Nguồn: “Deep mutual distrust will scupper US-China co-operation on AI”, The Economist, 17/09/2026
Biên dịch: Phạm Ánh Minh
Khó có khả năng đạt được bước tiến lớn tại cuộc gặp thượng đỉnh sắp tới giữa Donald Trump và Tập Cận Bình.
Việc gợi mở về giải Nobel Hòa bình chắc chắn là một cách hiệu quả để thu hút sự chú ý của Donald Trump. Do đó, đề xuất của Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman về một cách thức mới để giành được giải thưởng này, được đưa ra ngay trước thềm chuyến thăm Mỹ của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong tháng này, trở nên đáng chú ý. Ông Altman chia sẻ với tạp chí Fortune ngày 12/9 rằng nếu hai nhà lãnh đạo có thể đạt được một thỏa thuận về trí tuệ nhân tạo, cả hai đều xứng đáng nhận giải thưởng này. Cùng chung quan điểm với các lãnh đạo doanh nghiệp AI khác tại Mỹ, sau những cảnh báo mới về nguy cơ các mô hình siêu trí tuệ có thể hủy diệt nhân loại, ông Altman lập luận rằng Trung Quốc và Mỹ không nên mạo hiểm đánh mất quyền kiểm soát công nghệ này trong cuộc đua giành vị thế thống trị. “Tôi không nghĩ việc này khó khăn,” ông nói. “Chỉ cần một bản kế hoạch dài một trang là đủ để thực hiện.”
Tuy nhiên, mọi chuyện không đơn giản như vậy. Kể từ năm 2024, khi hai bên tuyên bố rằng con người cần duy trì quyền kiểm soát đối với vũ khí hạt nhân, Mỹ và Trung Quốc đã không tổ chức một cuộc đàm phán chính thức nào về AI. Vào tháng 5, Trump và Tập Cận Bình đã nhất trí tại Bắc Kinh về việc nối lại đối thoại về AI, qua đó nhen nhóm hy vọng về một thỏa thuận mới nhằm ứng phó với các rủi ro tiềm tàng, chẳng hạn như các chủ thể phi nhà nước chế tạo vũ khí sinh học, tin tặc làm tê liệt cơ sở hạ tầng quốc gia và các mô hình AI vượt khỏi tầm kiểm soát. Các quan chức Mỹ đã kỳ vọng sẽ có ít nhất một vòng đàm phán chuyên sâu về AI trước chuyến thăm Mỹ của ông Tập vào ngày 24/9. Ưu tiên của họ là thành lập một “nhóm công tác” chung về AI, bao gồm các quan chức có chuyên môn kỹ thuật và thẩm quyền đàm phán.
Đáng tiếc là sau nhiều lần trì hoãn, vấn đề trí tuệ nhân tạo sẽ chỉ được lồng ghép vào các cuộc đàm phán về thương mại và những vấn đề khác trong cuộc họp trù bị trước thềm hội nghị thượng đỉnh giữa Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong. Ngày 16/9, Bessent cho biết ông sẵn sàng thảo luận về các rủi ro chung liên quan đến AI cũng như việc “tránh sự phân tách giữa hai hệ thống” của hai nước. Dù vậy, không bên nào kỳ vọng sẽ đạt được bước đột phá. Nhiều khả năng hai bên vẫn sẽ đưa ra các tuyên bố song song nhằm tái khẳng định sự đồng thuận về vấn đề hạt nhân, đồng thời bày tỏ những lo ngại chung về nguy cơ AI mất kiểm soát hoặc bị lợi dụng cho các hoạt động khủng bố sinh học và lừa đảo trên không gian mạng.
Ngoài ra, dư địa để đạt được đồng thuận dường như đã bị thu hẹp trong thời gian gần đây khi hai bên liên tục đổ lỗi cho nhau. Chuyên gia về trí tuệ nhân tạo Tưởng Thiên Kiêu tại Đại học Phúc Đán (Thượng Hải) cho biết ông “không quá lạc quan” về khả năng đạt được tiến triển nào vượt xa một tuyên bố về các nguyên tắc chung. Ông nhận định rằng sau hội nghị thượng đỉnh, hai bên có thể sẽ thực hiện các bước đi đơn phương liên quan đến an toàn AI và có thể chia sẻ thêm thông tin, nhưng khó có khả năng đạt được thỏa thuận về những bước đi song phương cụ thể, chẳng hạn như thành lập nhóm công tác chung. “Có lẽ cần phải xảy ra một sự cố hay một cuộc khủng hoảng nào đó thì mới có thể thúc đẩy vấn đề này,” ông nói thêm.
Những kỳ vọng lạc quan hơn bắt đầu phai nhạt vào ngày 8/9, khi FBI và Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ cáo buộc các phòng thí nghiệm AI của Trung Quốc thu thập dữ liệu một cách có hệ thống từ các đối thủ cạnh tranh tại Mỹ, nhiều khả năng với sự hay biết của chính phủ Trung Quốc. Bộ Thương mại Trung Quốc đã lên tiếng bảo vệ phương thức “chưng cất” mô hình AI này, coi đây là hoạt động thông thường trong ngành, đồng thời đe dọa sẽ đáp trả nếu Mỹ áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với các phòng thí nghiệm của nước này.
Hai ngày sau, Anthropic (đối thủ cạnh tranh chính của OpenAI tại Mỹ) cáo buộc một số phòng thí nghiệm Trung Quốc đã điều hướng người dùng đến mô hình Claude của hãng nhằm thu thập nội dung trao đổi để làm dữ liệu huấn luyện. Theo Anthropic, trong một số trường hợp, người dùng thuộc quân đội và các công ty quốc phòng Trung Quốc đã nhập dữ liệu giám sát nhạy cảm cũng như các kế hoạch chế tạo vũ khí vào mô hình của Mỹ. Sau đó, vào ngày 12/9, Giám đốc điều hành Anthropic Dario Amodei đã kêu gọi làm chậm tốc độ phát triển AI trên toàn cầu. Tuy nhiên, ông Trump bác bỏ ý tưởng này và cho rằng: “Chúng ta đang dẫn trước Trung Quốc về AI. Tôi muốn duy trì vị thế đó, bởi vì người chiến thắng trong cuộc đua AI sẽ là người giành chiến thắng chung cuộc.”
Trung Quốc tỏ thái độ bất bình với Amodei vì ông cũng từng ủng hộ việc cấm bán thiết bị sản xuất chip cho Trung Quốc, đồng thời kêu gọi siết chặt kiểm soát đối với hoạt động chưng cất mô hình, buôn lậu chip và truy cập từ xa vào các trung tâm dữ liệu. Những động thái này sẽ càng hạn chế khả năng tiếp cận năng lực tính toán của Trung Quốc, vốn được ước tính chỉ bằng một phần bảy so với Mỹ. Truyền thông nhà nước Trung Quốc chỉ trích đề xuất làm chậm tốc độ phát triển của Amodei là một chiêu trò nhằm kìm hãm sự phát triển AI của nước này. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố: “Việc gieo rắc nỗi sợ hãi, đối đầu và cạnh tranh ác ý sẽ chỉ gây trở ngại cho các nỗ lực hướng tới một cơ chế quản trị AI toàn cầu lành mạnh.”
AI trong vai trò kẻ phá bĩnh
Các quan chức Trung Quốc khẳng định rằng họ xem Mỹ là nguồn gốc chính của các mối đe dọa đối với an toàn AI. Ông Trần Nhất Tân, người đứng đầu cơ quan tình báo, đã nêu rõ những lo ngại của Đảng Cộng sản Trung Quốc trong một bài viết công bố ngày 13/9. Ông cáo buộc các “thế lực thù địch” sử dụng nội dung do AI tạo ra để lan truyền tin đồn chính trị. “Một số quốc gia” hiện có thể sử dụng các mô hình AI của Mỹ để sản xuất hàng loạt vũ khí mạng.
Ông Trần Nhất Tân cho biết Trung Quốc sẽ mở rộng các công cụ kỹ thuật nhằm đánh giá rủi ro AI, xử lý các lỗ hổng bảo mật và ban hành hướng dẫn phòng ngừa rủi ro. Ông không đề cập đến các cuộc thảo luận về AI với Mỹ, nhưng cam kết tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này, đặc biệt là với các nước thuộc khối Nam bán cầu. Vào tháng 7, Trung Quốc cũng đã cùng 28 quốc gia khác thành lập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới có trụ sở tại Thượng Hải.
Từ lâu, Trung Quốc đã từ chối đàm phán song phương với Mỹ trong những lĩnh vực mà nước này cho rằng mình đang tụt hậu, đồng thời lo ngại rằng việc thảo luận về an toàn AI chỉ là cái cớ để Mỹ duy trì ưu thế công nghệ. Trong khi Mỹ luôn coi AI là công cụ tiềm năng để tạo lợi thế chiến lược, Trung Quốc lại thường nhìn nhận nó như một phương tiện mang lại lợi ích kinh tế. Nước này thường yêu cầu Mỹ nới lỏng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn như một điều kiện tiên quyết để thảo luận về AI.
Tuy nhiên, tình hình có thể đang thay đổi. Một cố vấn của chính phủ Trung Quốc cho biết nước này có thể không còn thấy cần thiết phải gắn các cuộc đàm phán về AI với vấn đề nguồn cung chip nữa, bởi các phòng thí nghiệm Trung Quốc đã tung ra hàng loạt mô hình ấn tượng kể từ tháng 4. Ngoài ra, các nhà lãnh đạo Trung Quốc cũng ngày càng khó có thể phớt lờ nguy cơ AI vượt khỏi tầm kiểm soát.
Các phòng thí nghiệm Trung Quốc cũng chú trọng phát triển siêu trí tuệ nhân tạo không kém các đối thủ Mỹ. Người đứng đầu ủy ban chuyên gia cấp nhà nước về AI Tiết Lan gần đây phát biểu trên các phương tiện truyền thông nhà nước rằng không nên cho phép các mô hình tự cải tiến liên tục mà không có sự tham gia của con người. Vào tháng 9, cơ quan quản lý internet của Trung Quốc đã đưa ra cảnh báo về nguy cơ “mất kiểm soát nghiêm trọng” sau khi OpenAI tiết lộ rằng hàng nghìn tác nhân AI của họ đã thoát khỏi môi trường thử nghiệm.
Trung Quốc cũng từng đối mặt với những sự cố đáng lo ngại của riêng mình: năm ngoái, gã khổng lồ thương mại điện tử Alibaba tiết lộ rằng một tác nhân AI chuyên về lập trình đã tự ý khai thác tiền mã hóa; vào tháng 3, một tác nhân AI phổ biến đã khiến chính phủ phải đưa ra cảnh báo về nguy cơ rò rỉ dữ liệu và cấm nhân viên nhà nước sử dụng công cụ này; và vào tháng 9, các nhà nghiên cứu Mỹ đã công bố một công cụ tấn công mạng có khả năng chiếm quyền kiểm soát hàng triệu tài khoản trên ứng dụng nhắn tin WeChat của Trung Quốc.
Thách thức hiện nay là biến những lo ngại đó thành cơ sở cho các cuộc đàm phán sâu rộng hơn so với năm 2024, khi các cuộc thảo luận thất bại một phần vì Mỹ muốn tập trung vào các vấn đề kỹ thuật, trong khi Trung Quốc lại muốn thảo luận ở phạm vi rộng hơn. Kể từ đó, đã diễn ra nhiều cuộc đối thoại kênh hai với sự tham gia của giới học giả và các quan chức đã nghỉ hưu. Trung Quốc mong muốn nhiều hơn thế. Những người tham gia cho rằng các cuộc đối thoại này giúp xây dựng sự thấu hiểu giữa hai bên và mở đường cho các cuộc đàm phán chính thức. Tuy nhiên, các quan chức Mỹ lại tỏ ra hoài nghi và cho rằng Trung Quốc cài cắm gián điệp vào những cuộc thảo luận này.
Theo các quan chức Mỹ từng tham gia những cuộc đàm phán về AI trước đây, một vấn đề nảy sinh khi tổ chức đàm phán chính thức là làm sao đảm bảo các đại diện phía Trung Quốc có thẩm quyền đàm phán thực sự, thay vì chỉ lặp lại những nội dung đã được soạn sẵn. Ông Seth Center, cựu quan chức Bộ Ngoại giao từng dẫn đầu phái đoàn Mỹ trong cuộc đối thoại trước đó, nhận định: “Cách tiếp cận ngoại giao nặng tính đọc kịch bản của Trung Quốc không phù hợp với một vấn đề mới mẻ và biến đổi không ngừng như AI.” Ngoài ra, lĩnh vực AI tại Trung Quốc chịu sự quản lý của nhiều cơ quan khác nhau, khiến phía Mỹ gặp khó khăn trong việc xác định chính xác đối tác cần đàm phán.
Theo ông Vương Nghĩa Ngôi thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc (Bắc Kinh), Trung Quốc có thể đã sẵn sàng thành lập một “nhóm lãnh đạo” thuộc Đảng Cộng sản Trung Quốc về trí tuệ nhân tạo. Đảng Cộng sản Trung Quốc vốn duy trì nhiều nhóm như vậy (thường do Tập Cận Bình đứng đầu) nhằm tập trung hóa việc ra quyết định trong những lĩnh vực liên quan đến nhiều cơ quan khác nhau. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn ngần ngại cam kết tham gia các cuộc đàm phán chính thức chừng nào Mỹ chưa làm rõ mục tiêu của mình. Chính quyền Trump từng áp dụng cách tiếp cận không can thiệp đối với AI, nhưng hiện đang chia rẽ về cách thức quản lý lĩnh vực này. Trung Quốc cũng tỏ ra thận trọng trước việc chấp nhận các quy tắc không áp dụng cho các công ty Mỹ. Đồng thời, nước này muốn có tiếng nói bình đẳng trong việc xác định thế nào là mối đe dọa, với khẳng định rằng các mô hình AI của họ cũng an toàn không kém các mô hình của Mỹ.
Ông Tôn Thành Hạo thuộc Đại học Thanh Hoa (Bắc Kinh) nhận định: “Điểm khởi đầu hứa hẹn nhất có lẽ không phải là một thỏa thuận toàn diện về AI.” Tuy nhiên, ông cho rằng một chương trình nghị sự có phạm vi hẹp hơn có thể mang lại thành công. Những mối quan ngại chung về các mô hình AI tiên tiến và các tác nhân AI hoạt động ngoài tầm kiểm soát có thể là điểm khởi đầu phù hợp. Các quan chức Trung Quốc đã tỏ thái độ cởi mở đối với việc chia sẻ thông tin về các sự cố liên quan đến an toàn AI. Các phòng thí nghiệm của Mỹ có thể chia sẻ chi tiết kỹ thuật về cách đánh giá mức độ phù hợp giữa các mô hình AI và mục tiêu của con người, qua đó giúp các phòng thí nghiệm Trung Quốc phát triển những phương pháp tương tự. Ngoài ra, theo nhận định của Karson Elmgren thuộc Viện Chính sách và Chiến lược AI – một tổ chức tư vấn có trụ sở tại Washington, cả hai bên có thể bắt đầu làm rõ các rủi ro bằng cách công bố kết quả đánh giá các mô hình mới sau khi chúng được phát hành.
Các chuyên gia Trung Quốc và Mỹ đều nhất trí rằng các cuộc đàm phán chính thức về việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực quân sự sẽ cần nhiều thời gian. Điều tương tự cũng áp dụng đối với việc thiết lập một cơ chế độc lập nhằm xác minh sự tuân thủ – yếu tố thiết yếu đối với bất kỳ thỏa thuận ràng buộc nào về an toàn AI. Trước mắt, hy vọng lớn nhất là hai bên vẫn tiếp tục đối thoại: Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Trump có thể sẽ gặp lại nhau vào tháng 11 và tháng 12. Tuy nhiên, tốc độ phát triển của AI cùng những rủi ro đi kèm đang khiến nhu cầu hành động trở nên cấp bách hơn.