Nguồn: Craig Singleton, “A Dangerous Misunderstanding Is Brewing Over Taiwan,” New York Times, 02/11/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Quyết định của Tổng thống Donald Trump trong việc trì hoãn gói vũ khí trị giá 14 tỷ USD cho Đài Loan có vẻ khá hợp lý về mặt ngoại giao.
Sau cuộc thương chiến khốc liệt vào năm ngoái, Washington và Bắc Kinh đang cố gắng duy trì một thỏa thuận đình chiến thuế quan mong manh, đồng thời đàm phán một loạt các hiệp định kinh tế rộng lớn hơn. Quyết định trì hoãn bán vũ khí cho Đài Loan sẽ tránh tạo thêm một nguồn xích mích trực tiếp cho quan hệ song phương vốn đã căng thẳng.
Tuy nhiên, việc tránh đối đầu về vấn đề Đài Loan hôm nay có thể tạo tiền đề cho một cuộc đụng độ nguy hiểm hơn nhiều trong tương lai.
Suốt nhiều thập kỷ qua, Mỹ và Trung Quốc đã kiểm soát những bất đồng về Đài Loan thông qua ngôn từ được cân nhắc cẩn thận, cho phép mỗi bên giữ nguyên cách giải thích riêng của mình về những gì đã được thỏa thuận.
Giờ đây, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình có thể áp dụng chính logic đó vào các hành động của Trump, xem sự trì hoãn này là bằng chứng cho thấy Tổng thống Mỹ đang chấp nhận tiền đề của Bắc Kinh rằng: quan hệ Mỹ-Trung ổn định phụ thuộc vào việc Washington hạn chế hỗ trợ Đài Loan. Thỏa thuận càng bị đình trệ lâu, nguy cơ Bắc Kinh xem các thương vụ bán vũ khí trong tương lai là một sự phản bội càng lớn, từ đó châm ngòi cho chính sự bất ổn mà Trump đang cố gắng tránh.
Trump đã trì hoãn gói vũ khí này – được cho là bao gồm tên lửa đánh chặn và các hệ thống phòng không khác – kể từ đầu năm nay. Ông gọi đây là “một con bài thương lượng rất tốt” trong các cuộc giao thiệp với Tập, và nói rằng số phận của thương vụ này “phụ thuộc vào Trung Quốc.” Đối với Trump, điều này giúp duy trì lợi thế đàm phán trong khi vẫn để ngỏ khả năng gói vũ khí sẽ được phê duyệt về sau.
Dù vậy, lịch sử về những nhận thức chung giữa Mỹ và Trung Quốc đối với Đài Loan vẫn mang ý nghĩa quan trọng, và Bắc Kinh có thể gán cho sự trì hoãn này một ý nghĩa lâu dài hơn những gì Trump dự tính.
Tập đã đưa Đài Loan – nơi mà Trung Quốc tuyên bố là lãnh thổ của mình – trở thành trọng tâm trong tầm nhìn của ông về quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc. Tại hội nghị thượng đỉnh ở Nhà Trắng hồi tháng 9, ông đã phát tín hiệu rằng để có quan hệ ổn định hơn với Bắc Kinh, Mỹ phải giữ khoảng cách với Đài Loan. Ông hối thúc Washington công khai phản đối nền độc lập chính thức của hòn đảo này khỏi Trung Quốc, một cách diễn đạt cứng rắn hơn rất nhiều so với lập trường từ trước đến nay của Mỹ là chỉ đơn thuần không ủng hộ một Đài Loan độc lập.
Sự mập mờ xoay quanh vấn đề Đài Loan đã giúp quan hệ Mỹ-Trung tiến triển. Trong một thông cáo chung năm 1972 nhằm chấm dứt nhiều thập kỷ thù địch trong Chiến tranh Lạnh, Washington ghi nhận tuyên bố của Bắc Kinh rằng chỉ có một nước Trung Quốc và rằng Đài Loan là một phần của Trung Quốc, nhưng dừng lại ở mức không trực tiếp tán thành quan điểm đó. Bảy năm sau, khi Mỹ thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức với Trung Quốc, nước này công nhận Bắc Kinh là chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc, trong khi vẫn bỏ ngỏ vấn đề quy chế của Đài Loan và duy trì các quan hệ không chính thức với hòn đảo này.
Nhưng trong vấn đề bán vũ khí, Washington đã vạch ra những ranh giới rõ ràng hơn.
Nhằm tìm kiếm quan hệ tốt đẹp hơn với Bắc Kinh, chính quyền của Tổng thống Ronald Reagan đã ban hành một thông cáo với Trung Quốc vào năm 1982, theo đó Washington cho biết họ có ý định giảm dần việc bán vũ khí cho Đài Loan. Dù vậy, Reagan nhấn mạnh rằng bất kỳ sự cắt giảm nào cũng phải phụ thuộc vào việc Bắc Kinh duy trì cách tiếp cận hòa bình đối với Đài Loan. Ông cũng đảm bảo với Đài Bắc rằng không có thời gian biểu cố định nào cho việc chấm dứt bán vũ khí, và Mỹ sẽ không tham khảo ý kiến của Bắc Kinh trước khi đưa ra các quyết định trong tương lai về vấn đề này. Hành động trì hoãn hiện tại của Trump lại không vạch ra được những ranh giới tương tự.
Quá khứ đã chỉ ra những gì có thể xảy đến khi Bắc Kinh tin rằng một lời đảm bảo trấn an bị phá vỡ. Năm 1995, các quan chức Mỹ nói với Bắc Kinh rằng Tổng thống Đài Loan khi đó là Lý Đăng Huy sẽ không được cấp thị thực để thăm lại trường cũ của mình là Đại học Cornell. Tuy nhiên, dưới áp lực từ Quốc hội, Tổng thống Bill Clinton sau đó đã đảo ngược quyết định và chấp thuận chuyến đi này.
Trung Quốc đáp trả bằng cách triệu hồi đại sứ của mình và tiến hành các cuộc tập trận quân sự quanh Đài Loan. Căng thẳng kéo dài sang năm tiếp theo khi Trung Quốc bắn tên lửa vào vùng biển gần hòn đảo ngay trước thềm cuộc bầu cử tổng thống của Đài Loan, buộc Washington phải triển khai hai nhóm tác chiến tàu sân bay đến khu vực.
Sự vi phạm vào lúc này có thể còn mang sức nặng lớn hơn thế, xét đến việc Tập đã gắn chặt vấn đề Đài Loan vào di sản chính trị của mình như thế nào. Hồi tháng 7, ông khẳng định việc đưa Đài Loan về dưới sự kiểm soát của Bắc Kinh là một “sứ mệnh lịch sử” và là “cam kết không thể lay chuyển” của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Trong quá khứ, ông cũng từng thẳng thừng cảnh báo rằng những kẻ “đùa với lửa” trong vấn đề Đài Loan sẽ bị bỏng.
Các thương vụ bán vũ khí trong tương lai của Mỹ là điều không thể tránh khỏi. Nếu chúng diễn ra sau một khoảng thời gian trì hoãn quá dài, Tập có thể sẽ trông như thể đã hiểu sai ý đồ của Mỹ, do đó làm tăng áp lực buộc ông phải phản ứng mạnh mẽ. Hiện tại, Tập nắm trong tay những công cụ uy lực hơn nhiều so với các nhà lãnh đạo Trung Quốc những năm 1990, bao gồm lực lượng hải quân lớn nhất thế giới tính theo số lượng tàu chiến, hàng ngàn máy bay quân sự, kho tên lửa khổng lồ, cùng với năng lực tác chiến không gian, điện tử, và mạng vô cùng đáng gờm.
Cho đến nay, Bắc Kinh vẫn chưa có động thái nào đáp lại sự kiềm chế của Trump đối với thỏa thuận vũ khí này.
Kể từ khi Trump trở lại nắm quyền, Trung Quốc vẫn tiếp tục các hoạt động đe dọa quân sự nhắm vào Đài Loan, tiến hành tuần tra trên không và trên biển gần hòn đảo, đồng thời tổ chức các cuộc tập trận diễn tập tấn công. Trong năm nay, Bắc Kinh cũng đã mở rộng các cuộc tuần tra của lực lượng Hải Cảnh sang phía Thái Bình Dương của Đài Loan, phát đi tín hiệu rằng họ có thể cắt đứt các tuyến đường tiếp tế trọng yếu thông qua một cuộc phong tỏa.
Một cuộc đối đầu tại Đài Loan có thể leo thang thành một nỗ lực kéo dài nhằm bóp nghẹt nguồn nhập khẩu năng lượng của hòn đảo, khơi mào các cuộc tấn công mạng vào cơ sở hạ tầng quan trọng, hoặc tạo ra sức ép kinh tế trên diện rộng. Các chiến dịch quân sự cũng có thể làm gián đoạn tuyến vận tải biển qua Eo biển Đài Loan – nơi đã vận chuyển hơn 2,4 nghìn tỷ USD hàng hóa vào năm 2024, đe dọa trực tiếp đến hoạt động sản xuất chất bán dẫn và các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trump nên hành động nhanh chóng để tách biệt việc bán vũ khí cho Đài Loan khỏi các cuộc đàm phán thương mại với Trung Quốc, đồng thời phê duyệt một gói vũ khí nhỏ hơn nhưng có ý nghĩa, nhằm khẳng định rõ Mỹ vẫn cam kết bảo vệ Đài Loan, trước khi Bắc Kinh xem sự trì hoãn này là bằng chứng cho một nhận thức chung mới.
Cho đến nay, sự mập mờ đã mang lại lợi ích cho cả Mỹ và Trung Quốc, nhưng vẫn có vài điều không nên để ngỏ cho những cách diễn dịch sai lầm.
Craig Singleton là giám đốc cấp cao của chương trình Trung Quốc tại Quỹ Bảo vệ các Nền Dân chủ (FDD), một viện chính sách. Trước đây, ông đã có hơn một thập kỷ đảm nhiệm các vai trò an ninh quốc gia trong chính phủ Mỹ, tập trung vào khu vực Đông Á.
