Nguồn: “Can cutting-edge semiconductors supercharge Japan?”, The Economist, 07/07/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Tầm nhìn về một trung tâm công nghệ cao tại Hokkaido phụ thuộc vào một công ty duy nhất được chính phủ hậu thuẫn.
Hokkaido từ lâu nổi tiếng với những ngọn núi lửa hùng vĩ, các sản phẩm sữa béo ngậy và lớp tuyết trắng mịn. Ngày nay, hòn đảo lớn nhất ở cực bắc Nhật Bản này đang được giới công nghệ ca ngợi là trung tâm công nghệ cao tiếp theo của đất nước. “Hokkaido là Đài Loan mới”, James Riney thuộc Coral Capital, một công ty đầu tư mạo hiểm có trụ sở tại Tokyo, viết. Trong khi đó, các quan chức Nhật Bản hào hứng nói về một “Thung lũng Hokkaido”.
Tầm nhìn này được đặt cược vào Rapidus, một nỗ lực táo bạo nhưng đầy rủi ro trong lĩnh vực sản xuất chip. Được thành lập năm 2022, công ty đặt mục tiêu đưa Nhật Bản trở lại vị trí dẫn đầu trong sản xuất chất bán dẫn tiên tiến. Với sự hậu thuẫn của chính phủ Nhật Bản và một liên minh gồm các tập đoàn lớn trong nước, Rapidus đã khởi công xây dựng nhà máy đầu tiên vào tháng 9/2023 trên một khu đất gần sân bay quốc tế ở Chitose, phía nam Sapporo, thủ phủ của Hokkaido. Hoạt động sản xuất thử nghiệm chip 2 nanomet, công nghệ chế tạo chip tiên tiến nhất hiện nay, đang được triển khai. Nỗ lực đầy tham vọng này được xem là hình mẫu cho chính sách công nghiệp kiểu mới mà Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae ưa chuộng.
Rapidus lẽ ra có thể đặt cơ sở tại Kyushu, hòn đảo chính ở cực nam Nhật Bản. Tập đoàn bán dẫn khổng lồ TSMC của Đài Loan có hai nhà máy tại đây, tận dụng lợi thế từ mạng lưới nhà cung cấp địa phương vững mạnh. Các quan chức địa phương gọi Kyushu là “Đảo Silicon”. Tuy nhiên, ban lãnh đạo Rapidus lại chọn Hokkaido. Hòn đảo, quê hương của người Ainu bản địa, từng là vùng biên cương của Nhật Bản và chỉ chính thức được sáp nhập vào cuối thế kỷ 19. Theo Ota Yasuhiko thuộc Đại học Hokkaido, tinh thần tiên phong mới của vùng đất này sẽ tập trung vào lĩnh vực bán dẫn.
Rapidus cho biết “nguồn nước dồi dào” của Hokkaido, một yếu tố thiết yếu đối với sản xuất chất bán dẫn, là lý do chính khiến công ty lựa chọn khu vực này. Bên cạnh đó, không tỉnh nào khác ở Nhật Bản có tiềm năng điện gió ngoài khơi lớn như Hokkaido. Dự kiến đến năm 2040, hòn đảo này sẽ sản xuất một phần ba tổng sản lượng điện gió của cả nước. Cuối năm ngoái, thống đốc địa phương cũng đã chấp thuận việc khởi động lại nhà máy điện hạt nhân duy nhất trên đảo, nhằm cung cấp nguồn điện ổn định và không phát thải carbon cho lưới điện Hokkaido.
Vị trí địa lý của Hokkaido cũng mang lại một số lợi thế khác. Với diện tích rộng và mật độ dân số thấp so với tiêu chuẩn Nhật Bản, hòn đảo có nhiều không gian dành cho các cơ sở sản xuất mới. Rapidus hy vọng sẽ xây dựng thêm một số nhà máy chip sau khi hoàn thành nhà máy đầu tiên. Khí hậu mát mẻ cũng khiến nơi đây trở thành địa điểm lý tưởng cho các trung tâm dữ liệu, vốn tỏa ra lượng nhiệt lớn khi vận hành. Gần đây, tập đoàn công nghệ Nhật Bản SoftBank đã khởi công xây dựng một trung tâm dữ liệu trị giá 65 tỷ yên, tương đương 400 triệu đô la, tại Tomakomai, phía nam Chitose. Một lợi thế khác ít được nhắc đến là khả năng đa dạng hóa về mặt địa lý. Nếu xung đột nổ ra quanh Đài Loan, các đảo phía tây nam Nhật Bản, trong đó có Kyushu, có thể đối mặt với rủi ro. Ngược lại, các cơ sở sản xuất tại Hokkaido sẽ nằm xa hơn nhiều so với bất kỳ khu vực giao tranh nào.
Hokkaido sẽ được hưởng lợi rất lớn nếu ngành công nghiệp bán dẫn phát triển mạnh. Theo một nghiên cứu của cơ quan phát triển khu vực, cụm công nghiệp bán dẫn tại đây có thể đóng góp tới 11,2 nghìn tỷ yên vào GDP của tỉnh trong giai đoạn 2023–2036. Dù khó có thể nhanh chóng tái tạo sự năng động của hệ sinh thái khởi nghiệp ở Thung lũng Silicon hay quy mô ngành sản xuất chip của Đài Loan, Hokkaido vẫn có nhiều cơ hội trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu và là một thành tố chủ chốt trong hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo đang hình thành của Nhật Bản. Một hình mẫu thực tế hơn có lẽ là Albany, bang New York, nơi IBM — đối tác công nghệ quan trọng nhất của Rapidus — đóng vai trò trung tâm trong một cụm nghiên cứu và phát triển công nghệ đang phát triển mạnh. Thống đốc Hokkaido cũng đã đến thăm Albany vào năm 2024 để tìm hiểu mô hình này.
Tuy nhiên, bất chấp quyết tâm lớn, kế hoạch xây dựng “Thung lũng Hokkaido” vẫn phải đối mặt với nhiều trở ngại đáng kể. Thách thức đầu tiên là phát triển yếu tố đầu vào thiết yếu thứ ba của ngành công nghiệp bán dẫn: nguồn nhân lực. Hokkaido kỳ vọng sẽ xây dựng hình ảnh một nơi mà các kỹ sư trình độ cao muốn đến sinh sống và làm việc. Đúng là mùa đông ở đây rất khắc nghiệt, nhưng hòn đảo cũng sở hữu những khu nghỉ dưỡng trượt tuyết nổi tiếng thế giới cùng nền ẩm thực đặc sắc với các loại hải sản đánh bắt từ vùng biển lạnh, như sò điệp, nhím biển và cua khổng lồ.
Dẫu vậy, Hokkaido hiện có rất ít trường quốc tế dành cho con em của lao động nước ngoài, trong khi mức lương ở Nhật Bản vẫn thấp hơn so với mặt bằng quốc tế. Mặc dù khu vực này có nhiều trường đại học và cao đẳng, phần lớn các cơ sở đào tạo lại tập trung vào nông nghiệp, thủy sản, lâm nghiệp và các ngành dịch vụ. Đại học Hokkaido, trường đại học lớn nhất và lâu đời nhất trên đảo, ban đầu được thành lập như một trường nông nghiệp và chỉ mới bắt đầu đào tạo kỹ sư bán dẫn trong thời gian gần đây. Vì vậy, Rapidus vẫn phải phụ thuộc rất nhiều vào đội ngũ kỹ sư Nhật Bản giàu kinh nghiệm.
Trở ngại thứ hai là hệ sinh thái các nhà cung cấp. Ngành chế tạo hiện chỉ chiếm chưa đến 10% tổng sản lượng kinh tế của Hokkaido, so với khoảng 20% của cả nước. Dù đã có hàng chục doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực liên quan đến bán dẫn, quy mô của ngành tại địa phương vẫn còn khá nhỏ. Một số đối tác của Rapidus đã mở văn phòng hỗ trợ gần nhà máy, nhưng đến nay vẫn chưa đầu tư xây dựng các cơ sở sản xuất quy mô lớn của riêng mình. Ngay cả những người lạc quan nhất về “Thung lũng Hokkaido” cũng thừa nhận sẽ phải mất ít nhất một thập kỷ để hình thành một cụm công nghiệp thực sự phát triển.
Quan trọng nhất vẫn là thành công của chính Rapidus. Dù công ty đã đạt được những bước tiến công nghệ đáng kể, triển vọng thành công về mặt thương mại vẫn chưa được bảo đảm. Thử thách thực sự sẽ đến khi Rapidus bắt đầu sản xuất hàng loạt, mục tiêu mà công ty đặt ra là vào năm tới. Trong khi TSMC tập trung sản xuất chip tiêu chuẩn với quy mô lớn, Rapidus lựa chọn chiến lược sản xuất nhanh các lô chip AI tùy biến với số lượng nhỏ. Trong bối cảnh số doanh nghiệp có khả năng sản xuất chất bán dẫn tiên tiến còn rất ít, trong khi nhu cầu tiếp tục gia tăng, chiến lược này có cơ sở để thành công. Tuy nhiên, ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất, Rapidus vẫn sẽ phải phụ thuộc đáng kể vào nguồn trợ cấp của chính phủ. Tokyo đã cam kết hỗ trợ hơn 15 tỷ đô la cho dự án. Đây là một canh bạc rất lớn đặt vào một doanh nghiệp duy nhất. Thành bại của tham vọng xây dựng “Thung lũng Hokkaido” cuối cùng cũng sẽ phụ thuộc vào thành công hay thất bại của Rapidus.
