#256 – Cách mạng thông tin, các chủ thể phi quốc gia và sự phân tán quyền lực (P1)

Print Friendly, PDF & Email

resources_information

Nguồn: Joseph S. Nye (2007). “Globalization and Interdependence” (Chapter 8), in Joseph S. Nye, Understanding International Conflicts (New York: Longman), pp. 233-260.

Biên dịch: Khoa QHQT | Hiệu đính: Lê Hồng Hiệp

Bài liên quan: Các chương khác của cuốn Understanding International Conflicts

Quyền lực và cuộc cách mạng thông tin

Một cuộc cách mạng thông tin đang làm biến đổi chính trị quốc tế. Cách đây 4 thế kỷ, Francis Bacon, một nhà triết học-chính trị gia người Anh đã viết rằng tri thức là quyền lực. Vào đầu thế kỷ 21, một phần lớn hơn của dân số thế giới đều đã có thể tiếp cận được loại quyền lực này. Các chính phủ trên thế giới luôn lo lắng về dòng chảy của các nguồn thông tin và việc kiểm soát chúng. Tuy nhiên giai đoạn hiện tại chúng ta đang sống không phải là giai đoạn đầu tiên trong lịch sử chịu tác động mạnh mẽ của các biến đổi về công nghệ thông tin. Vào thế kỷ 15, việc phát hiện ra kỹ thuật in của Gutenberg, vốn đã tạo điều kiện cho việc in Kinh Thánh và sự truyền bá của Kinh Thánh đến với phần lớn dân chúng Châu Âu lúc bấy giờ, được cho là đóng vai trò quan trọng đối với sự khởi đầu Cải cách Kháng Cách của Giáo hội Công giáo La Mã. Các truyền đơn và ủy ban trao đổi thông tin cũng đã tạo điều kiện giúp Cách mạng Mỹ thành công. Như những người theo chủ nghĩa kiến tạo đã chỉ ra, những thay đổi nhanh chóng trong dòng chảy thông tin có thể dẫn đến những thay đổi quan trọng về bản sắc và lợi ích.

Cuộc cách mạng thông tin đương đại bắt nguồn từ những tiến bộ kỹ thuật nhanh chóng về máy tính, truyền thông và các phần mềm vốn giúp cho chi phí xử lý và truyền tải thông tin giảm xuống một cách đáng kể. Trong suốt 30 năm qua, cứ một năm rưỡi năng lực tính toán lại tăng gấp đôi một lần, và đến đầu thế kỷ 21, chi phí giảm chỉ còn một phần nghìn so với những năm đầu thập kỷ 70 của thế kỷ trước. Nếu giá xe hơi cũng giảm nhanh như giá của vật liệu bán dẫn thì giá một chiếc xe hơi hiện tại chỉ vào khoảng 5 đô la.

Vào năm 1993, có khoảng 50 trang web trên toàn thế giới. Tính đến hết thập niên, con số này đã vượt quá 5 triệu website. Từ năm 2000 đến 2005, tỉ lệ sử dụng internet toàn cầu đã tăng 170%, trong đó Châu Phi và Trung Đông có mức tăng mạnh nhất. Băng thông truyền thông cũng được mở rộng nhanh chóng, và chi phí thông tin liên lạc tiếp tục giảm với tốc độ còn nhanh hơn cả mức tăng sức mạnh tính toán. Đến cuối thập niên 1980, điện thoại trên dây cáp đồng chỉ có thể truyền tải một trang thông tin trong vòng một giây; ngày nay, một sợi cáp quang mỏng manh có thể truyền được lượng thông tin của 90,000 tập sách trong khoảng thời gian tương tự. Tính theo tỷ giá đồng đô la hiện tại, giá một cuộc gọi xuyên Đại Tây Dương ngắn đã giảm từ 250 đô la năm 1930 xuống còn ít hơn 1 đô la vào đầu thế kỷ mới. Giờ đây với công nghệ truyền tải giọng nói qua internet, những cuộc gọi như vậy hầu như trở thành miễn phí. Còn webcam có thể cho phép chúng ta ngồi thoải mái ở nhà tham dự các hội nghị qua video. Vào những năm 1980, một thiết bị lưu trữ được 1 gigabyte thông tin phải to bằng cả một gian phòng; ngày nay một máy Apple iPod bỏ vừa túi áo của bạn có dung lượng lưu trữ lên đến 60 gigabyte.

Đặc tính quan trọng nhất của cuộc cách mạng thông tin không phải là tốc độ truyền thông giữa các quốc gia giàu có và quyền lực: trong vòng hơn 130 năm, truyền thông nhanh chóng luôn diễn ra giữa Châu Âu và Bắc Mỹ. Thay đổi quan trọng nhất của cuộc cách mạng thông tin là việc chi phí truyền tải thông tin giảm đáng kể. Vì những lý do thực tế, chi phí truyền thông nay đã trở nên không còn đáng kể, và cũng nhờ đó, lượng thông tin được chuyển đi trên khắp thế giới là vô tận. Kết quả là một sự bùng nổ về thông tin, mà trong đó các tư liệu giấy chỉ còn đóng một tỉ lệ rất nhỏ. Theo một ước lượng, có khoảng 1,5 tỷ gigabyte thông tin lưu trữ dạng số (tương đương 250 megabyte cho mỗi cư dân trên trái đất), và lượng trao đổi của những thông tin này được tăng gấp đôi mỗi năm. Vào đầu thế kỷ 21, người sử dụng máy tính trên toàn thế giới gửi khoảng 4.000 tỷ thư điện tử một năm, và các trang web lưu trữ khoảng 170 terabyte thông tin theo một ước tính sơ lược, một lượng thông tin gấp 17 lần tất cả số sách in có trong Thư viện Quốc hội Mỹ. Những thay đổi sâu sắc trong hai ngành công nghiệp có liên quan là máy tính và truyền thông, đôi khi được gọi là “cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ ba”, đang thay đổi bản chất của các chính phủ, chủ quyền quốc gia và tạo ra một sự phân tán quyền lực.

Bài học từ quá khứ

Chúng ta có thể dự đoán xem chúng ta đang tiến tới đâu bằng cách nhìn lại sự phát triển của thế giới trong quá khứ. Trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất vào đầu thế kỷ 19, việc sử dụng năng lượng hơi nước trong các nhà máy và các phương tiện giao thông đã tạo ra những thay đổi to lớn về kinh tế, xã hội, và chính phủ. Các mô hình sản xuất, lao động, điều kiện sống, các tầng lớp xã hội, và cả các quyền lực chính trị đều bị biến đổi. Giáo dục công đã phát triển khi công nhân lao động được đòi hỏi phải biết chữ và lành nghề để có thể làm việc trong các nhà máy với công việc ngày càng nguy hiểm và phức tạp hơn. Các lực lượng cảnh sát đặc thù đã xuất hiện để đối phó với quá trình đô thị hóa, như trường hợp của Luân Đôn. Tiền trợ cấp được đổ vào xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng, kênh đào và đường tàu hỏa thiết yếu.

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai, diễn ra vào đầu thế kỷ 20, với năng lượng điện, sợi tổng hợp và động cơ đốt trong, cũng đã đem lại những thay đổi kinh tế và xã hội tương tự. Nước Mỹ chuyển từ một nước nông nghiệp là chủ yếu thành một quốc gia cơ bản công nghiệp hóa và đô thị hóa. Vào những năm 1890, hầu hết người Mỹ vẫn còn là các nông dân hoặc người hầu. Một vài thập niên sau đó, đại đa số dân Mỹ sống trong các thành phố lớn và làm việc trong các nhà máy. Giai tầng xã hội và sự phân cấp chính trị đã thay đổi khi lực lượng lao động tại các thành phố và các nghiệp đoàn ngày càng trở nên quan trọng. Và một lần nữa, vai trò của chính phủ cũng thay đổi, dù chậm hơn. Các phong trào tiến bộ của cả hai đảng đã dẫn tới sự ra đời các quy định pháp luật chống độc quyền, các điều luật đầu tiên về bảo vệ người tiêu dùng do cơ quan tiền thân của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ đưa ra, và các quy định về bình ổn kinh tế do Cục Dự trữ Liên bang Mỹ đề xuất. Nước Mỹ đã nhanh chóng đạt tới vị trí siêu cường của nền chính trị thế giới. Một số người cũng mong đợi cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba sẽ tạo ra những biến chuyển tương tự về kinh tế, xã hội, chính quyền và trong nền chính trị thế giới.

Các so sánh lịch sử này giúp chúng ta phần nào hiểu được những lực lượng nào sẽ góp phần định hình nền chính trị thế giới trong thế kỷ 21. Các nền kinh tế và mạng lưới thông tin đã thay đổi nhanh hơn mức biến đổi của chính quyền. Quy mô chính trị của chủ quyền quốc gia và quyền lực cũng chưa đạt được đến trình độ phát triển đó. Nhà xã hội học Daniel Bell cho rằng “Nếu như có một vấn đề xã hội duy nhất và bao trùm xảy ra trong xã hội hậu công nghiệp – đặc biệt là trong việc quản lý giai đoạn chuyển tiếp, quá độ – thì đó chính là sự quản lý về quy mô.”[1] Nói một cách đơn giản, những bộ phận cấu thành cơ bản của nền chính trị thế giới đang bị biến đổi bởi các công nghệ mới. Nếu chúng ta chỉ thuần túy tập trung vào các yếu tố quyền lực cứng của một quốc gia-dân tộc, thì chúng ta sẽ bỏ sót một thực tiễn mới.

Hiện tại, chúng ta vẫn còn đang trong giai đoạn đầu tiên của cuộc cách mạng thông tin, và những tác động của nó đến kinh tế và chính trị lúc này là không đồng đều. Như trường hợp của phát minh về máy hơi nước vào cuối thế kỷ 18 và phát minh ra điện vào cuối thế kỷ 19, năng suất lao động không tăng nhanh tương ứng vì xã hội cần có thời gian để nắm vững cách tận dụng tối đa các công nghệ mới. Các thiết chế xã hội biến chuyển chậm hơn các thay đổi về công nghệ. Ví dụ, động cơ điện được phát minh vào năm 1881 nhưng mãi tới 4 thập kỷ sau đó Henry Ford mới là người đầu tiên tổ chức một nhà máy sản xuất theo dây chuyền để tận dụng tối đa năng lượng điện. Độ trễ tương tự cũng xảy ra với công nghệ thông tin và máy tính. Năng suất của nền kinh tế Mỹ chỉ bắt đầu tăng lên vào giữa những năm 1990.

Sự ra đời của truyền thông đại chúng và phát thanh truyền hình cách đây 1 thế kỷ, vốn được hỗ trợ bởi năng lượng điện giá rẻ, đã cho chúng ta một số bài học quan trọng về những ảnh hưởng tiềm tàng đối với chính trị và xã hội ngày nay. Nó giúp mang lại thời đại của văn hoá đại chúng. Những tác động của truyền thông đại chúng và phát thanh truyền hình, không kể đến điện thoại, có xu hướng đem đến tác động chính trị tập trung hóa. Dù thông tin được lan tỏa rộng rãi nhưng lại bị ảnh hưởng bởi chính quyền trung ương nhiều hơn so với thời kỳ thịnh hành của báo chí địa phương, và điều này đúng ngay cả ở các quốc gia dân chủ. Việc Tổng thống Roosevelt sử dụng radio vào những năm 1930 đã tạo ra một bước biến chuyển lớn trong nền chính trị Mỹ. Những tác động này càng có mức độ ảnh hưởng lớn khi chúng được sử dụng bởi những chế độ độc tài vốn có thể loại bỏ những nguồn thông tin đối lập. Thậm chí một vài học giả còn nhận định rằng các chế độ độc tài không thể tồn tại được nếu không có sự hỗ trợ của truyền thông đại chúng ra đời sau cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai.

Vào giữa thế kỷ 20, người ta lo sợ rằng máy tính và truyền thông của cuộc cách mạng thông tin đương đại có thể sẽ tạo ra sự kiểm soát tập trung hơn nữa của chính quyền như trong tác phẩm “1984” của George Orwell. Các máy chủ dường như giúp tăng cường khả năng lên kế hoạch tập trung và giám sát của giới lãnh đạo trung ương trong một mô hình kiểm soát hình kim tự tháp. Những kênh truyền hình của chính phủ thường là các kênh thống trị về nguồn tin tức. Thông qua các trung tâm kiểm soát dữ liệu trung ương, máy tính giúp cho việc giám sát và nhận diện của chính phủ dễ dàng hơn, và quá trình thương mại hóa cũng đã thay đổi thiên hướng tôn trọng tự do cũng như quy tắc phát triển của internet trước đây. Tuy nhiên, công nghệ mã hoá vẫn đang phát triển, và các chương trình như Gnutella hay Freenet đã cho phép người dùng có thể trao đổi thông tin một cách ẩn danh. Khác với những dự đoán bi quan trước đây, những công nghệ này hứa hẹn sẽ tạo điều kiện cho tự do cá nhân nhiều hơn, và thực tế chính phủ ngày càng khó kiểm soát internet hơn so với những công nghệ của cuộc cách mạng thông tin lần thứ hai.

Khi chi phí sử dụng máy tính giảm xuống và bản thân chiếc máy tính cũng nhỏ gọn lại thì chúng ngày càng được phổ biến rộng rãi, tác động theo hướng phi tập trung hóa của nó ngày càng mạnh hơn so với khuynh hướng tập trung hóa trước đây. Internet đã tạo ra một hệ thống giúp quyền lực của thông tin được phân tán rộng rãi. So với radio, ti vi và báo chí, những thứ vốn bị kiểm soát bởi các ban biên tập hoặc các toà soạn, internet tạo ra sự trao đổi thông tin không giới hạn giữa cá nhân với cá nhân (thông qua thư điện tử), giữa cá nhân với cộng đồng (thông qua một trang web cá nhân hoặc một blog), giữa cộng đồng với cá nhân (thông qua các chương trình phát sóng điện tử) và quan trọng nhất là sự trao đổi thông tin giữa các nhóm nhiều người với nhau (thông qua các phòng chat hoặc các bảng tin nhắn trực tuyến). So sánh những phương thức liên lạc điện tử này với các tiến bộ về truyền thông trước kia, nhà khoa  học chính trị Pippa Norris đã viết rằng “Các thông điệp trên internet đang được truyền đi với tốc độ nhanh hơn, xa hơn và trực tiếp hơn.”[2] Chính phủ vẫn có thể kiểm soát thông tin, nhưng điều này đòi hỏi chi phí cao và nhiều khi đưa lại những kết quả đáng thất vọng. Như vậy, thay vì tăng cường tập trung hóa và sự quan liêu của các chính quyền, các công nghệ thông tin mới có xu hướng tạo điều kiện hình thành những tổ chức dạng mạng lưới, những loại cộng đồng mới, và từ đó đòi hỏi chính phủ phải đóng những vai trò mới.

Điều này có nghĩa là nền chính trị thế giới không phải là lĩnh vực riêng của các chính phủ. Cả các cá nhân và những tổ chức tư nhân, từ các công ty, các tổ chức phi chính phủ cho đến những kẻ khủng bố đều được tăng cường sức mạnh để đóng một vai trò trực tiếp hơn trong nền chính trị thế giới. Sự phổ biến của thông tin làm cho quyền lực được phân tán rộng rãi hơn, và giờ đây những thiết chế không chính thức có thể phá vỡ thế độc quyền của những cơ quan nhà nước truyền thống. Tốc độ nhanh của internet cũng khiến cho tất cả mọi chính phủ, cả chính phủ Mỹ lẫn các nước khác trên thế giới, sẽ có ít cơ hội kiểm soát các chương trình nghị sự của họ hơn. Các nhà lãnh đạo chính trị sẽ có ít thời gian tự do hơn trước khi phản ứng với các sự kiện, đồng thời họ cũng phải chia sẻ sân khấu với nhiều chủ thể hơn. Những người theo chủ nghĩa kiến tạo cảnh báo rằng chúng ta cũng nên tránh bị thôi miên bởi những thuật ngữ như “cân bằng quyền lực” hay “bá quyền”, cũng như những thông số so sánh quyền lực cứng giữa các quốc gia được điều hảnh bởi các chính phủ trung ương. Hình ảnh của chủ nghĩa hiện thực về việc cân bằng quyền lực giữa các quốc gia có chủ quyền giống như những trái banh va chạm lẫn nhau trên bàn bi-a sẽ khiến chúng ta không nhận thấy những sự phức tạp mới của chính trị thế giới.

Một nền chính trị thế giới mới?

Chủ quyền quốc gia và kiểm soát

………..

Download phần còn lại của văn bản tại ĐÂY.

(Còn tiếp phần 2 đăng ngày 23/6/2015)

————-

[1] Daniel Bell, The Coming of Post-Industrial Society: A Venture in Social Forecasting (New York: Basic Books, 1999), trang 94, 97.

[2] Pippa Norris, The Digital Divide: Civic Engagement, Information Poverty, and the Internet Worldwide (New York: Cambridge Unversity Press, 2001), trang 232.

This entry was posted in An ninh quốc tế, Biên dịch, Chính trị quốc tế and tagged , , , . Bookmark the permalink.