp cao khác: Liệu họ có trung thành không chỉ với Đảng Cộng sản, mà còn với cá nhân Tập hay không?
Tháng Ba, tại Bắc Kinh, Tập đã có bài phát biểu trước phiên họp toàn thể của các đại biểu thuộc Quân Giải phóng Nhân dân và Lực lượng Cảnh sát Vũ trang Nhân dân. Sự kiện diễn ra trong khuôn khổ kỳ họp thường niên của Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (Quốc hội Trung Quốc).
Từ khóa trong bài phát biểu là “nhị tâm”, một thuật ngữ ám chỉ sự bất trung, có thể dịch sát nghĩa là “hai lòng”. Bằng việc sử dụng thuật ngữ này, Tập ngầm ám chỉ rằng các tướng lĩnh và sĩ quan bất trung vẫn còn tồn tại trong hàng ngũ Quân Giải phóng Nhân dân.
“Tuyệt đối không có chỗ trong quân đội cho những kẻ bất trung với Đảng”, Tập cảnh báo, “và tuyệt đối không có nơi ẩn náu cho những phần tử tham nhũng”. Tuyên bố của nhà lãnh đạo hàm ý rằng những người bất trung với đảng – trên thực tế là với cá nhân ông – đều có thể bị coi là “phần tử tham nhũng” và trở thành mục tiêu trong chiến dịch chống tham nhũng quyết liệt của ông.
Vấn đề này cũng liên quan đến cách diễn giải “chế độ chủ tịch chịu trách nhiệm” của Quân ủy Trung ương, được thiết kế nhằm tập trung quyền quyết định cuối cùng đối với các hành động quân sự vào tay Tập.
Hàng loạt quan chức quân sự cấp cao, trong đó có cả những người thân cận với Tập, đã bị cuốn vào chiến dịch chống tham nhũng của nhà lãnh đạo tối cao và bị trừng phạt. Tuy nhiên, những cuộc thanh trừng này cũng giáng một đòn chính trị vào chính Tập.
Tháng Tám vừa qua, Trung Quốc thông báo sĩ quan cấp cao Chung Thiệu Quân đã bị tước tư cách đại biểu Quốc hội. Chung từng có thời gian dài giữ chức Chánh Văn phòng Quân ủy Trung ương, phụ trách công việc thường nhật của cơ quan này dưới quyền Tập.
Nhà lãnh đạo tối cao từng cử Chung thâm nhập vào cơ quan đầu não của Quân Giải phóng Nhân dân để thu thập thông tin về tình hình tại đây, nhưng sau đó lại không còn cách nào khác ngoài việc loại bỏ “quân tốt” quý giá của chính mình.
Các cuộc thanh trừng quân sự quy mô lớn không đơn thuần chỉ là một phần trong chiến dịch chống tham nhũng của Tập; chúng còn là chìa khóa trong nỗ lực kiểm soát Quân Giải phóng Nhân dân của ông. Kết quả của những hành động này có thể ảnh hưởng đến bầu không khí tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 21 của Đảng vào năm 2027.
Tập dự kiến sẽ nhắm tới nhiệm kỳ Tổng Bí thư thứ tư tại sự kiện vào mùa thu năm sau, và việc nắm quyền kiểm soát toàn diện đối với quân đội hùng mạnh đóng vai trò sống còn đối với mục tiêu đó.
Theo Tân Hoa Xã, hãng thông tấn nhà nước Trung Quốc, ngày 21/9, Bộ Chính trị đã quyết định sửa đổi và trình Hội nghị Trung ương 5 một dự thảo nghị quyết về tăng cường quản trị nội bộ đảng.
Câu hỏi đặt ra hiện nay là Quân ủy Trung ương sẽ còn thiếu hụt nhân sự trong bao lâu nữa? Liệu Hội nghị Trung ương 5 có đưa ra bất kỳ thay đổi nhân sự nào nhằm giải quyết những mâu thuẫn liên quan đến cơ cấu quân đội, bao gồm cả Quân ủy Trung ương, hay không?
Các cuộc thanh trừng đã khiến Quân Giải phóng Nhân dân chỉ còn rất ít sĩ quan mang hàm thượng tướng – tướng lục quân hoặc đô đốc – mà Tập có thể tin tưởng.
Để đưa Quân ủy Trung ương trở lại cơ cấu bảy thành viên như năm 2022, cần bổ nhiệm thêm năm nhân vật mới. Bộ trưởng Quốc phòng Đổng Quân hiện được xem là một ứng viên. Người tiền nhiệm đã thất sủng của ông, Lý Thượng Phúc, từng là ủy viên Quân ủy Trung ương. Còn Đổng, một đô đốc hải quân, đã đảm nhiệm vị trí Bộ trưởng Quốc phòng vào cuối năm 2023 và phụ trách hoạt động ngoại giao quân sự của Trung Quốc. Tuy nhiên, ông đã không được bổ sung vào Quân ủy Trung ương tại Hội nghị Trung ương 4 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa 20 hồi tháng 10 năm ngoái.
Nếu cơ cấu quân sự hiện tại nhìn chung vẫn hoạt động tốt, với việc Tập nắm chắc quyền chỉ huy và trên thực tế trực tiếp ban hành mệnh lệnh cho các cấp dưới trong Quân Giải phóng Nhân dân, ông có thể lựa chọn duy trì nguyên trạng Quân ủy Trung ương cho đến Đại hội Đảng toàn quốc năm sau. Quyết định tái thiết Quân ủy Trung ương hay tiếp tục để cơ quan này thiếu hụt nhân sự có thể cho thấy Tập đã củng cố quyền lực cá nhân của mình đến mức nào.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông từng có bảy năm làm phóng viên thường trú tại Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.
