Nguồn: Katsuji Nakazawa, “China defies Mao’s support for Japan in Russia islands row,” Nikkei Asia, 22/10/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Một sự thay đổi tinh tế trong lập trường đã xuất hiện trong bối cảnh quan hệ đối tác Bắc Kinh-Moscow ngày càng sâu sắc.
Chính quyền của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đang hành xử như thể muốn phá vỡ một cam kết quan trọng mà Mao Trạch Đông, nhà lập quốc của đất nước này, đã đưa ra với Nhật Bản hơn 60 năm trước.
Vấn đề nằm ở lập trường của Trung Quốc đối với tranh chấp lãnh thổ kéo dài giữa Nhật Bản và Nga xoay quanh bốn hòn đảo nhỏ ngoài khơi Hokkaido, tỉnh cực bắc của Nhật Bản. Được người Nhật gọi là Vùng lãnh thổ phương Bắc, còn người Nga gọi là Nam Kuril, quần đảo này đã bị quân đội Liên Xô chiếm đóng trong những ngày cuối cùng của Thế chiến II và nằm dưới sự kiểm soát thực tế của Nga từ đó đến nay. Chính tranh chấp này đã ngăn cản Nhật Bản và Nga ký kết một hiệp ước hòa bình.
Gần đây, Trung Quốc đã giáng cho Nhật Bản một đòn ngoại giao bất ngờ khi cử một phái đoàn gồm các quan chức chính quyền địa phương và đại diện doanh nghiệp từ tỉnh Hắc Long Giang ở vùng đông bắc nước này đến Đảo Etorofu, nơi phía Nga gọi là Đảo Iturup.
Ngày 13/10, chính quyền tỉnh Sakhalin ở vùng Viễn Đông của Nga đã công bố chuyến thăm của phái đoàn Trung Quốc.
Nga cho biết họ đang tìm hiểu khả năng triển khai các dự án chung với Trung Quốc, bao gồm các dự án liên quan đến thủy sản, tại hòn đảo lớn nhất và nằm ở cực bắc trong số bốn đảo này. Tỉnh Hắc Long Giang của Trung Quốc có chung đường biên giới với Nga.
Chuyến thăm Đảo Etorofu của phái đoàn Trung Quốc diễn ra sau khi Tổng thống Nga Vladimir Putin lần đầu tiên đến thăm hòn đảo này vào ngày 13/08 và nếm thử trứng cá hồi tại một cơ sở chế biến hải sản.
Cũng trong ngày 13/10, cơ quan an ninh Nga thông báo đã bắt giữ một nhà báo người Nhật làm việc cho tờ Hokkaido Shimbun vì tình nghi làm gián điệp.
Phóng viên này bị bắt tại Yuzhno-Sakhalinsk, thủ phủ tỉnh Sakhalin, và đã được chuyển đến Moscow. Chính quyền tỉnh Sakhalin quản lý bốn hòn đảo nằm ở tâm điểm của tranh chấp lãnh thổ Nhật-Nga.
Về chuyến thăm Đảo Etorofu của phái đoàn Trung Quốc, chính phủ Nhật Bản hiện đã gửi công hàm phản đối tới cả hai nước.
Chính phủ Nhật Bản tuyên bố rằng việc các quan chức chính phủ hoặc đại diện doanh nghiệp của nước thứ ba nhập cảnh và tiến hành các hoạt động tại Vùng lãnh thổ phương Bắc theo cách coi nơi đây là lãnh thổ của Nga là điều hoàn toàn không thể chấp nhận được.
Chuyến thăm này tượng trưng cho việc Trung Quốc quay lưng với lập trường mà nước này đã tận dụng trong tranh chấp Nhật-Nga để tác động đến quan hệ với Nhật Bản suốt hơn 60 năm qua, kể từ khi Mao đưa ra lời hứa quan trọng với người Nhật.
Tám năm trước khi Nhật Bản và Trung Quốc bình thường hóa quan hệ ngoại giao vào năm 1972, Mao đã nêu rõ rằng Trung Quốc sẽ ủng hộ lập trường của Nhật Bản như một điều kiện tiên quyết để thiết lập quan hệ ngoại giao.
Ngày 10/07/1964, tại Bắc Kinh, Mao đã có cuộc gặp kéo dài gần ba giờ với một phái đoàn của Đảng Xã hội Nhật Bản do Kozo Sasaki dẫn đầu.
Theo một bài báo đăng trên trang nhất của tờ Nikkei ngày 13/07/1964, khi được hỏi về yêu cầu của đảng đối lập này đòi trao trả quần đảo tranh chấp cho Nhật Bản, Mao đã bày tỏ sự ủng hộ.
“Vì Liên Xô đã chiếm quá nhiều lãnh thổ,” Mao nói vào thời điểm đó, “tôi ủng hộ việc họ trả lại Nam Kuril (Vùng lãnh thổ phương Bắc) cho Nhật Bản.” Đó là thông điệp quan trọng nhất mà Mao từng gửi tới người Nhật.
Theo bài báo, Mao đã dẫn vùng Ngoại Mông, khu vực phía bắc sông Amur (Hắc Long Giang) và Đông Âu làm ví dụ cho việc Liên Xô chiếm đoạt lãnh thổ.
Ngày 12/07, sau khi rời Bắc Kinh, các đại diện của phái đoàn đã gặp một nhóm nhà báo Nhật Bản thường trú tại Hong Kong.
Ba tuần sau, các tờ báo Nhật Bản đăng những bài viết dẫn lời Haruo Okada, một thành viên của phái đoàn Đảng Xã hội Nhật Bản cũng tham gia chuyến thăm Bắc Kinh. Tại Hong Kong, Okada cho biết trong cuộc gặp với phái đoàn, Mao cũng đã nhắc đến Vladivostok bên bờ Biển Nhật Bản và Khabarovsk bên sông Amur khi kịch liệt chỉ trích sự bành trướng lãnh thổ của Liên Xô.
Vladivostok và Khabarovsk là một phần của Ngoại Mãn Châu, một vùng đất lịch sử ở Đông Bắc Á đã bị nhà Thanh nhượng lại cho Đế quốc Nga theo Điều ước Ái Hồn năm 1858 và Công ước Bắc Kinh năm 1860.
Vì thế, lời chỉ trích của Mao không chỉ dừng lại ở việc Liên Xô mở rộng lãnh thổ sau Thế chiến II, mà còn đề cập cả những vùng lãnh thổ mà Đế quốc Nga đã thâu tóm từ nhà Thanh trong thế kỷ 19.
Như một phần trong lời chỉ trích đó, Mao bày tỏ sự ủng hộ đối với việc trao trả Vùng lãnh thổ phương Bắc, hay Nam Kuril, cho Nhật Bản. Đằng sau những phát biểu của ông là cuộc đối đầu gay gắt giữa Trung Quốc và Liên Xô, vốn đã làm chia rẽ khối cộng sản trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
Đến ngày 19/07/1964, Thủ tướng Trung Quốc khi đó là Chu Ân Lai cũng đã gặp phái đoàn Đảng Xã hội Nhật Bản.
Chu giải thích rằng những phát biểu của Mao nhằm ủng hộ lời kêu gọi của Nhật Bản yêu cầu Liên Xô trả lại quần đảo tranh chấp “không phải xuất phát từ sự tính toán chiến thuật nhất thời đối với Nhật Bản, mà là lập luận chính trị nhất quán của Trung Quốc.”
Mao đã tận dụng vấn đề lãnh thổ này để thúc đẩy việc bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa Trung Quốc và Nhật Bản. Hai nước đã bình thường hóa quan hệ thông qua một tuyên bố chung vào ngày 29/09/1972.
Nhưng lập trường chính thức của chính quyền Tập về vấn đề này là gì?
Tại buổi họp báo thường kỳ ngày 14/10, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh được đề nghị bình luận về chuyến thăm Đảo Etorofu của phái đoàn Trung Quốc.
Bà trả lời: “Một phái đoàn từ tỉnh Hắc Long Giang gần đây đã đến thăm Yuzhno-Sakhalinsk, thủ phủ tỉnh Sakhalin của Nga, một tỉnh kết nghĩa của Hắc Long Giang, để giao lưu hữu nghị.”
Bà nói thêm: “Tôi sẽ không bình luận về các hoạt động kinh doanh do các công ty tư nhân thực hiện trong chuyến thăm.”
Trả lời một câu hỏi khác về phản ứng gay gắt từ phía Nhật Bản, bà nói: “Trung Quốc tin rằng thành quả chiến thắng của Cuộc chiến Thế giới Chống Phát xít phải luôn được tôn trọng và bảo vệ.”
Nga thường sử dụng thuật ngữ “Cuộc chiến Thế giới Chống Phát xít” để biện minh cho việc chiếm đóng và kiểm soát quần đảo tranh chấp, với lập luận rằng chúng đã trở thành lãnh thổ của Nga như một hệ quả của Thế chiến II.
Lời kêu gọi của Trung Quốc về việc “tôn trọng và bảo vệ” các kết quả của Thế chiến II cũng có thể được hiểu là sự công nhận gián tiếp đối với lập luận của Nga.
Nếu đúng như vậy, điều này đi ngược lại những gì cựu Thủ tướng Chu Ân Lai từng mô tả là “lập luận chính trị nhất quán của Trung Quốc” trong việc ủng hộ yêu sách chủ quyền lãnh thổ của Nhật Bản.
Nó cũng hoàn toàn đi ngược lại quan điểm của Mao – lời nhận xét của ông rằng “Liên Xô đã chiếm quá nhiều lãnh thổ” đã đặt ra nghi vấn đối với một số “thành quả chiến thắng của Cuộc chiến Thế giới Chống Phát xít.”
Sự thay đổi trong lập trường của Trung Quốc phản ánh tình hình quốc tế hiện nay, và diễn ra bất chấp việc Tập thường xuyên trích dẫn “Mao Chủ tịch ngữ lục” – hay còn gọi là Hồng Bảo Thư – đồng thời luôn cố gắng tránh nói bất cứ điều gì có thể mâu thuẫn với Mao.
Tuy nhiên, Bắc Kinh vẫn chưa chính thức từ bỏ sự ủng hộ đối với lập trường của Nhật Bản. Bản đồ của Trung Quốc vẫn thể hiện từng đảo trong số bốn hòn đảo tranh chấp kèm theo cụm từ “Nga chiếm đóng” trong ngoặc đơn. Các bản đồ này cũng đặt đường biên giới Nhật-Nga nằm giữa Đảo Etorofu và Đảo Urup, đúng tại vị trí mà chính phủ Nhật Bản xác định là đường biên giới.
Những bản đồ hiển thị trong kết quả tìm kiếm trên trang web của gã khổng lồ Internet Trung Quốc Baidu cũng cho thấy điều tương tự. Giới chức Trung Quốc được cho là đã chỉ đạo việc phân định bốn hòn đảo này theo cách như vậy.
Như những phát biểu của người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh cho thấy, nước này đang xem chuyến thăm Yuzhno-Sakhalinsk của phái đoàn tỉnh Hắc Long Giang cùng các hoạt động giao lưu tại đó chỉ là “hoạt động kinh doanh do các công ty tư nhân thực hiện.”
Bắc Kinh dường như cũng đã khéo léo né tránh việc thừa nhận bất kỳ sự can dự nào của nhà nước vào phái đoàn này bằng cách đẩy các công ty tư nhân lên phía trước.
Chuyến thăm của phái đoàn tới hòn đảo tranh chấp diễn ra trong bối cảnh căng thẳng ngoại giao kéo dài giữa Tokyo và Bắc Kinh, liên quan đến phát biểu gây tranh cãi của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi về một tình huống khẩn cấp có thể xảy ra tại Đài Loan.
Takaichi đã phát biểu trước Quốc hội Nhật Bản vào tháng 11 năm ngoái rằng một cuộc tấn công tiềm tàng của Trung Quốc nhằm vào Đài Loan có thể đặt ra mối đe dọa sống còn đối với Nhật Bản, cho phép nước này thực thi quyền tự vệ tập thể.
Trung Quốc xem Đài Loan là một phần lãnh thổ của mình và không loại trừ khả năng sử dụng vũ lực, nếu cần thiết, để thống nhất hòn đảo tự trị này với đại lục.
Chính quyền Tập đã tiến rất gần đến việc rút lại sự ủng hộ dành cho Tokyo trong cuộc tranh chấp lãnh thổ kéo dài giữa Nhật Bản và Nga. Nhưng một mối đe dọa ngầm đang lơ lửng trên các vùng biển quanh Nhật Bản: Trung Quốc có thể hoàn toàn đảo ngược lập trường lâu nay và không còn ủng hộ yêu sách chủ quyền của Tokyo đối với Vùng lãnh thổ phương Bắc.
Hãy xem chuyến thăm của phái đoàn tỉnh Hắc Long Giang như một lời cảnh báo gửi tới chính quyền Takaichi: Chính quyền Tập đã sẵn sàng thực hiện lời đe dọa xóa bỏ chính sách từ thời Mao của Bắc Kinh.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã có bảy năm làm phóng viên thường trú tại Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.
