Nguồn: Đặng Duật Văn (Deng Yuwen), “Xi’s Gang of Three,” Foreign Policy, 21/10/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Nhà lãnh đạo Trung Quốc phân chia quyền lực giữa hai cấp phó đáng tin cậy nhất của mình như thế nào?
Trong lúc Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) chuẩn bị triệu tập Hội nghị Trung ương 5 khóa 20, những tin đồn về thay đổi nhân sự cấp cao một lần nữa lại lan truyền khắp các cộng đồng nói tiếng Hoa ở nước ngoài. Một trong những tuyên bố kỳ lạ nhất là Thủ tướng Lý Cường – người chính thức giữ vị trí số hai – đã được chỉ định làm người kế nhiệm Tập Cận Bình và thậm chí sẽ thay thế ông làm Tổng Bí thư Đảng tại hội nghị sắp tới. Trước Hội nghị Trung ương 4 năm ngoái, Thái Kỳ, một thành viên khác của Thường vụ Bộ Chính trị, lại là người được đồn đoán sẽ kế nhiệm Tập.
Cả hai tin đồn này đều không đáng tin. Tuy nhiên, khi được nhìn nhận cùng nhau, chúng vô tình tiết lộ một điều cốt lõi về cách vận hành của nền chính trị tinh hoa Trung Quốc: Tập Cận Bình phụ thuộc rất nhiều vào Lý Cường và Thái Kỳ, hai cấp phó quan trọng nhất của ông, để duy trì quyền lãnh đạo.
Để hiểu nền chính trị tinh hoa Trung Quốc, ta cần xác định các quan hệ quyết định cách thức quyền lực vận hành, thay vì quá bận tâm đến những manh mối được cho là ẩn giấu trong từng cuộc họp hay từng bức ảnh. Một lý do khiến các nhà quan sát bên ngoài liên tục đánh giá sai quyền lực của Tập là do họ đã lạc lối trong màn sương mù của các cuộc đấu đá quyền lực, tưởng tượng Trung Nam Hải – khu phức hợp đầu não của Trung Quốc – như một nơi luôn chực chờ các cuộc đảo chính cung đình mà bỏ qua cách hệ thống này vận hành hàng ngày.
Dù đã tập trung bao nhiêu quyền lực vào tay mình, Tập cũng không thể đích thân quản lý cỗ máy khổng lồ của nhà nước Trung Quốc, hay chính ĐCSTQ rộng lớn. Ông cần các cấp phó. Trong Bộ Chính trị khóa 20, Lý Cường và Thái Kỳ là hai trợ thủ không thể thiếu nhất của ông – một người phụ trách các vấn đề chính phủ, người kia lo liệu các vấn đề đảng. Cùng nhau, họ tạo thành thứ mà tôi gọi là “Trung ương Tam Nhân Bang” (bộ ba trung tâm) định hình nên chính trị tinh hoa thời kỳ Tập Cận Bình.
Khi gọi họ là “Tam Nhân Bang,” ý tôi không phải là ba người này tạo thành một phe phái giống như “Tứ Nhân Bang” khét tiếng trong Cách mạng Văn hóa (1966–1976), nhóm lãnh đạo cách mạng sau này bị đổ lỗi cho những thảm họa của thời kỳ đó. Đúng hơn, đây là một khuôn khổ để hiểu về quyền lực. Chu Ân Lai, vị thủ tướng đầu tiên của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, từng khuyên các chỉ huy quân sự cấp cao mới bước chân vào giới tinh hoa chính trị rằng để hiểu được tình hình thì phải nắm bắt và lèo lái thứ mà ông gọi là “chính trị trung tâm” – quan hệ giữa Mao Trạch Đông, nhà lãnh đạo quân sự Lâm Bưu, và vợ của Mao là Giang Thanh, ba nhân vật quyền lực nhất lúc bấy giờ.
Quan sát của Chu đã nắm bắt trọn vẹn bản chất của nền chính trị tinh hoa trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa. Mao đóng vai trò trung tâm, trong khi Lâm và Giang dựa vào các nguồn quyền lực chính trị khác nhau để đảm bảo vị thế đặc biệt của mình. Cả hai đều phụ thuộc vào Mao, nhưng họ cũng cạnh tranh lẫn nhau. Lâm thất thế vào năm 1971, khi một chuỗi sự kiện cho đến nay vẫn còn là bí ẩn đã dẫn đến cái chết của ông. Còn Giang sụp đổ vào năm 1976, khi “Tứ Nhân Bang” do bà đứng đầu bị người kế nhiệm của Mao là Hoa Quốc Phong lật đổ.
Ngày nay, Tập Cận Bình, Lý Cường, và Thái Kỳ cũng tạo thành một tam giác không cân xứng tương tự: Tập nắm quyền uy tối thượng đối với hai người còn lại, trong khi Lý và Thái thực hiện các chức năng riêng biệt, chia sẻ những lợi ích chung và vẫn là những đối thủ cạnh tranh tiềm năng.
Nhưng những điểm tương đồng trong lịch sử không nên làm lu mờ những khác biệt quan trọng hơn. Lâm không chỉ là người kế nhiệm được chỉ định chính thức của Mao, mà còn là một chỉ huy quân sự với những chiến công thời chiến, uy tín đáng nể, và các mối liên hệ lâu năm trong quân đội. Giang tận hưởng vị thế độc tôn là vợ của Mao, cùng với mạng lưới chính trị mà bà đã tự tay xây dựng trong suốt Cách mạng Văn hóa. Cả hai sẽ không thể hành xử quyền lực nếu thiếu Mao, nhưng cũng không ai phụ thuộc hoàn toàn vào sự ủy quyền hằng ngày của ông – đặc biệt là Lâm.
Lý và Thái thì khác. Con đường thăng tiến chính trị của cả hai đều nhờ vào sự tin tưởng mà họ gầy dựng với Tập trong suốt thời gian công tác ở cả cấp tỉnh và chính quyền trung ương. Không ai sở hữu vốn chính trị độc lập như Lâm đã từng, lại càng không có mối liên hệ gia đình mang lại vị thế đặc biệt như Giang. Vì thế, những lợi ích gắn kết Tập, Lý, và Thái có sự đồng điệu chặt chẽ hơn nhiều so với những gì từng gắn kết Mao, Lâm, và Giang. Thêm vào đó, cả Lý lẫn Thái đều không thể thiết lập các trung tâm quyền lực độc lập nằm ngoài tầm kiểm soát của Tập.
Tập đã phân định rõ ràng trách nhiệm giữa Lý và Thái, đồng thời ngăn chặn cả hai độc chiếm quyền lực trong phạm vi quản lý của mình. Tập tin dùng cả hai người mà không thể hiện công khai sự thiên vị rõ rệt nào. Chí ít thì cho đến nay, không có bằng chứng nào cho thấy có sự xung đột gay gắt, công khai như những gì từng đặc trưng cho quan hệ giữa Lâm và Giang.
Sự phân chia trách nhiệm giữa Lý và Thái kể từ Đại hội Đảng lần thứ 20 vào năm 2022 có vẻ khá rõ ràng. Lý giữ chức Thủ tướng Quốc vụ viện và xếp thứ hai trong hệ thống cấp bậc của đảng. Trong khi đó, Thái là Bí thư thứ nhất của Ban Bí thư – cơ quan điều hành Bộ Chính trị. Dù đứng thứ năm trong hệ thống đảng, Thái lại phụ trách công việc hằng ngày của Ban Bí thư, đồng thời là Chủ nhiệm Văn phòng Trung ương Đảng đầy quyền lực. Năm nay, ông còn được bổ nhiệm tiếp quản Trường Đảng Trung ương ở Bắc Kinh. Những vị trí này khiến ông gần như lúc nào cũng túc trực bên cạnh Tập.
Một số người cho rằng chính vì những lý do trên nên Thái có quyền lực hơn Lý, nhưng giả định này là sai. Việc thường xuyên tiếp xúc với nhà lãnh đạo tối cao chắc chắn cho phép Thái có ảnh hưởng đáng kể đến lịch trình cũng như những thông tin báo cáo lên Tập. Nhưng sự gần gũi, kề cận không phải là tất cả trong một hệ thống như của ĐCSTQ.
Trong số các ưu tiên của Tập, đảng chắc chắn xếp trên chính phủ. Bộ máy tổ chức, hệ thống nhân sự, cơ quan kỷ luật, ý thức hệ, và các định chế an ninh của đảng quyết định trực tiếp đến việc Tập có thể duy trì quyền lực của mình hay không. Kinh tế có thể thăng trầm, nhưng quyền kiểm soát chính trị đối với đảng thì không được phép suy yếu. Đó chính là lý do Tập giao phó Ban Bí thư và Văn phòng Trung ương Đảng cho Thái, người mà ông vô cùng tin tưởng.
Tuy nhiên, sắp xếp này ẩn chứa một nghịch lý dễ bị bỏ qua: Chính vì công tác đảng quá đỗi quan trọng nên Tập không thể giao phó hoàn toàn những quyền lực cốt lõi đó cho Thái.
Thái phụ trách điều phối, liên lạc, và giám sát việc thực hiện các công tác của trung ương đảng. Nhưng công tác đảng không phải là một lĩnh vực duy nhất mà ông có thể độc chiếm. Công tác kiểm tra kỷ luật và phòng chống tham nhũng, nhân sự và tổ chức, tuyên truyền và tư tưởng, chính pháp và an ninh đều do những người thân tín khác của Tập giám sát, và họ báo cáo trực tiếp với nhà lãnh đạo.
Thêm vào đó, năm ngoái, Tập đã điều chuyển Thạch Thái Phong, người trước đây phụ trách công tác mặt trận thống nhất, sang đứng đầu Ban Tổ chức Trung ương, cơ quan chịu trách nhiệm đánh giá và tuyển chọn cán bộ đảng. Dù Tập có dụng ý dùng sự bổ nhiệm này để kìm hãm Thái hay không, thì về mặt khách quan, nó vẫn hạn chế khả năng của Thái trong việc biến bộ máy của đảng thành cơ sở quyền lực cá nhân. Còn quân đội, dĩ nhiên, vẫn nằm dưới sự chỉ huy trực tiếp của Tập.
Việc Thái chịu trách nhiệm về công tác đảng cũng không có nghĩa là Tập sẽ tránh can thiệp trực tiếp. Các chiến dịch chống tham nhũng nên tiến xa đến đâu, các tiêu chuẩn chính trị nào mà các quan chức phải đáp ứng, và các chiến dịch giáo dục tư tưởng nào đảng nên tiến hành đều do đích thân Tập quyết định. Vai trò của Thái là chuyển hóa ý chí của Tập vào các hoạt động hằng ngày của trung ương đảng.
Tương tự, Lý cũng hoạt động với vô số ràng buộc của riêng mình. Tập đã đưa nhiều quyết định kinh tế lớn về dưới quyền quản lý trực tiếp của trung ương đảng thông qua các cơ quan như Ủy ban Kinh tế Tài chính Trung ương và Ủy ban Tài chính Trung ương. Tại Quốc vụ viện, các Phó Thủ tướng Đinh Tiết Tường và Hà Lập Phong – cùng một số quan chức khác – phụ trách các lĩnh vực quan trọng và đóng vai trò nhất định. Những sự sắp xếp này theo đó phân tán phần nào thẩm quyền của Thủ tướng.
Nhưng Quốc vụ viện về cơ bản khác biệt so với Ban Bí thư và Văn phòng Trung ương. Đây là một cơ quan nhà nước với hệ thống hành chính riêng, quyền hạn được luật pháp quy định, cùng một bộ máy thi hành khổng lồ. Việc điều hành đất nước – bao gồm các vấn đề kinh tế, xã hội, văn hóa, cũng như ngoại giao, và những khía cạnh nhất định của quốc phòng – đòi hỏi sự điều phối và tổ chức từ Quốc vụ viện.
Quản lý hành chính công, đặc biệt là quản lý kinh tế, liên quan đến vô số các quyết định cụ thể. Quá trình này đòi hỏi phải dung hòa những lợi ích xung đột giữa các bộ, ngành và chính quyền địa phương, đồng thời đưa ra các lựa chọn khi hoàn cảnh liên tục thay đổi. Tập có thể đề ra các chính sách vĩ mô và định hướng phát triển tổng thể, nhưng ông không thể thay Lý trực tiếp điều hành chính phủ mỗi ngày. Điều này mang lại cho Lý một mức độ tự quyết định nhất định đối với các chính sách hằng ngày trong khuôn khổ do Tập vạch ra.
Trong bối cảnh Trung Quốc đang phải đối mặt với cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài, nợ của chính quyền địa phương, cầu nội địa yếu kém, và áp lực chiến lược liên tục từ Mỹ, những tham vọng dài hạn của Tập sẽ không thể trở thành hiện thực nếu thiếu một nền kinh tế vận hành trơn tru. Sự đình trệ kinh tế cũng có thể làm gia tăng căng thẳng xã hội và đe dọa sự ổn định. Do đó, ở những giai đoạn nhất định, quản lý kinh tế có thể quan trọng không kém gì chấn chỉnh chính trị. Kỷ luật đảng và lòng trung thành chính trị có thể được củng cố bằng các biện pháp mang tính tổ chức, nhưng tăng trưởng kinh tế không thể chỉ được phục hồi bằng những tuyên ngôn chính trị. Tập đã giao phó Quốc vụ viện cho Lý – một cộng sự lâu năm với bề dày kinh nghiệm quản lý kinh tế cấp tỉnh – bởi ông cần một người vừa đáng tin cậy về mặt chính trị, vừa có năng lực thực sự để hoàn thành công việc.
Cả hai người đều làm việc dưới quyền của Tập, nhưng vị trí Thủ tướng của Lý và bộ máy hành chính chuyên biệt của Quốc vụ viện mang lại cho ông những trọng trách điều hành đất nước mà Thái không có. Không thể phủ nhận Thái đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc duy trì quyền lực cá nhân của Tập, nhưng ông nghiêng về vai trò “tổng quản” bộ máy đảng xoay quanh nhà lãnh đạo tối cao. Sức ảnh hưởng của ông phụ thuộc nhiều hơn vào chính bản thân Tập. Cả hai vị cấp phó đều cực kỳ quan trọng, nhưng chỉ riêng sự kề cận với Tập không phải là lý do để đảo ngược vị thế tương đối của họ.
Đại hội Đảng lần thứ 21 vào năm sau sẽ là một bài kiểm tra quan trọng xem liệu cấu trúc này có thể tồn tại được hay không. Tính đến tháng 10/2027, cả Lý và Thái sẽ đều vượt qua độ tuổi nghỉ hưu thông thường là 68 tuổi, nhưng Lý sẽ chỉ lố ba tháng, trong khi Thái sẽ vượt giới hạn gần bốn năm. Theo quy định bất thành văn về nghỉ hưu lâu nay vẫn được biết đến với tên gọi “thất thượng, bát hạ” (bảy lên, tám xuống), cả hai sẽ phải nghỉ hưu. Thế nhưng, quy ước này không phải là một quy tắc bất di bất dịch.
Tuy nhiên, việc giữ lại cả hai nhân vật này trong Thường vụ Bộ Chính trị dường như khó xảy ra, vì Tập cũng phải nhường chỗ cho những trợ thủ thân tín khác thăng tiến. Đánh giá của tôi là Lý có triển vọng ở lại Thường vụ cao hơn – không chỉ đơn giản vì Thái lớn tuổi hơn, mà còn vì hai người này thực hiện các chức năng chính trị khác nhau.
Tuy nhiên, Thái khó có thể nghỉ hưu hoàn toàn. Ông có thể noi gương Trần Hy, người vẫn tiếp tục giữ chức Hiệu trưởng Trường Đảng Trung ương sau khi rời Bộ Chính trị. Thái thậm chí có thể đồng thời đảm nhận chức vụ Phó Chủ tịch nước mang tính nghi thức.
Câu hỏi đặt ra là liệu Tập cần một phụ tá có thể giúp ông điều hành đất nước, hay một người có thể giúp ông kiểm soát đảng. Khi những thách thức trong việc quản trị đất nước ngày càng trở nên phức tạp, sự phụ thuộc của ông vào một cấp phó như Lý, người có khả năng thực sự giải quyết những thách thức đó, có lẽ sẽ ngày càng lớn. Đại hội đảng năm sau có thể là lúc sự khác biệt này trở nên rõ ràng nhất.
Đặng Duật Văn (Deng Yuwen) là một nhà văn và học giả người Trung Quốc.
