Nguồn: John Haltiwanger, “What We Do and Don’t Know About the U.S.-Iran Peace Deal”, Foreign Policy, 16/06/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
Mỹ và Iran hôm Chủ nhật vừa qua đã công bố đạt được một thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài nhiều tháng, vốn đã cướp đi sinh mạng của hàng nghìn người và gây hỗn loạn cho nền kinh tế toàn cầu. Sự kiện này đánh dấu một bước tiến tích cực trong tiến trình hòa bình vốn bị đình trệ suốt nhiều tuần, nhưng nhiều chi tiết cụ thể vẫn chưa được hé lộ do văn bản thỏa thuận chưa được công bố. Hai bên dự kiến sẽ tổ chức lễ ký kết chính thức vào thứ Sáu tới.
Dưới đây là thông tin chi tiết về những điều đã biết và chưa biết quanh thỏa thuận tạm thời này — vốn được Iran mô tả như một bản ghi nhớ (MOU) — cùng những kịch bản có thể xảy ra tiếp theo.
Mở đường cho các cuộc đàm phán tiếp theo. Thỏa thuận này cung cấp một khuôn khổ để chấm dứt chiến tranh và được thiết kế chủ yếu nhằm đình chỉ các chiến dịch quân sự, kéo dài lệnh ngừng bắn hiện tại, đồng thời phá vỡ thế bế tắc tại Eo biển Hormuz. Việc mở cửa trở lại tuyến đường thủy chiến lược này là mục tiêu cốt lõi của Tổng thống Mỹ Donald Trump, người đang phải đối mặt với áp lực chỉ trích ngày càng tăng trong nước do giá xăng dầu leo thang và những hệ lụy kinh tế khác do cuộc chiến gây ra.
Thỏa thuận này được cho là sẽ kéo dài lệnh ngừng bắn giữa Washington và Tehran thêm 60 ngày — thời gian các cuộc đàm phán hạt nhân dự kiến sẽ diễn ra. Trong thời gian đó, Eo biển Hormuz sẽ được mở cửa trở lại và lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng biển Iran sẽ chấm dứt — mang lại sự giải tỏa lớn cho cả thị trường năng lượng lẫn nền kinh tế Iran. Việc chấm dứt xung đột giữa Hezbollah và Israel tại Lebanon cũng được xem là một phần của thỏa thuận (thông tin chi tiết ở phần dưới).
Thỏa thuận này, với Pakistan và Qatar đóng vai trò trung gian hòa giải chính, dự kiến sẽ được Mỹ và Iran chính thức ký kết tại Geneva, Thụy Sĩ, vào thứ Sáu, và đồng hồ đếm ngược 60 ngày sẽ bắt đầu chạy từ thời điểm đó. Chính quyền Trump hôm thứ Hai cho biết hai bên thực tế đã ký kết thỏa thuận bằng hình thức điện tử vào hôm Chủ nhật, nhưng một lễ ký kết chính thức vẫn sẽ diễn ra vào ngày 19/6.
“Với thỏa thuận hiện đã được thiết lập, các bên trung gian sẽ thúc đẩy một chuỗi cuộc họp trong tuần này. Những thảo luận tiền thực thi này sẽ đặt nền móng cho các cuộc đàm phán kỹ thuật và lễ ký kết chính thức”, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif tuyên bố hôm Chủ nhật trong một bài đăng trên mạng xã hội X.
Phản ứng từ phía Mỹ. Trong một bài đăng trên Truth Social, ông Trump viết: “Thỏa thuận với Cộng hòa Hồi giáo Iran hiện đã hoàn tất. Xin chúc mừng tất cả mọi người! Tôi theo đây hoàn toàn cho phép mở cửa miễn phí Eo biển Hormuz, và đồng thời, cho phép dỡ bỏ ngay lập tức lệnh phong tỏa của Hải quân Mỹ. Tàu thuyền trên toàn thế giới, hãy nổ máy. Hãy để dầu tuôn chảy!”
Trong một bài đăng sau đó, ông Trump cho biết eo biển này sẽ không được mở cửa cho đến sau khi thỏa thuận được ký kết, đồng thời lưu ý rằng sẽ cần thời gian cho “mục đích rà phá thủy lôi”. Tuy nhiên, bất chấp tuyên bố của ông Trump, hiện vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng việc dỡ bỏ lệnh phong tỏa của Mỹ sẽ được tiến hành như thế nào và vào lúc nào. Ngoài ra, khẳng định của ông Trump rằng eo biển sẽ được mở cửa “miễn phí” cũng để lại nhiều dấu hỏi. Truyền thông nhà nước Iran ám chỉ rằng Tehran sẽ tìm cách thu lợi tài chính từ hoạt động vận tải thương mại qua eo biển này sau khi giai đoạn đàm phán 60 ngày kết thúc.
Khi được hỏi về vấn đề này vào thứ Hai, Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance phát biểu với CNBC rằng “kỳ vọng của chính quyền là eo biển sẽ được mở cửa theo phương thức miễn phí về lâu dài. Và đó chính là kiểu vấn đề mà chúng tôi sẽ giải quyết dứt điểm trong các cuộc đàm phán kỹ thuật này”.
Trong một cuộc phỏng vấn riêng với CBS Mornings, ông Vance cũng cho biết Iran có thể được tiếp cận quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD do các quốc gia vùng Vịnh tài trợ, “miễn là họ [người Iran] thực hiện đúng phần nghĩa vụ của mình”.
Sự thiếu rõ ràng trong các chi tiết như vậy cho thấy vô số rào cản tiềm tàng mà tiến trình này phải đối mặt trong thời gian tới. Đặc biệt, các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran — bao gồm các vấn đề như kho uranium giàu cấp độ cao và hoạt động làm giàu trong tương lai — được dự báo sẽ cực kỳ gay gắt và có thể là một trong những thách thức lớn nhất để đi đến một thỏa thuận toàn diện hơn.
Dù ông Trump đã ăn mừng thỏa thuận tạm thời này, ông cũng chia sẻ với tờ New York Times trong một cuộc phỏng vấn hôm Chủ nhật rằng Mỹ có thể tái khởi động các cuộc tấn công quân sự vào Iran, cùng các biện pháp khác, nếu cuối cùng không đạt được một thỏa thuận hạt nhân chung cuộc.
Phản ứng từ phía Iran. Kazem Gharibabadi, Thứ trưởng Ngoại giao Iran, cũng đã xác nhận thỏa thuận vào hôm Chủ nhật và định khung sự kiện này như một chiến thắng của Tehran.
Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran trong một tuyên bố cho biết “các cuộc đàm phán cuối cùng sẽ được hoãn lại cho đến sau khi phía bên kia thực hiện xong các cam kết của mình theo bản ghi nhớ”. Thế nhưng Mỹ và Iran dường như đang bất đồng về bản chất của các cam kết đó.
Trong khi các quan chức Iran ám chỉ rằng giai đoạn đàm phán tiếp theo sẽ chỉ bắt đầu sau khi Mỹ giải phóng các tài sản bị đóng băng, chính quyền Trump lại khẳng định họ sẽ chỉ thực hiện các bước đi như vậy để phản hồi những tiến triển trên mặt trận hạt nhân.
Thượng nghị sĩ Đảng Cộng hòa Lindsey Graham — người có lập trường cứng rắn với Iran và là một trong những đồng minh hàng đầu của ông Trump tại Quốc hội — đã lên tiếng trên X vào hôm Chủ nhật để bày tỏ lo ngại về khoảng cách quan điểm giữa Washington và Tehran đối với các khía cạnh của thỏa thuận. “Tôi sẽ giám sát chặt chẽ các cuộc đàm phán tiếp theo liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran và các vấn đề khác”, ông Graham nói. “Tôi có phần lo ngại khi góc nhìn của Iran về thỏa thuận này có vẻ khác so với những gì đội ngũ đàm phán của Mỹ đang tuyên bố”. Ông Graham cũng gợi ý rằng theo luật pháp Mỹ, bất kỳ thỏa thuận hạt nhân nào với Iran đều sẽ được gửi tới Quốc hội “để xem xét và bỏ phiếu”.
Nhân tố Israel. Israel cũng có thể là nhân tố gây trở ngại cho tiến trình này. Chính phủ Israel không phải là một bên tham gia thỏa thuận hòa bình mới, và các quan chức cấp cao nước này đã đồng loạt lên tiếng phản đối. “Thỏa thuận của Trump không ràng buộc chúng tôi. Israel không phục tùng Mỹ, và chúng tôi là một quốc gia độc lập, có chủ quyền”, Bộ trưởng An ninh Quốc gia Israel Itamar Ben-Gvir khẳng định trong một tuyên bố. “Lập trường của tôi rất rõ ràng: Chúng tôi không phải là đối tác trong một thỏa thuận không đảm bảo an ninh cho mình”.
Cuộc chiến của Israel chống lại Hezbollah — nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn tại Lebanon — chắc chắn sẽ gây ra những vấn đề nghiêm trọng cho các nhà đàm phán trong thời gian tới. Chính quyền Trump đã cố gắng khắc họa cuộc xung đột đó như một vấn đề tách biệt với cuộc chiến với Iran, nhưng hai bên thực chất có mối liên kết hữu cơ mang tính sống còn.
Pakistan và Iran đều tuyên bố rằng Lebanon là một phần của thỏa thuận — và Tehran liên tục nhấn mạnh rằng thỏa thuận sẽ phụ thuộc vào việc chấm dứt các hành động thù địch giữa Israel và Hezbollah. Tuy nhiên, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu — người đang đối mặt với tương lai chính trị bấp bênh khi một cuộc tổng tuyển cử đang cận kề — lại chịu áp lực lớn từ dư luận trong nước để tiếp tục cuộc chiến chống Hezbollah.
Quân đội Israel đã tiến hành các cuộc không kích vào Beirut hôm Chủ nhật — điều mà chính quyền Trump lo ngại có thể làm đảo lộn các cuộc đàm phán hòa bình. Ông Trump trong một bài đăng trên Truth Social nhận định cuộc tấn công của Israel “đáng lẽ không nên xảy ra, đặc biệt là vào một ngày đặc biệt khi chúng ta đang rất gần một Thỏa thuận Hòa bình với Iran”.
“Sau khi người Israel tấn công Beirut, chúng tôi đã rất lo lắng”, ông Vance chia sẻ với Fox News hôm Chủ nhật. “Chúng tôi đã thấy nhiều bằng chứng cho thấy người Iran chuẩn bị phóng một lượng lớn tên lửa vào người Israel”. Dù Iran cuối cùng đã kiềm chế — được cho là theo lời kêu gọi của ông Trump — Israel đã ra tín hiệu rằng họ sẽ không lùi bước tại Lebanon. Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz hôm thứ Hai tuyên bố quân đội Israel sẽ tiếp tục bám trụ ở miền nam Lebanon, đồng thời cảnh báo Israel sẽ trả đũa bất kỳ cuộc tấn công nào từ phía Iran.
Như một dấu hiệu cho thấy sự bất bình ngày càng tăng của Nhà Trắng đối với các hoạt động của Israel tại Lebanon, ông Trump hôm Chủ nhật phát biểu với tờ New York Times rằng ông Netanyahu là một “gã khó nhằn”, người nên “rất biết ơn chúng tôi vì đã làm điều này”, bởi nếu Iran có vũ khí hạt nhân thì “Israel sẽ chẳng thể tồn tại nổi trong hai giờ đồng hồ”.
John Haltiwanger là chuyên gia phân tích của tạp chí Foreign Policy.
